پیروی از ثقلین: نقش اهل بیت در مورد قرآن

در اینکه اهل بیت (علیهم‌السّلام) در زمینه قرآن چه نقشی دارند، می‌توان از خود قرآن جویا شد، و پاسخ را از زبان گویای خود قرآن شنید: «و ما ارسلنا من قبلک الا رجالا نوحی الیهم فسئلوا اهل الذکر ان کنتم لا تعلمون• بالبینات و الزبر و انزلنا الیک الذکر لتبین للناس ما نزل الیهم و لعلهم یتفکرون»، «و پیش از تو، جز مردانی که به آنها وحی می‌کردیم، نفرستادیم. و شاید اندیشه کنند!». و به لحاظ اینکه خطاب در آیه خاص است و ممکن است، مورد خاص مندرج در صدر آیه، مراد و مقصود باشد، با ضمیمه کردن حدیث شریف «ثقلین» به آیه دوم همین سوره ، مبین بودن اهل بیت را کشف می‌کند و می‌فرماید: «و فی الآیة دلالة علی حجیة قول النبی (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) فی بیان الآیات القرآنیة، و اما ماذکره بعضهم ان ذلک فی غیر النص و الظاهر من المتشابهات او فیما یرجع الی اسرار کلام الله و ما فیه من التاویل فمما لاینبغی ان یصغی الیه. «این در خود بیان رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) است، و در ملحقات بیان آن جناب که همان بیانات ائمه هدی (علیهم‌السّلام) است، نیز مطلب از این قرار است؛ زیرا به حکم حدیث ثقلین بیان ایشان هم بیان رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) است و ملحق به آن است، به خلاف سایر افراد است، هر چند صحابه و یا تابعین و یا علمای امت باشند، کلامشان حجت نیست، برای اینکه آیه شریفه شامل آنان نمی‌شود، نصی هم که بتوان به آن اعتماد نمود و دلالت بر حجیت علی الاطلاق کلام ایشان کند، در کار نیست». (اما) از میان آنها عده‌ای بر خود ستم کردند و عده‌ای میانه رو بودند، و گروهی به اذن خدا در نیکی‌ها (از همه) پیشی گرفتند، و این همان فضیلت بزرگ است». می‌فرماید: «واختلفوا فی هؤلاء المصطفین من عباده من هم؟ فقیل: هم الانبیاء، وقیل: هم بنو اسرائیل و... و بعضی دیگر گفته‌اند: امت محمداند که قرآن را از پیغمبر خود ارث برده، و نیز به سوی او بازگشت می‌کنند، و علمای شان بدون واسطه، از قرآن بهره‌مند می‌شوند، و بقیه امت به واسطه علما، و بعضی دیگر گفته‌اند: تنها علمای امت محمدیه (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) هستند. ۲. ۳ - قرآن صائب و رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) هم تصریح فرموده به اینکه: عالم به قرآن ایشانند، و نظر ایشان درباره قرآن صائب است، و همواره ملازم با قرآن‌اند، و این را در روایتی فرموده که متواتر و مورد اتفاق دو طایفه امت از شیعه و سنی است، که فرمود؛ «من دو چیز گران بین شما می‌گذارم، و می‌روم، یکی کتاب خدا ، و یکی هم عترتم و اهل بیتم، و نشانی عترتم آن است که حتی چشم بر هم زدنی، از قرآن جدا نمی‌شوند، و این دو همیشه ملازم هم هستند، تا با هم بر کنار حوض کوثر من را دیدار کنند». آنچه که تاکنون گفته شد، نقش اهل بیت (علیهم‌السّلام) نسبت به قرآن، از نظرگاه خود قرآن بود، و اما از زبان رسول گرامی اسلام (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم)، جامع‌ترین و کامل‌ترین سخن، همان حدیث «ثقلین» است که فرمود: «انی تارک فیکم الثقلین، کتاب اللة و عترتی، ما ان تمسکتم بهما لن تضلوا ابدا وانهما لن یفترقا حتی یردا علی الحوض» ۲. ۴ - نکات حدیث ثقلین نکاتی که از این حدیث شریف و گرانبها به دست می‌آید، عبارتند از: ۱. از اینکه حضرت در روزهای واپسین عمرش، کتاب خدا و عترت خویش را در دریف هم و با تعبیر به: «انی تارک فیکم الثقلین»، «من دو چیز گرانبها را در بین شما ترک می‌کنم»، مورد توصیه همگان قرار می‌دهد، نشان دهنده نقش و جایگاه آن دو در هدایت انسان‌ها، و تعیین وظیفه نسبت به تبعیت از آن دو برای دیگران، و در اهتمام ورزیدن مسلمانان نسبت به آن دو است. ۲. از تعبیر به: «کتاب الله و عترتی» استفاده می‌شود، همان گونه که قرآن کریم در تمامی قرون و اعصار جاویدان است، عترت پیامبر نیز در کنار قرآن، جاویدان خواهد بود، کما اینکه جمله پایانی فرمایش حضرت، تصریح به همین مطلب دارد که فرمود: «و انهما لن یفترقا حتی یردا علی الحوض». ۳. از تعبیر به: «ما ان تمسکتم بهما لن تضلوا ابدا» استفاده می‌شود که آن دو مایه سعادت دنیوی و اخروی برای آنان که آن دو را نصب العین خویش قرار دهند، به حساب می‌آیند. ۴. تعبیر به: «ان تمسکتم بهما» به ما نحوه تبعیت و پیروی از قرآن و عترت را می‌آموزد، و آن این است که ما در اطاعت و پیروی، آن دو را در ردیف هم قرار دهیم. به عبارت دیگر، پیروی از قرآن بدون اهل بیت و پیروی از اهل بیت بدون قرآن، نه تنها مایه هدایت و سعادت نخواهد بود، بلکه مایه ضلالت و گمراهی انسان خواهد بود؛ زیرا به دنبال آن فرمود: «لن تضلوا ابدا»؛ یعنی اگر شما، انسان‌ها قرآن را مؤید عترت پیامبر و هم چنین عترت پیامبر را مبین و مفسر قرآن دانستید، هرگز دچار لغزش ، ضلالت و گمراهی نخواهید شد. اینجا است که با کلام حضرت، میزان نقش اهل بیت عصمت و طهارت در مورد قرآن برای ما روشن می‌شود. ۵. نکته مهم دیگری که از «حدیث ثقلین» به دلالت التزام، به دست می‌آید، عبارت است از حفظ و صیانت قرآن از تحریف؛ زیرا طبق فرمایش پیامبر بر همگان تکلیف است که در مقام تبعیت از قرآن و عترت، آن دو را در کنار یکدیگر داشته باشند؛ منبع: نحل/سوره۱۶، آیه۴۳-۴۴ · المیزان فی تفسیر القرآن، ج۱۲، ص۲۶۱ · ترجمه المیزان فی تفسیر القرآن، ج۱۲، ص۳۸۰ · ج۴، ص۹۳۰ · فاطر/سوره۳۵، آیه۳۲ · آل عمران/سوره۳، آیه۳۳ · المیزان فی تفسیر القرآن، ج۱۷، ص۴۵ · ترجمه المیزان فی تفسیر القرآن، ج۱۷، ص۶۳ · فضائل الخمسة عن الصحاح الستة، ج۲، ص۵۳