پادشاهی: ویژگیهای عمومی سلطنت الهی

پادشاهان الهی از منابع مشروعیتی چون ویژگیهای کاریزماتیک (برجسته و منحصر به فرد)؛ دین و کارآمدی برخوردار بودند، آنها به رغم داشتن قدرتی متمرکز و اختیاراتی گسترده، هرگز فراتر از چارچوب آموزه‌های الهی عمل نکرده، به خودکامگی و استبداد نمی‌گراییدند، بر این اساس می‌توان گفت که پادشاهی لزوماً با خودکامگی و استبداد یکی نیست و نظام خودکامه و مستبد در هر شکلی می‌تواند ظهور کند، بنابراین ویژگیهای عمومی سلطنت الهی عبارتند از: شایسته سالاری، شریعت محوری و مشروع بودن: ۷. ۱ - شایسته شاهی بر اساس آیات قرآن گزینش الهی پادشاهان و فرمانروایانی چون یوسف، طالوت، داود، سلیمان و ذوالقرنین منحصراً به سبب وجود شایستگیهای مورد نظر خداوند در آنها بوده است؛ آیات و روایتهای تفسیری نشان می‌دهد که بنی اسرائیل فرمانروایان خود را بر اساس دو معیار «ثروت» و «وراثت» برمی گزیده‌اند و طالوت، فاقد هر دو بوده است: «اَنّی یَکونُ لَهُ المُلکُ عَلَینا و نَحنُ اَحَقُّ بِالمُلکِ مِنهُ و لَم یُؤتَ سَعَةً مِنَ المال...». برخی مفسران گفته‌اند: پیامبران بنی‌اسرائیل از میان نوادگان «لاوی» و فرمان‌روایان از بین نسل یهودا برگزیده می‌شد؛ پس از طالوت، داود علیه‌السلام به پادشاهی رسید. او از سپاهیان طالوت بود و اموری مانند کشته شدن جالوت، فرمانده نامی سپاه دشمن به دست وی، او را به عنوان قهرمانی نظامی، محبوب بنی اسرائیل ساخته، راه فرماندهی و سپس پادشاهی وی را هموار ساخت: «فَهَزَموهُم بِاِذنِ اللّهِ و قَتَلَ داوُدُ جالوتَ وءاتهُ اللّهُ المُلکَ والحِکمَةَ وعَلَّمَهُ مِمّا یَشاء...». ۷.۱. ۲ - کاربرد مفهوم وراثت پادشاهی در قرآن تنها موردی که قرآن درباره جانشینی پادشاهی به جای دیگری، مفهوم وراثت را به کار برده، حضرت سلیمان است: «و ورِثَ سُلَیمـنُ داوود...». بخش نخست این دیدگاه به وضوح مورد تایید قرآن است. آیات مربوط نشان می‌دهد که نه فقط اندیشه‌ها و عملکرد سیاسی بلکه افکار و رفتارهای خرد و کلان آنان در ارتباط با خود، خدا، مردم و حتی طبیعت نیز کاملا در چارچوب آموزه‌ها و قوانین الهی بوده است، در حالی که در حکومتی خودکامه، قانون و چارچوب مشخص و پیش بینی پذیری برای تنظیم روابط میان حاکمان و مردم وجود ندارد. فرمانروایی خود را نعمتی الهی خوانده، با یادکرد دیگر نعمتها، آن را سپاس می‌گوید. وی با عهده دار شدن مسئولیت تولید، ذخیره سازی و توزیع شایسته ارزاق عمومی در طول ۱۴ سال بزرگ‌ترین خدمت و نیکی را به مردم می‌کند. ۷.۲. ۲ - عدالت گستری طالوت درباره طالوت ، قرآن هیچ رفتار مستبدانه و برخلاف قوانین الهی گزارش نمی‌کند ؛ ارائه چنین تصویری از طالوت دست کم با گزینش الهی او برای فرماندهی دچار چالش است. ۷.