وحی در قرآن: نقد نظریه وحی تجربی

این نظریه که وحی درست در همان قلمرو تجربه و مکاشفه نفسانی و الهام عرفانی جای می‌گیرد، اشکالات متعددی دارد. ۶. ۱ - وحی امری فرا تجربی این موضوع یک داوری ناموجه است که ما محدودیت‌ها و شرایط حاکم بر روابط علمی حوزه‌های علوم بشری را به حوزه معرفت وحی تشریعی پیامبران که ماهیت آن هرگز برای ما شناخته شده نیست، سرایت دهیم. ما وحی را از آثارش می‌شناسیم و این آثار گویای این معنا م. ب. که پدیده وحی هرگز در مدار و افق دانش‌های عمومی بشر نبوده و قوانین آنها را نمی‌پذیرد. وحی به معنایی که قرآن ترسیم و آن را طریق ویژه القای پیام الهی به پیامبران معرفی می‌کند ـ که معنا و لفظ از ناحیه خداوند است و پیامبر خبر نقش خبر گیرندگی، حفظ و ابلاغ به مردم ندارد ـ نمی‌تواند قوای ادراکه بشر بر آن تاثیر گذارد و گرنه پیام واقعی خداوند به مردم نمی‌سد و در نتیجه، هدف وحی و بعثت لغو می‌گردد و این بزرگ‌ترین نقص برای وحی است. ۶. ۲ - وحی یک موضوع غیر قابل تفکر وحی از آن سنخ آگاهی ناگهانی و پیش بینی نشده نسبت به یک موضوع غیرقابل تفکر و اکتساب ناپذیر است که ناشی از افاضه مبدا غیبی است؛ بدون آن که انسان گیرنده دخالت و تاثیری جز پذیرش مطلق در آن داشته باشد؛ در حالی که موضوع الهام و کشف عرفانی قابل تفکر یا جست وجو از طریق سلوک علمی و ریاضت‌های معقول یا نامعقول است و تمام مقصود اهل طریقت ، توصیه در کسب این مقدمات است. ۶. ۳ - وحی مصون از القاعات شیطان الهام ممکن است، محصول القائات و وسوسه‌های شیطانی باشد؛ ولی حریم وحی نبوی مصون از رهیافت جنود اهریمنی و پندارهای باطل است و خداوند تمام ضمانت‌های لازم را برای حفظ آن تدبیر کرده است. ب. ت. ب. تفاوت‌های وحی با الهام و مکاشفه عرفانی و این که محتوا و الفاظ قرآن از جانب خداوند است. نمی‌توان وحی را امری تجربی دانست. به بیان دیگر، یکی از مشخصات پیامبران (علیهم‌السّلام) که آنان را از دیگر مصلحان و متفکران و برنامه ریزان اجتماعی جدا می‌سازد، این است که آنان تعالیم و برنامه‌های خود را از فراسوی طبیعت می‌گیرند و معتقدند که دستورها و فرمان‌های آن‌ها زاییده مغز و فکر و اندیشه آنها نیست، بلکه آنچه را که می‌گویند سخنی است که از جهان بالا بر قلب آنان فرود می‌آید، ولی افراد مادی که دایره هستی را منحصر به جهان ماده می‌دانند و جز ماده و پدیده‌های مادی به چیزی اعتقاد ندارد و به "وحی" با دیده شک می‌نگرند، به منظور جمع و سازگاری میان علوم تجربی نوین و عقیده به وحی و نبوت، گاه وحی را "تبلور شخصیت باطنی" و گاه "نبوغ اجتماعی" می‌شمارند. اینان پیامبران را افرادی درست کار می‌دانند که در خبر دادن از آنچه دیده و شنیده‌اند صادقند؛ اما بدین معنا که منشا آگاهی وحیانی آنان تراوش شخصیت باطنی خود آن هاست که در موقعیت مناسبی متبلور می‌شود، و نه ارتباط با عالم غیب و جهان ماورای طبیعت، باعث آن نمی‌شود. براساس این نگرش، روح متعالی، فطرت پاک، باور راسخ پالودگی از ناهنجاری‌های اعتقادی و رفتاری و اصالت وراثت خانوادگی، همه و همه در اندیشه و بینش پیامبران تاثیری عمیق گذاشته و آرمان‌های والای نفسانی، الهاماتی ویژه را در درون ایشان پدیدار ساخته است آن سان که مردم آنها را به عنوان یک حقیقت غیبی و وحی پنداشته‌اند. یا آن که در پرتو نبوغ خاص درونی و عقل اجماعی ویژه‌ای که از آن برخوردارند، قوانین و نظریاتی را که باعث ترقی و اصلاح و رشد جامعه بشری است عرضه می‌دارند. ۶. ۴ - اشکالات متعدد این نظریه اشکالات این نظریه فزون تر از آن است که در این جا بازگو شود؛ زیرا: ۶.