پیروی (قرآن): پیروی در جهت هدایت و کمال

قرآن کریم که کتاب هدایت است و انسان را به استوارترین طریقه راهنمایی می‌کند: «اِنَّ هـذا القُرءانَ یَهدی لِلَّتی هِیَ اَقوَمُ» در موارد بسیاری، از پیروی در جهت هدایت سخن گفته و مصادیق آن را مشخص ساخته است. مصادیق یاد شده عبارت است از: ۳. ۱ - پیروی از حق آیه شریفه «ذلِکَ بِاَنَّ الَّذینَ کَفَرُوا اتَّبَعُوا البـطِـلَ واَنَّ الَّذینَ ءامَنُوا اتَّبَعُوا الحَقَّ مِن رَبِّهِم...» بیهوده بودن اعمال کافران ، زدودن بدیهای مؤمنان و بهبود بخشیدن حال ایشان را که در آیه قبل ذکر شده بر اثر پیروی کافران از باطل و مؤمنان از حق دانسته و آن اشاره به این حقیقت است که ملاک اساسی در سعادت انسان، پیروی از حق و علت عمده شقاوت وی پیروی از باطل است، زیرا تنها حق به خداوند انتساب دارد و باطل به هیچ وجه به وی راهی ندارد. ۳. ۲ - پیروی از پیامبران پیامبران از آن جهت که فرستادگان خدا و هدایت شدگان و سالکان راه حق هستند و بدون هیچ گونه چشم داشتی انسانها را هدایت می‌کنند شایسته پیروی‌اند: «یـقَومِ اتَّبِعوا المُرسَلین اِتَّبِعوا مَن لا یَسـَلُکُم اَجرًا و هُم مُهتَدون». حضرت یوسف علیه‌السّلام خود را پیرو آیین پیامبرانی چون ابراهیم ، اسحق و یعقوب علیهم‌السّلام ـ که منادی توحید بوده و از شرک دوری می‌جستند - معرفی کرده و با این پیروی شکر نعمت وجود آنان و آیینشان را به جا آورده است: «واتَّبَعتُ مِلَّةَ ءاباءی اِبرهیمَ و اِسحـقَ و یَعقوبَ ما کانَ لَنا اَن نُشرِکَ بِاللّهِ مِن شَیء ذلِکَ مِن فَضلِ اللّهِ عَلَینا و عَلَی النّاسِ ولـکِنَّ اَکثَرَ النّاسِ لا یَشکُرون» و خداوند به خاتم پیامبران ، محمد بن عبدالله صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم وحی کرده تا از آیین ابراهیم پیروی کند: «ثُمَّ اَوحَینا اِلَیکَ اَنِ اتَّبِع مِلَّةَ اِبرهیمَ حَنیفـًا وما کانَ مِنَ المُشرِکین» و به وی دستور می‌دهد تا دیگران را نیز به این پیروی فرا خواند: «قُل صَدَقَ اللّهُ فَاتَّبِعوا مِلَّةَ اِبرهیمَ» و از پیامبر اسلام صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم و مؤمنان به وی و نیز پیروان ابراهیم علیه‌السّلام به عنوان نزدیک‌ترین افراد به ابراهیم یاد می‌کند: «اِنَّ اَولَی النّاسِ بِاِبرهیمَ لَلَّذینَ اتَّبَعوهُ وهـذا النَّبِیُّ والَّذینَ ءامَنوا...» و نیز بهترین افراد را از نظر دین کسانی می‌داند که در برابر خدا تسلیم و پیرو آیین ابراهیم باشند: «و مَن اَحسَنُ دینـًا مِمَّن اَسلَمَ وجهَهُ لِلّهِ و هُوَ مُحسِنٌ واتَّبَعَ مِلَّةَ اِبرهیمَ حَنیفـًا». ۳.