دکترین
وسواس (اخلاق): انواع وسوسه و درمان آن‌ها
از آن‌جا که وسواس، دارای شقوق بی‌شماری است علاوه بر لزوم مراعات قواعد کلی مذکور، در معالجه هریک از انواع وساوس، برخی از انواع این بیماری نیازمند مراقبات و درمان‌هایی خاص هستند که به ترتیب ذکر می‌شود: ۸.
۱ - وسوسه به معنای کثرت شک در عبادات این نوع وسواس، معنای متعارف و شایع وسواس است و دارای اقسامی است:
الف) وسواس در نیّت.
ب) وسواس در عدد رکعات نماز ج) وسواس در قرائت : این نوع وسواس از جمله حجاب‌هایی است که شیطان بر دل آدمی می‌افکند و مانع تفکر در معنای گفته‌ها و اعمال نماز خواهد شد، و خنده شیطان بر چنین کسی که از این راه مرید او شده از همه بیشتر است.
د) وسواس در طهارات ۸.۱.
۱ - علاج علاج این نوع از وسواس، چون سایر امراض قلبیه با علم نافع و عمل، بسی آسان است ولی انسان باید اوّل خود را مریض بداند، نه این‌که خود را مریض ندانسته، بلکه دیگران را منحرف از راه و بی مبالات در دین بداند. حتی در شستن دوم، بعضی اشکال کرده‌اند ولی شستن سوم قطعاً بدعت و مبطل وضوء است. یکی از ائمه معصومین علیهم‌السلام، وقتی که برای قضای حاجت می‌رفتند با دست مبارک به ران‌های مبارک آب می‌پاشیدند که اگر ترشحی از نجاست صورت گیرد، معلوم نشود رطوبت آب بوده یا نجاست! پس این فرد باید فکر کند که از طرفی احادیث شریفه و کتاب الهی، عمل فرد وسواسی را از شیطان شمرده‌اند و صاحبش را بی‌عقل معرفی فرموده‌اند و فقها هم عمل وسواسی را غیر منطبق با اسلام دانسته و بعضی از اعمال او را باطل شمرده‌اند و مردم معمولی متشرّع هم چنین عمل نمی‌کنند؛ بنابراین مبادا خیال کند کار خودش تقوا و دیانت است؛ زیرا روشن است که نمی‌توان گفت که نوع متدینین و علما و بزرگان دین، مبالات به دین خدا ندارند و شخص وسواسی فقط مقید به دیانت است.
۲) بی‌اعتنایی عملی به وسوسه و انجام ضد آن: امام باقر علیه السلام فرمود: وقتی که شکّت در رکعات نماز، زیاد شد نماز را ادامه بده بدون اعتنا به شک؛ زیرا این نیست مگر از شیطان. در ادامه می‌فرماید: شیطان را به خودتان عادت ندهید به شکستن نماز، پس او را به طمع بیندازید؛ زیرا که شیطان پلید است معتاد است به آنچه عادت داده شد. آن خبیث می‌خواهد که اطاعت شود، پس وقتی که عصیان شد، به کسی از شماها عود نمی‌کند و این از معالجات مهمّ است در جمیع اموری که از القائات شیطان است. مثلا اگر مبتلا به وسوسه در وضو است، بر خلاف وسواس ذهنی‌اش یک مشت آب بیشتر به کار نبرد. لابد شیطان می‌گوید که این عمل صحیح نیست. جواب او را بدهد که اگر عمل من درست نیست، پس باید عمل رسول خدا صلوات الله علیه و ائمّه طاهرین علیهم‌السلام و جمیع فقها درست نباشد. پس اگر عمل آن‌ها باطل بود، بگذار عمل من نیز باطل باشد. ۸.
۲ - وسوسه در اعتقادات در برخی روایات، مصادیقی از آن با عنوان «وسوسه در تفکر درباره خلقت » به معنای وسوسه در آفریدگار جهان مطرح شده است. در برخی از روایات که فرموده‌اند وسوسه تا مورد اعتقاد قرار نگیرد و بر زبان نیاید گناهی ندارد ، این نوع وسواس منظور است. ۸.۱.
