وکالت در روحانیت شیعه: نهاد مرجعیت

گفتنی است که در اوایل پیدایش حوزه و تشکیلات دینی، واژه « مرجعیت » به مفهوم کنونی آن شکل نگرفته بود و در قالب فرهنگ ادبیات متداول نبود؛ بلکه از مفاهیمی هم چون: عالم، راوی، فقیه و محدث یاد شده است. زیرا از اساسی‌ترین و مهم‌ترین ویژگی‌های فقهای آشنا با احکام دینی و مراجع تقلید، جانشینی ائمه اطهار (علهیم‌السلام) است، چنان که در بحث جایگاه تشکیلات دینی نیز مطرح گردید. به عبارت دیگر، جایگاه مرجع، جانشینی ائمه اطهار (علیهم‌السّلام) است؛ بنابر این می‌توان گفت: نهاد «مرجعیت»، تداوم نهاد وکالت و نیابت توسط عالمان و فقیهان دینی است. با بیان کوتاهی از پیشینه تاریخی و مرجعیت، ضرورت نهاد مرجعیت و و نقش‌های اجتماعی آن را بررسی می‌کنیم و علاقه مندان به مباحث تفصیلی را به کتاب‌های مربوط ارجاع می‌دهیم: ۳. ۱ - پیشینه تاریخی مرجعیت کتاب آراء فی المرجعیه الشیعه تحت عنوان «المرجعیة و التقلید عند الشیعة»، به این مبحث پرداخته و چنین نگاشته است: فقه ، جدا از مرجعیت نبود، نه در زمان رسول اکرم و نه در زمان امامان. در زمان رسول گرامی اسلام، فقها و مراجعی بودند که خارج از مرکز نبوت، فعالیت داشتند. چنان که در زمان امامان معصوم نیز فقها و مراجع، در خارج از محل اقامت معصوم در شهر‌هایی غیر از مدینه، کوفه ، بغداد و سامراء مشغول فعالیت بودند. حتی گاهی بدون ارتباط با مرکز، خود به استنباط احکام می‌پرداخته و با فهمی که از نصوص پیامبر و امامان داشتند، به پرسش‌های مراجعه کنندگان پاسخ می‌دادند و جزئیات مسائل را برای مردم بیان می‌کردند. (الفقه لم یکن غیباً عن المرجعیه، لا فی زمان الرسول الاکرم و لا فی زمن الئمه (علیهم‌السّلام) الفقیه کان موجوداً فی زمان الرسول؛ کان هناک فقهاء و مراجع، و فی زمان الائمه کان هناک فقهاء و مراجع خارج مرکز النبوه، خارج مرکز المدینه او خارج المکان الذی یکون فیه النبی، او خارج محل اقامة المعصوم فی المدینة، او فی الکوفه او فی بغداد، او سامراء؛ کان یوجد فقهاء و مراجع، غایه الامر فقهاء مراجع موصولان بالمرکز الذی هو النبی او الامام، فی اطراف البلاد، ... المحدثون الفقهاء... کانوا فقهاء و کان الناس یرجعون الیهم، و کانوا یستعنون بارجوع الیهم عن الاتصال بالامام المعصوم... و کان هؤلاء المحدثون من الفقهاء یفهمون من النصوص و یحیبون الناس بآحاد المسائل و جزئیات السمائل بما یفهومونه...) بر اساس عبارت مزبور، پیشینه تاریخی مرجعیت را می‌توان هم زمان با آغاز رسالت دانست، اما نه به صورت نهادی مستقل، بلکه به عنوان وکیلان و واسطه‌هایی که مورد تایید و راهنمایی امامان معصوم بوده‌اند. این نهاد، ابتدا تحت عنوان مرجعیت نبود، بلکه علمای دینی، پاسخگوی شیعیان در مشکلات دینی و فقهی شان بودند. از این رو، به تدریج استوانه‌های نهاد مرجعیت محکم و پابرجا گردید. . . نهاد مرجعیت در همین جهت شکل گرفته و مشروعیت یافت. در فرهنگ شیعی، مرجعیت به عنوان نهادی مطرح است که پاسخگوی مشکلات و مسائل فقهی و اعتقادی جامعه اسلامی باشد و از نظر علمی و اجتماعی، یگانه پشتوانه محکم جامعه به شمار آید. ۳. ۳ - نقش‌های اجتماعی مرجعیت مراجع در واقع، علما و فقهایی‌اند که به عنوان جانشینان انبیا معرفی شده‌اند. از این رو، نقش آنان نیز برگرفته از نقش انبیا و معصومان است. پس باید دید نقش پیامبر و امامان معصوم (علیهم‌السّلام) در جامعه چیست. نقش بنیادین اجتماعی‌ای که پیامبر به عهده داشت، در