ولوج روح: ولوج روح در روایات

پس از بررسی روایات معصومان درباره روح و ولوج آن، می‌توان به نکات ذیل دست یافت: ۷. ۱ - غیر بدن بودن روح روح، غیر از بدن و غیر جسمانی است. خلقت ارواح قبل از اجساد و قبض روح هنگام مرگ و بقای آن بعد از هلاکت جسم که روایات فراوانی برآن دلالت دارند، جملگی گویای همین حقیقت هستند. تعبیر (روحانیین) در روایات نیز به همین جهت بر حقایق مجرد و غیرمادی اطلاق می‌شود. البته میان دانشمندان اختلاف است که آیا روح حقیقتی مجرد (به معنای فلسفی) و غیرمادی است یا از سنخ ماده‌ای لطیف‌تر از ماده عالم جسمانی است، ولی اجمالاً بسیاری از دانشمندان بر این باورند که روح دارای واقعیتی غیر از این بدن مادی است. ۷. ۲ - روح به معنای حیات در حیوانات روح در روایات همچون عرف و لغت به معنای حیات در حیوانات نیز به کار رفته است؛ در برخی روایات آمده است که نماز با لباسی که از پشم حیوان مردار است، جایز است؛ زیرا پشم روح ندارد. در روایتی آمده است که به صورت چهارپایان ضربه نزنید؛ زیرا هر موجودی که دارای روح است، خداوند را حمد و تسبیح می‌کند. در مجموعه‌ای از روایات از پدید آوردن تمثال و صور موجودات دارای روح نهی شده است و مقصود از ذوات ارواح در این روایات، موجودات جاندار است که شامل انواع حیوانات می‌شود. در روایتی آمده است که امام حسن (ع) در کنار سگی مشغول خوردن غدا بودند و هرگاه لقمه‌ای می‌خوردند، لقمه‌ای نیز به آن سگ می‌دادند و در پاسخ به اعتراض به این عمل، فرمودند:از خداوند شرم می‌کنم که در حال خوردن، موجود دارای روحی به من نظر کند و من به او طعامی ندهم. روایات دیگری نیز بر وجود روح در حیوانات دلالت می‌کند. ۷. ۳ - تفاوت میان روح حیوانی و روح انسانی در برخی روایات مطابق با دیدگاه بسیاری از متکلمان و فیلسوفان میان روح حیوانی و روح انسانی در انسان‌ها فرق نهاده شده است. در روایتی، از امام کاظم (ع) وارد شده است که هر انسانی هنگام خواب ، روح حیوانی‌اش در بدن می‌ماند، اما روح العقل (روح انسانی) از او جدا می‌شود و تنها هنگام مرگ است که روح حیوانی از بدن انسان خارج می‌شود. البته مغایرت این دو پدیده ضرورتاً به این معنا نیست که هر انسانی دارای دو روح است که هر کدام وجودی مستقل و منحاز دارد، بلکه می‌تواند تفاوت آن‌ها به اختلافات دو مرتبه شدید و ضعیف از یک واقعیت به نام حیات باشد که مرتبه ناقص تر آن در موجودات، روح حیوانی و مرتبه کامل‌تر آن روح انسانی نامیده شود؛ چنان که روح نباتی نیز که گونه‌ای از حیات و زندگی است، از مرتبه روح حیوانی پست‌تر است. به همین جهت کلمه (روح) می‌تواند بر هر آنچه منشأ حیات در موجودات، اعم از حیوان ، انسان و موجودات برتر یا پست تر از آن دو است، اطلاق و در همه آن‌ها به یک واقعیت تکوینی تشکیکی اشاره شود. این اطلاق به صراحت در برخی روایات دیده می‌شود؛ مثلاً در روایتی از روح در آیه شریفه (یسألونک عن الروح قل الروح من امر ربّی) پرسش می‌شود و امام در پاسخ می‌فرماید: الّتی فی الدّوابّ و الناس. آن چیزی است که در جنبندگان و مردم وجود دارد. از این رو، بررسی و دقت در این دسته از روایات می‌تواند به درک صحیح مفهوم (ولوج روح) از دیدگاه روایات کمک کند. ۷.۶.