۴. ۱ - مدعا بدون دلیل دارندگان این تفسیر قبلا مدعا را مسلم گرفته و می‌خواهند برای آن دلیلی جستجو کنند. آنان پذیرفته‌اند که وحی علت مادی دارد و مربوط به جهان غیب نیست، پس از آن دست و پا می‌کنند برای آن علل مادی پیدا کنند و از میان آنها به نظرشان رسیده است که پیامبران را نوابغ اجتماعی معرفی کنند که در سایه نبوغ، دارای چنین افکار و اندیشه‌های بالایی بوده‌اند، ولی ضعف و سستی این تفسیر بر کسی پوشیده نیست. ۶.۴. ۲ - شعار واحد و عدم تبانی ما در جهان دو نوع مصلح داریم: گروهی برنامه‌های اصلاحی خ. ر. ب. جهان بالا نسبت می‌دهند و گروه دیگر برنامه‌های خود را مولود اندیشه‌های خود می‌دانند. گروه نخست از طریق ایمان به خدا و سرای دیگر و وعده و وعیدهای الهی می‌خواهند برنامه‌های خود را پیاده کنند، در حالی که گروه دوم از طریق دیگر می‌خواهند به هدف برسند. اگر وحی، زاییده نبوغ است، پس چرا گروه نخست آن را به جهان غیب نسبت داده‌اند؟ تصور این که این انسان‌های بسیار، با تبانی و توافق قبلی، آنچه را محصول نبوغ خود بوده است، به جهان غیب نسبت داده‌اند، تصوری موهون و کاملا بی پایه است. چگونه متصور است انسان‌هایی در مناطق پراکنده و زمان‌های مختلف به صورت هماهنگ یک شعار را سر داده و خود را رسولان الهی بنامند؟ و بگویند: «... ان اتبع الا ما یوحی الی... ؛ جز آنچه به من وحی شده است، از چیزی پیروی نمی‌کنم. » ۶.۴. ۳ - نظریه قدیمی در قالب جدید این نظریه، چیز جدیدی نیست، بلکه به گونه‌ای در عصر جاهلیت نیز مطرح بوده است. چیزی که است بیان گذشته در قالب به ظاهر علمی ریخته شده و بیان گردیده است. عرب جاهلی نیز قدرت نمایی پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) در میدان فصاحت و بلاغت را به قریحه خوش آن حضرت در شعر نسبت داده و او را شاعر می‌خواند. خداوند این مطلب را حکایت کرده و می‌فرماید: «... بل هو شاعر... » آنگاه در پی نقد آن برآمده، و قرآن را بالاتر از آن می‌داند که محصول قریحه شعری و یا مقام نبوت مقام شاعری باشد، چنان که می‌فرماید: «و ما هو بقول شاعر قلیلا ما تؤمنون؛ این قرآن گفتار شاعر نیست، اندکی از شما ایمان آورید. » و باز می‌فرماید: «وما علمناه الشعر وما ینبغی له ان هو الا ذکر وقرآن مبین؛ ما به او شعر نیاموختیم و شایسته او نبود، بلکه این قرآن، کتاب یادآوری و قرآن مبین است.» ۶.۴. ۴ - وحی و خبر قطعی از آینده هرگز نوابغ، نمی‌توانند از آینده به صورت قطعی و جزمی خبر دهند. و اگر هم خبری می‌دهند، خبر خود را با کلمات: "شاید"، "به نظر می‌رسد"، "حدس می‌زنم"، و مانند آن همراه می‌کنند، در حالی که پیامبران (علیهم‌السّلام) به صورت جزم از آینده‌های امت خود گزارش می‌دادند، گزارشی که آن را مانند آفتاب می‌دیدند، چنان که می‌فرماید: «تمتعوا فی دارکم ثلاثة ایام ذلک وعد غیر مکذوب؛ صالح به قوم خود (پس از آن که ناقه او را پی کردند) گفت: سه روز در خانه‌های خود از زندگی بهره ببرند و پس از سه روز همگی کشته خواهید شد و این یک گزارش قطعی است.» هیچ نابغه‌ای نمی‌تواند یک چنین خبر قطعی را درباره گروهی، بدهد به گونه‌ای که حتی زمان دقیق وقوع حادثه را نیز تعیین نماید. و یا گزارشی که پیامبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) در سوره روم آیه ۱ـ۴ خبر از وقوع آن و پیروزی رومیان در مدت زمان کمی داد. این نوع گزارش‌های قطعی از ویژگی‌های پیامبران الهی است که در پرتو ارتباط با مبدا جهان از روی حوادث آینده پرده برداشته و گزارش می‌کنند و نمونه‌هایی از این نوع گزارش‌های غیبی، در کتاب "منشور جاوید" ج۱۰، ص۱۹۸ـ۲۰۷، آمده است و در آنجا ثابت شده است که منبع این گزارش‌های غیبی هم چیزی جز وحی الهی نیست. منبع: تفسیر المیزان، ج۲، ص۵۳ـ۵۸، (مؤسسه الاعلمی للمطبوعات وحی یا شعور مرموز) · انعام/سوره۶، آیه۵۰ · انبیاء/سوره۲۱، آیه۵ · حاقه/سوره۶۹، آیه۴۱ · یس/سوره۳۶، آیه۶۹ · هود/سوره۱۱، آیه۶۵ · روم/سوره۳۰، آیه۱-۴