سه زمینه خلاصه می‌شود: ۱. مرجعیت دینی و منصب فتوادهی؛ ۲. منصب قضاوت و حل و فصل منازعات و اختلافات؛ ۳. ولایت و مدیریت امور جامعه اسلامی. ب. ت. ب. مناصبی که پیامبر و امامان معصوم (علیهم‌السّلام) دارا بودند، مراجع و فقهای شیعه نیز در جامعه اسلامی، جانشینی آن‌ها در این مسائل هستند. دیدگاه دوم: آنان دارای منصب فتوادهی، قضا و صدور حکم در موضوعات هستند، نه در جمیع امور امت اسلامی. دیدگاه سوم: تنها منصب فتوادهی و قضا دارند. سپس دیدگاه اول را برگزیده و بحث مفصلی را ارائه کرده است. چه به صورت نصب و چه با انتخاب از سوی مردم. در نزد آنان، فقها از جانب ائمه معصومین، به نصب عام به ولایت منصوب شده‌اند و در این باره، به مقبوله عمر بن حنظله و روایات بسیار زیاد دیگری که در شان علما و فقها و راویان حدیث وارد شده، استدلال نموده و فرموده‌اند: همان گونه که ائمه دوازده گانه از جانب خداوند و یا پیامبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) منصوب هستند و همان گونه که پیامبر از جانب خدا منصوب است، فقها نیز به نصب عام به ولایت منصوب هستند. ۳.۳. ۳ - فتوادهی و قضا و حکومت البته از آن جا که در منصب ولایت و حکومت، آشنایی با مسائل سیاسی و توانایی در مدیریت جامعه معتبر است، ممکن است برخی فقها تنها برای فتوادهی و قضا منصوب باشند، اما برای حکومت، نه؛ چنان که در همین زمینه آمده است: وظایف افتا و قضا به همه مراجع و فقهای دارای شرایط مرجعیت مربوط می‌شوند و وظیفه سوم به فقیه جامع الشرایطی مربوط می‌شود که توانایی مدیریت اجتماعی ـ سیاسی داشته باشد. نایبان عام و منصوبان امامان معصوم در مساله رهبری و حکومت، عالمان و فقیهانی هستند که سه شرط فقاهت، عدالت و تدبیر و مدیریت نظام اسلامی را داشته باشند. فقیهانی که بینش سیاسی ـ اجتماعی و توانایی مدیریت نداشته باشند، فقط برای قضا و مرجعیت منصوب‌اند، نه برای رهبری. در جای دیگر، ب. ت. ب. مقبوله عمر بن حنظله، امامان معصوم سمت‌های سه گانه فتوادهی، قضا، ولایت و حکومت را حق فقیه جامع الشرایط و بلکه جزء وظایف او قرار داده‌اند و این سمت‌های سه گانه، پیش از رجوع مردم نیز برای فقیه وجود دارد و با رجوع مردم، تنها تحقق عملی و خارجی می‌یابد. درباره نقش‌های اجتماعی فقها و علمای دینی، به ویژه نقش ولایت فقیه جامع الشرایط که از او به « ولی فقیه » تعبیر شده، مباحثی مفصل و طولانی ارائه گردیده که از حوصله این نوشتار بیرون است. پیامبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) می‌فرماید: «اللهمَّ ارحم خلفایی». منبع: مبانی فقهی حکومت اسلامی، ترجمه محمود صلواتی، ج۱، ص۱۲ · آراء فی المرجعیه الشیعه، ص۵۷۹ · یادنامه سید رضی، ص۲۸۸ · مبانی فقهی حکومت اسلامی، ص۱۲ · مرجعیت، ص۳۷ به بعد · مجموعه الباحثین، آراء فی المرجعیة الشیعة · با اقتباس از مسعود پور سید آقایی و دیگران، تاریخ عصر غیبت · ولایت فقیه، ص۳۹۱ · توبه/سوره۹، آیه۱۲۲ · انبیاء/سوره۲۱، آیه۷ · مسعود پور سید آقایی و دیگران، تاریخ عصر غیبت، ص۴۰۰ · مسعود پور سید آقایی و دیگران، تاریخ عصر غیبت، ص۴۰۱ · مبانی فقهی حکومت اسلامی، ص۱۹۴ · مجموعه الباحثین، ص۳۰۵ · مبانی فقهی حکومت اسلامی، ج۲، ص۱۹۴ · ولایت فقیه، ص۳۷۰ · ولایت فقیه، ص۳۹۰ · الدعوات، ص۶۳ · الکافی، ج۱، ص۴۶، ح۵ · الامالی، ص۲۴۷، ح۲۶۶ · الکافی، ج۱، ص۳۸، ح۳ · وسائل الشیعه، ج۱۸، ص۱۰۱ · وسائل الشیعه، ج۱۸، ص۹۵ · بحار الانوار، ج۱، ص۱۸۳ · المعیار الموازنه، ص۲۷۶