وسواس (اخلاق): قواعد کلی در علاج وسوسه

بعضی علاج وسوسه را ناممکن دانسته‌اند؛ اما حق این است که ممکن است ولی بسیار مشکل است زیرا همانطور که پیامبر صلوات الله علیه درباره‌ افرادی که وسوسه در خاطر ندارند فرمود: «هر که دو رکعت نماز گزارد که در آن‌ها نفس او هیچ چیز (جز خدا) در خاطرش نگذرد گناهان گذشته و آینده‌ او آمرزیده می‌شود». و اگر علاج و دفع آن ممکن نبود چنین کاری هم تصوّر نمی‌شد. بنا بر این کار دشواریست مگر برای کسی که دلش همواره متوجّه و مشغول به خدای یکتا باشد تا شیطان مجالی در آن نیابد؛ مثل مخلَصین باشد که در قرآن کریم از سلطه شیطان مستثنی شده‌اند. این قواعد کلی در درمان هر وسوسه‌ای باید مورد توجه قرار گیرد: ۷. ۱ - بستن درهای نفوذ شیطان در قلب بستن درهای نفوذ شیطان در قلب که عبارتند از شهوت ، خشم ، حرص ، حسد ، عداوت ، خودبینی ( عجب ) و... از صفات رذیله که اگر این درها بسته باشند، شیطان راهی به دل ندارد مگر دزدانه و گذرا. ۷. ۲ - آباد ساختن دل به اضداد رذایل یعنی به اخلاق فاضله، اوصاف شریف و ملازمت با ورع و تقوی و عبادت پروردگار متعال. ۷. ۳ - کثرت ذکر با دل و زبان اگر ریشه‌های صفات مذموم یاد شده که به منزله درهای بزرگ برای ورود شیطان است از دل کنده شود، راه‌های تسلط و تصرف وی بسته می‌شود، مگر بعضی خطورهای گذرا که ذکر و یاد خدا این‌ موارد را هم ریشه‌کن می‌کند. ‌همچنان‌که رسول‌خدا صلوات الله علیه فرمود: شیطان پوزه خود را بر قلب هر انسانی خواهد گذاشت، اگر او به یاد خدا بیفتد، شیطان می‌گریزد، اما اگر خدا را از یاد ببرد، دلش را می‌خورد. ‌ البته منظور، یاد حقیقی است اما اذکاری نیز در روایات آمده است؛ مثل قرائت آیه «سخره» که دستور العملی جاری در برنامه سالکان است و تأثیر آن در صفاء قلب و اطمینان نفس و نفی خواطر و ازاله شک و وسواس به عدد هفتاد مرتبه در نفوس مستعده یقینی است. ذکر «لااله‌الاالله» و «تَوَکَّلْتُ‌ عَلَی الْحَیِّ الَّذِی لا یَمُوتُ‌ وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی لَمْ یَتَّخِذْ صَاحِبَةً وَ لَا وَلَداً وَ لَمْ یَکُنْ لَهُ شَرِیکٌ فِی الْمُلْکِ وَ لَمْ یَکُنْ لَهُ وَلِیٌّ مِنَ الذُّلِّ وَ کَبِّرْهُ تَکْبِیراً» هر دو مورد تجربه راوی آن‌ها بوده است. ۷. ۴ - بی‌اعتنایی به شیطان بی‌اعتنایی به شیطان که مورد توصیه‌ روایات است. ۷. ۵ - استعاذه و تضرّع زیرا تضرع و زاری به درگاه حق تعالی و پناه بردن از شرّ آن ملعون و شرّ نفس به آن ذات مقدس ، یاری او را در پی دارد. همانطور که پیامبر اکرم صلوات الله علیه نیز استعاذه از شیطان در وسوسه در نماز را دستور داده و فرموده که وقتی داخل نماز شدی، بزن با انگشت سبّابه دست راستت به ران پای چپت، پس بگو: «بسم اللّه و باللّه، توکّلت علی اللّه، أعوذ باللّه‌السّمیع العلیم من الشّیطان الرّجیم.» که باعث دور کردن او می‌شود. در روایت است که روزه‌ ماه شعبان و چهارشنبه وسط و پنجشنبه اول و آخر هر ماه وسواس را از بین می‌برد. ۷. ۷ - یاد اهل‌بیت علیهم‌السلام ۷. ۸ - یاد مرگ و پوسیدن جسم و بدن ۷. ۹ - اشتغال و بیکار نبودن خصوصاً برای جوانان امام کاظم علیه السلام فرمود: خداوند انسان پرخواب و بیکار را دشمن می‌دارد. و جوان وقتی از کار مباحی که درونش به آن مشغول باشد باز ایستد ناچار شیطان در دل او وارد می‌شود. ۷. ۱۰ - شناخت ضدّ وسوسه شناخت ضدّ وسوسه (اندیشه و خاطر نیک و ستوده) تا آدمی را بر مواظبت بر آن که موجب دفع وسوسه‌هاست برانگیزد. منبع: سیدجلال الدین مجتبوی ج۲، ص۲۱۴ – ۲۱۶ · سیدجلال الدین مجتبوی ج۱، ص۲۱۴ – ۲۱۶ · سیدجلال الدین مجتبوی ج۱، ۲۱۸- ۲۱۹ · مجمع البیان فی تفسیر القرآن، فضل بن حسن طبرسی ج‌۱۰، ص۸۶۹ · سرالاسراء فی شرح حدیث المعراج، علی سعادت‌پرور ج۱، ص۱۲۲ · اعراف/سوره۷، آیه۵۵-۵۷ · نور علی نور، حسن حسن زاده آملی، ص۱۲۸ · شرح الکافی، ملا صالح مازندرانی ج۶، ص۲۵۷ · الکافی، شیخ کلینی ج۲، ص۴۲۴ · من لا یحضره الفقیه، شیخ صدوق، ص۳۳۹ · تهذیب الأحکام، ابوجعفر محمدبن حسن طوسی ‌ج۲، ص۱۸۸ · آداب الصلاة، روح‌الله خمینی، ص۱۶۰ · چهل حدیث، روح‌الله خمینی، ص۴۰۷ · الکافی، شیخ کلینی ج۳، ص۳۵۸ · إرشادالقلوب إلی الصواب، شیخ حسن دیلمی ج۱، ص۲۰۰ · میزان الحکمه، محمد ری‌شهری ج۴، ص۳۵۲۶ · الکافی، شیخ کلینی ج۵، ص۸۴ · سیدجلال الدین مجتبوی ج۱، ص۲۱۷ · سیدجلال الدین مجتبوی ج۱، ص۲۳۰