۲. ۳ - انتقاد پذیری حضرت سلیمان درباره حضرت داود و سلیمان (علیهما السلام) نیز نه فقط هیچ گونه خودکامگی و رفتار مستبدانه‌ای در قرآن گزارش نشده است، بلکه آیات، نهایت انتقادپذیری و پای بندی آنان به قوانین الهی را نشان می‌دهد، بر همین اساس حضرت داود علیه‌السّلام در ماجرای داوری میان دو برادر و حضرت سلیمان علیه‌السّلام در داستان سان دیدن از اسبان جنگی و افتادن جسدی بر تخت سلطنت او، به سبب نوعی بی توجهی غیر عمدی به برخی اولویتها، به درگاه خداوند انابه کرده، آمرزش طلبیدند و خداوند به همین سبب آنها را به شدت ستایش کرده، به نیکی یاد می‌کند. ۷.۲. ۴ - تصویری مثبت از ذوالقرنین ذوالقرنین نیز تصویری بسیار مثبت در قرآن دارد. رفتار نیک وی با یکی از اقوام در قالب کیفر ستمگران و پاداش نیک به مؤمنان صالح و همچنین ساختن سدی نفوذناپذیر برای حفاظت از قومی دیگر در برابر یورش یاجوج و ماجوج مؤیّد این معنا و توجه وی به منافع مردم است. بنابرآنچه گذشت می‌توان گفت که قرآن نه تنها با این ایده سیاسی که وجود حاکمیت الهی را زمینه پیدایش استبداد می‌داند، مخالف است، بلکه نبود آن را مهم‌ترین عامل پیدایش حکومتها و جوامع مستبد می‌داند. البته این هرگز به معنای نفی سوء استفاده از انتساب به خداوند در برپایی برخی نظامهای مستبد نخواهد بود. را شایسته اطاعت می‌دانند. از سوی دیگر ب. ت. ب. نقش گسترده دین در جوامع سنتی و به عنوان یگانه منبع سنتها و قوانین، سلطنت فرمانروایان الهی کاملا بر اساس سنتها و قوانین پذیرفته شده جامعه استوار بود. دقیقاً بر اساس نقش یاد شده است که بنی اسرائیل با دیدن نشانه الهی مبنی بر گزینش طالوت از سوی خداوند، فرمانروایی او را گردن نهادند، با اینکه بنابر سنت رایج، داشتن ثروت از معیارهای لازم برای فرمانروایی بوده است. نقش برجسته یوسف در مدیریت تولید، ذخیره سازی و توزیع ارزاق عمومی در سالهای قحطی و کارآمدی نظامی طالوت، داود، ذوالقرنین و سلیمان علیه‌السّلام در دفاع از مردم، استقلال ، اقتدار و تمامیت ارضی کشور از این قبیل است. منبع: یوسف/سوره۱۲، آیه۴۳-۵۶ · بقره/سوره۲، آیه۲۴۷ · بقره/سوره۲، آیه۲۴۶ · جامع البیان عن تاویل آی القرآن، ج۵، ص۳۱۰ · کتاب مقدس، اول سموئیل، ۱۷: ۵-۵۸ · بقره/سوره۲، آیه۲۵۱ · نمل/سوره۲۷، آیه۱۶ · جامع البیان عن تاویل آی القرآن، ج۱۹، ص۴۳۷ · التبیان فی تفسیر القرآن، ج۸، ص۸۲ · نساء/سوره۴، آیه۱۶۳-۱۶۴ · انعام/سوره۶، آیه۸۴ · یوسف/سوره۱۲، آیه۴۶-۴۸ · بقره/سوره۲، آیه۲۴۶-۲۵۰ · کتاب مقدس، اول سموئیل، ۱۵ : ۱۲-۱۵ · بقره/سوره۲، آیه۲۴۷-۲۴۸ · ص/سوره۳۸، آیه۱۷-۲۶ · کهف/سوره۱۸، آیه۸۳-۹۷ · بنیادهای علم سیاست، ص۱۰۴-۱۰۹ · یوسف/سوره۱۲، آیه۴۷-۴۹