۱ - علاج این وساوس، به شک‌ها و سوالات معمولی نمی‌گویند بلکه مصداق آن‌ها پس از بررسی علمی و یافتن پاسخ است که علی‌رغم غیر منطقی بودن، دل را آزار می‌دهد و پیامبر و اهل بیت علیهم‌السلام درمان‌هایی طبیبانه در این موارد به کار برده‌اند که این روش‌ها مورد استفاده مشاوران تربیتی نیز قرار دارد و فرموده‌اند: شیطان پس از نومیدی از راه أعمال (واداشتن به کارهای بد و جلوگیری از کارهای نیک) از این طریق سعی می‌کند بر شما چیره شود، سپس از این راه به سراغتان آمد تا شما را بلغزاند، هرگاه چنین حالتی برای کسی پیش آمد، «لا اله الا اللّه» بگوید. بلکه در جایی دیگر درباره این افراد که از وساوس خود ناراحت هستند فرمود: سوگند به آن که جانم به دست اوست که این صریح ایمان است. ۸.
۳ - وسوسه گناه امام صادق علیه السلام فرمود: وسواس خناس که یکی از شیاطین است کارش این است که انسان‌ها را با وسوسه آمال و آرزوها می‌فریبد تا مرتکب خطا و گناه شوند، وقتی در گناه واقع شدند، استغفار را از یادشان می‌برد. البته وساوسی که بدون اختیار به وجود می‌آید، مورد بازخواست و مؤاخذه نیست و به واسطه آن‌ها گناهی نوشته نمی‌شود. بلکه ارتکاب آن گناه است. ۸.۱.
۱ - علاج تفکر در بدی عاقبت گناه و ناگواری فرجام گناه در دنیا و آخرت و توجه به حقّ عظیم خدا و بزرگی ثواب و عقاب او در وسوسه به گناه؛ زیرا اگر با برهان‌های قوی با وساوس مقابله شود در کمال ناتوانی خواهند گریخت. درمان این وسوسه بسیار مشکل است و برخی علمای اخلاق معتقدند علاجی ندارد! به نظر می‌رسد راه‌کار علمای اخلاق عملی (سیر و سلوک)، در درمان این نوع وسوسه بسیار کارساز است.
منبع: آداب الصلاة، روح‌الله خمینی، ص۱۵۷ · آداب الصلاة، روح‌الله خمینی، ص۱۶۰ · أسرار الصلاة، میرزا جواد آقا ملکی تبریزی، ص۳۲۷.) · چهل حدیث، روح‌الله خمینی، ص ۴۰۵-۴۰۶ · چهل حدیث، روح‌الله خمینی، ص۴۰۵ · آداب الصلاة، روح‌الله خمینی، ص۱۵۹ · چهل حدیث، روح‌الله خمینی، ص۴۰۲-۴۰۳ · چهل حدیث، روح‌الله خمینی، ص۴۰۵- ۴۰۶ · تهذیب الأحکام، ابوجعفر محمدبن حسن طوسی ج۲، ص۱۸۸ · چهل حدیث، روح‌الله خمینی، ص ۴۰۵- ۴۰۶ · تحف العقول عن آل الرسول، حسن بن علی ابن شعبه حرانی، ص۵۰ · میزان الحکمه، محمد ری شهری ج۴، ص۳۵۲۶ · تفصیل وسائل الشیعة إلی تحصیل مسائل الشریعة، محمد بن حسن بن علی حرّ عاملی ج۷، ص۱۶۷- ۱۶۸ · سیدجلال الدین مجتبوی ج۱، ص۲۲۴ · سیدجلال الدین مجتبوی ج۱، ص۲۱۴
موارد مرتبط
برای این صفحه موردِ مرتبطی ثبت نشده.