وکالت در روحانیت شیعه: نهاد نیابت

به طور کلی، می‌توان نیابت را در لغت، به معنای جانشینی یا جانشین شدن کسی در انجام کاری دانست و در اصطلاح نیز در جایی مصداق پیدا می‌کند که شخصی از انجام کاری (در حال حیات) ناتوان باشد. حال این ناتوانی ممکن است برخاسته از ناتوانی جسمی یا شرایط اجتماعی باشد، یا آن که شخصی برای پس از حیات، کسی را در کاری خاص نایب خود قرار دهد. ۲. ۲ - تفاوت وکالت و نیابت از تعریف‌هایی که از این دو مفهوم ذکر شد، تفاوت آن دو نیز به دست می‌آید. عمده‌ترین تفاوت این است که در وکالت، حیات شرط است و با موت موکل، وکالت از بین می‌رود؛ در حالی که در نیابت، چنین نیست، بلکه اغلب پس از موت مصداق پیدا می‌کند. یک وقت کسی می‌خواهد خودش جایی برود، ولی معذور است یا مقدورش نیست. در این جا، نایب می‌گیرد که شخص نایب در این حالت، جای گزین شخص منوب عنه است. گاهی نیز انسان شخصی را بر می‌انگیزاند تا کاری برای او انجام دهد. در این جا، خود کارمهم است و شخص وکیل جانشین موکل نیست. خلاصه این که اگر فاعل به منزله فاعل باشد، می‌شود نیابت؛ اگر فعل به منزله فعل باشد می‌شد، وکالت. خدا اجرت دهد، تو در شش روز آینده رحلت خواهی نمود. هر چند همه مردم به سبب سیاست تقیه، شخص سفیر را نمی‌شناختند، اما شیعیان مخلص و امین با او آشنایی داشتند. پرسش‌ها و مشکلات شیعیان،اغلب در زمینه‌های فقهی، اعتقادی و مطالبات شخصی بود که از سوی نایبان و سفیران جمع آوری و پس از گرفتن پاسخ، به صاحبانشان بازگردانده می‌شد. توقیعات معمولاً با این عناوین ذکر شده‌اند: در زمینه مشکلات خانوادگی، دعا برای شفا بیماری، اذن سفر حج یا مسافرت دیگر، طلب فرزند و مشکلات فقهی و اعتقادی. اموال مذکور وجوهات شرعی، بخشش‌ها و هدایای شخصی را در بر می‌گرفت. این اموال معمولاً توسط خود شیعیان یا نمایندگان آن‌ها، یا وکلایی که از سوی سفرا در بین شیعیان بودند، آورده می‌شدند. اسناد تاریخی در این مورد نوشته‌اند: «فالتوزیع کان یقع سریاً بعیداً عن اعین الدولة و لا یصرّح الا نادراً و مِن هُنا لم تصلنا اخباره و لعلّ الاغلب هو توزیع الاموال علی الاسلوبِ التجاری». برای برخی جامعه یا کمک‌های دیگر می‌فرستاد و برای برخی دیگر کفن و حنوط تهیه می‌کرد. منبع: ولایت فقیه، ص۹۷ · الغیبه، ص۲۱۴ · تاریخ سیاسی غیبت امام دوازدهم، ص۲۱۵ · تاریخ سیاسی غیبت امام دوازدهم، ص۲۱۶ · الغیبه، ج۱، ص۳۷۱ · تاریخ الغیبة، ص۴۱۰ · الغیبه، ص۲۴۳ · تاریخ الغیبة، ص۴۵۷ · الغیبه، ص۲۲۷ · الغیبه، ص۲۵۷ · تاریخ الغیبة، ص۳۷۲ · تاریخ الغیبة، ص۴۸۲-۴۸۳ · تاریخ الغیبة، ص۳۷۴ · الغیبه، ص۱۹۹ · الغیبه، ص۳۷۴