۲. ۱ - جریان نصارای نجران قرآن کریم در مورد هیئت اعزامی نصارای نجران که به انگیزه دوست داشتن خدا حضرت مسیح علیه‌السّلام را تعظیم می‌کردند خطاب به پیامبر اسلام صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم می‌گوید: به اینها بگو: اگر به درستی خداوند را دوست دارید، از من که مانند عیسی پیامبرم پیروی کنید: «قُل اِن کُنتُم تُحِبّونَ اللّهَ فَاتَّبِعونی» و همچنین فلاح و رستگاری اهل کتاب و نیز دیگران را در گرو پیروی از پیامبر اسلام و آیین وی که همان آیین یکتاپرستی و شرک ستیزی ابراهیم است می‌داند: «اَلَّذینَ یَتَّبِعونَ الرَّسولَ النَّبِیَّ الاُمِّیَّ... فَالَّذینَ ءامَنوا بِهِ وعَزَّروهُ ونَصَروهُ واتَّبَعوا النّورَ الَّذی اُنزِلَ مَعَهُ اُولئِکَ هُمُ المُفلِحون»، از این رو پیامبر اسلام صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم مامور شده تا به همه انسانها بگوید‌ای مردم! من فرستاده خدا به سوی همه شما هستم...؛ پس به خدا و رسول و پیامبر وی ایمان آورده، از او پیروی کنید، باشد که هدایت یابید: «قُل یـاَیُّهَا النّاسُ اِنّی رَسولُ اللّهِ اِلَیکُم جَمیعـًا... فَـامِنُوا بِاللّهِ ورَسُولِهِ النَّبیِّ الاُمّیِّ الَّذی یُؤمِنُ بِاللّهِ وکَلِمـتِهِ واتَّبِعوهُ لَعَلَّکُم تَهتَدون» و نیز به مشرکان بگوید این راه مستقیم و آیین استوار من است، از آن پیروی کنید و از دیگر راهها که زمینه ساز تفرّق و انحراف از مسیر حق است پیروی نکنید: «و اَنَّ هـذا صِرطی مُستَقیمـًا فَاتَّبِعوهُ ولا تَتَّبِعُوا السُّبُلَ فَتَفَرَّقَ بِکُم عَن سَبیلِهِ»، چنان که خود نیز مامور است از شریعت خویش پیروی کند و از هوسهای ناآگاهان دوری جوید: «ثُمَّ جَعَلنـکَ عَلی شَریعَة مِنَ الاَمرِ فَاتَّبِعها ولا تَتَّبِع اَهواءَ الَّذینَ لا یَعلَمون» و به مشرکان گوشزد کند که او فقط از آنچه به وی وحی می‌شود پیروی می‌کند: «اِن اَتَّبِعُ اِلاّ ما یوحی اِلَیَّ»، «قُل اِنَّما اَتَّبِعُ ما یوحی اِلَیَّ مِن رَبّی». ۳.۲. ۲ - آثار پیروی از پیامبران پیروی از پیامبران، افزون بر آنچه ذکر شد آثار دیگری نیز دارد که عمده آنها عبارت است از ملحق شدن به پیامبران: «فَمَن تَبِعَنی فَاِنَّهُ مِنّی»، بهره مندی از عنایت ویژه آنان: «واخفِض جَناحَکَ لِمَنِ اتَّبَعَکَ مِنَ المُؤمِنین»، علوّ و برتری بر کافران: «و جاعِلُ الَّذینَ اتَّبَعوکَ فَوقَ الَّذینَ کَفَرُوا...» ، غلبه و سلطه بر جباران و مستکبران : «ونَجعَلُ لَکُما سُلطـنـًا فَلا یَصِلونَ اِلَیکُما بِـایـتِنا اَنتُما ومَنِ اتَّبَعَکُمَا الغــلِبون»، دوری از ترس و اندوه: «فَمَن تَبِعَ هُدایَ فَلا خَوفٌ عَلَیهِم ولاهُم یَحزَنون»، برخورداری از رافت و رحمت : «وجَعَلنا فی قُلوبِ الَّذینَ اتَّبَعوهُ رَافَةً ورَحمَةً» و نجات از گمراهی و شقاوت : «فَمَنِ اتَّبَعَ هُدایَ فَلا یَضِلُّ ولا یَشقی». ۳. ۳ - پیروی از قرآن از آنجا که قرآن کتاب هدایت است: «هـذا بَصائِرُ مِن رَبِّکُم و هُدًی و رَحمَةٌ لِقَوم یُؤمِنون» پیروی از آن از مهم‌ترین مصداقهای پیروی در مسیر هدایت به شمار می‌آید، از این رو خداوند متعالی به مؤمنان دستور داده تا از قرآن پیروی کرده: «و هـذا کِتـبٌ اَنزَلنـهُ مُبارَکٌ فَاتَّبِعوهُ» و از پیروی