۱. ۲ - روایت ابن‌شبّل روایت ابن‌شبّل نیز در تحقق ولوج روح در دوران جنینی، صریح است. …ای ابا شبّل! در این روایت پنج ماهگی زمان حلول حیات انسانی تعیین شده است. در این روایت آمده است: …فإذا کسی اللحم فمائة دینار، ثمّ هی دیته حتی یستهلّ، فإذا استهلّ فالدیّة کاملة. برخی از قدما به مضمون این روایت فتوا داده‌اند. در این روایت، استهلال طفل که اولین گریه یا فریاد کودک بعد از تولّد است، موضوع دیه کامل قرار داده شده است. چنان که فقها نیز چنین فتوا داده اند. پس اگر روایت فوق را مفسّر قید ولوج روح قرار دهیم، نتیجه این خواهد بود که هنگام ولادت و استهلال، زمان ولوج روح است. آن گاه بلافاصله می‌فرماید: فإذا ولد المولود و استهلّ و هوالبکاء فبیّتوهم فقتلوا الصبیان ففیهم ألف دینار للذکر…؛ پس می‌توان نتیجه گرفت که ولوج روح هنگام ولادت و استهلال رخ می‌دهد و همان سبب تبدیل دیه از صد دینار به هزار دینار می‌گردد. مناسب‌ترین معنا این است که قید استهلال را طریق و کاشف ولوج روح قرار دهیم، نه موضوع برای حکم دیه کامل؛ پس اگر ولوج روح از راهی غیر از استهلال احراز شود، حکم به دیه کامل متوقّف بر استهلال نیست. چنان که حیوان دارای حرکت ارادی و احساس است و این دو اثر روح حیوانی هستند. اما روح انسانی بالقوه در او پدید می‌آید، نه بالفعل، و آن آمادگی برای کسب معلومات و پرورش ادراکات است که ازآ ن به روح، معرفت، عقل یا نفس ناطقه تعبیر می‌شود. ظاهراً مرحله آمادگی، از همان زمان تحقق روح حیوانی به وجود می‌آید، اما وجود بالفعل معلومات و ادراکات از زمان به کارگیری حواس و ممارست با مدرکات و دریافت معلومات آغاز می‌شود؛ چنان که در این آیه شریفه به آن اشاره شده است:(واللّه أخرجکم من بطون أممّاتکم لا تعلمون شیئاً و جعل لکم السمع و الابصار و الافئدة لعلّکم تشکرون)، و به همین جهت دانشمندان علم النفس گفته‌اند که حواس، درهای علم و معرفت‌اند. پس این دو روایت، مرحله تعلّق دیه کامل را پس از چهارماهگی قرار داده‌اند. در روایت سوم، پس از بیان سه مرحله نخست که هر یک چهل روز و در مجموع چهار ماه را دربرمی‌گیرد، مرحله دیگری به نام (لحم) ذکر شده و سپس مرحله (خلق آخر) که دیه کامل دارد، آمده است. ۷. ۸ - زمان نفخ روح در چهارماهگی روایتی مشهور به نقل ِعبدالله بن مسعود از پیامبر اکرم (ص) در منابع روایی اهل سنت وجود دارد که در آ ن، زمان نفخ روح چهارماهگی معرفی شده است. پیامبر (ص) می فرماید: إنّ أحدکم یجمع خلقه فی بطن أمّه أربعین یوماً ثم یکون فی ذلک علقة مثل ذلک، ثم یکون فی ذلک مضغة مثل ذلک، ثم یرسل الملک فینفخ فیه الروح…. این روایت، اگرچه در منابع روایی شیعه دیده نمی‌شود، اما برخی از فقیهان و مفسّران امامیه در آثار فقهی و تفسیری خود به آن اشاره و استدلال کرده‌اند. منبع: ج۵، ص۲۵۰ · ج۵۸، ص۱۳۴ · ج۶، ص۱۳۹ · ج۱، ص۱۰۹ · ج۵۸، ص۱۱۰۵ · وسائل الشیعة، ج۳، ص۵۱۳_۵۱۵ · وسائل الشیعة، ج۱۱، ص۴۸۶ · وسائل الشیعة، ج۵، ص۳۰۳ · ج۷، ص۱۹۷ · ج۲، ص۱۷ · ج۵۸، ص۴۳ · ج۵۸، ص۸۵ · ج۵۸، ص۱۰۵ · ج۵۸، ص۴۲ · مفید، تصحیح اعتقادات الامامیّه، ص۸۰ · وسائل الشیعه، ج۲۹، ص۲۲۹ · ملایری، جامع احادیث الشیعه، ص۲۲۹ · ص۳۱۸، ح۱۰ · ملایری، جامع احادیث الشیعه، ص۳۱۶ · ملایری، جامع احادیث الشیعه، ص۳۱۲ · ج۲۳، ص۸۵ · ج۷، ص۳۴۷ · وسائل الشیعه، ج۲۹، ص۳۱۶ · وسائل الشیعه، ج۲۹، ص۳۱۵ · وسائل الشیعه، ص۳۱۳ · ابن‌بابویه، فقه الرضا، ص۳۱۱ · ج۴، ص۷۷ · ج۱۵، ص۲۰۹ · ج۴، ص۱۲۴ · ج۵۸، ص۱۰۷ · نحل/سوره۱۶، آیه۷۸ · مدکور، الجنین و الاحکام المتعلقة به فی الفقه الاسلامی، ص۹۳ · مؤمنون/سوره۲۳، آیه۱۲ ۱۴ · وسائل الشیعه، ج۲، ص۵۰۱ · وسائل الشیعه، ج۷، ص۱۴۱_۱۴۲ · ج۴، ص۷۸ · ج۳، ص۳۳۸ · ج۱۲، ص۹۹ · ج۴، ص۵۶ · ج۴، ص۱۴۴ · ج۱۰، ص۸۵ · ج۲، ص۹۰ · صدوق، المقنع، ص۵۱۰ · شهید اول، الذکری، ص۴۰ · ج۲، ص۴۰۶ · ج۴۳، ص۴۶۶