دیگران بپرهیزند: «اِتَّبِعوا ما اُنزِلَ اِلَیکُم مِن رَبِّکُم ولا تَتَّبِعوا مِن دونِهِ اَولِیاءَ». جمله «اِتَّبِعوا ما اُنزِلَ اِلَیکُم مِن رَبِّکُم» جمله‌ای کنایی است، و مراد از آن، امر به دخول در تحت ولایت خدای سبحان است، زیرا در ادامه به جای آنکه بگوید: «و لاتتبعوا غیر ما انزل الیکم» می‌فرماید: «ولا تَتَّبِعوا مِن دونِهِ اَولِیاءَ» و در حقیقت بدین معناست که با پیروی از قرآن خود را در ولایت خداوند داخل کرده و با دوری کردن ا ز تبعیّت دیگران خویش را از سلطه دیگران نجات دهید. به گفته برخی در آیه «اَلَّذینَ یَستَمِعونَ القَولَ فَیَتَّبِعونَ اَحسَنَهُ» پیروی از بهترینها پیروی از قرآن است. ۳. ۴ - پیروی از رضوان الهی قرآن کریم یکی از علامتهای مؤمنان را پیروی از رضوان الهی دانسته است: «واتَّبَعوا رِضونَ اللّهِ واللّهُ ذو فَضل عَظیم» و آن مراعات رضای الهی در رفتار و گفتار بر اساس آموزه‌های دین و شریعت حق، عمل به طاعات و دوری از معصیت و عمل به اموری است که موجب خشنودی خدا باشد. بی شک کسی که رضوان الهی را پیروی می‌کند، با کسی که به خشمی از خدا دچار گردیده، جایگاهش جهنم است برابر نیست: «اَفَمَنِ اتَّبَعَ رِضونَ اللّهِ کَمَن باءَ بِسَخَط مِنَ اللّهِ»، زیرا خداوند پیروان رضوان الهی را به وسیله قرآن به راههای سلامت رهنمون می‌شود و آنان را از تاریکیها به سوی روشنایی بیرون می‌برد و به راهی راست هدایتشان می‌کند: «یَهدی بِهِ اللّهُ مَنِ اتَّبَعَ رِضونَهُ سُبُلَ السَّلـمِ ویُخرِجُهُم مِنَ الظُّـلُمـتِ اِلَی النُّورِ بِاِذنِهِ ویَهدیهِم اِلی صِرط مُستَقیم». در روایات از رسول اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم و ائمه اطهار علیهم‌السّلام به عنوان پیروان رضوان الهی یاد شده است. منبع: اسراء/سوره۱۷، آیه۹ · محمّد/سوره۴۷، آیه۳ · المیزان، ج۱۸، ص۲۲۴ · مجمع البیان، ج۸، ص۶۵۹ · روح المعانی، مج ۲، ج۲، ص۳۳۸ · یس/سوره۳۶، آیه۲۰ · المیزان، ج۱۱، ص۱۷۳ · یوسف/سوره۱۲، آیه۳۸ · نحل/سوره۱۶، آیه۱۲۳ · آل عمران/سوره۳، آیه۹۵ · آل عمران/سوره۳، آیه۶۸ · نساء/سوره۴، آیه۱۲۵ · التبیان، ج۲، ص۴۳۸ · آل عمران/سوره۳، آیه۳۱ · مجمع البیان، ج۴، ۷۴۹-۷۵۰ · اعراف/سوره۷، آیه۱۵۷ · اعراف/سوره۷، آیه۱۵۸ · انعام/سوره۶، آیه۱۵۳ · جامع البیان، مج ۱۳، ج۲۵، ص۱۹۱ · جاثیه/سوره۴۵، آیه۱۸ · انعام/سوره۶، آیه۵۰ · اعراف/سوره۷، آیه۲۰۳ · ابراهیم/سوره۱۴، آیه۳۶ · شعراء/سوره۲۶، آیه۲۱۵ · آل عمران/سوره۳، آیه۵۵ · قصص/سوره۲۸، آیه۳۵ · بقره/سوره۲، آیه۳۸ · حدید/سوره۵۷، آیه۲۷ · طه/سوره۲۰، آیه۱۲۳ · انعام/سوره۶، آیه۱۵۵ · اعراف/سوره۷، آیه۳ · المیزان، ج۸، ص۸ · زمر/سوره۳۹، آیه۱۸ · التحریر والتنویر، ج۲۳، ص۳۶۵ · آل عمران/سوره۳، آیه۱۷۴ · الجدید، ج۲، ص۱۷۶ · روح المعانی، مج ۳، ج۴، ص۱۷۴ · تفسیر لاهیجی، ج۱، ص۴۰۷ · آل عمران/سوره۳، آیه۱۶۲ · مجمع البیان، ج۳، ص۲۷۰ · مائده/سوره۵، آیه۱۶ · تفسیر عیاشی، ج۱، ص۲۰۵