پیشینه اعجاز قرآن: معجزه یک ضرورت دفاعی

لذا معجزه‌ای که به دست آنان انجام می‌گیرد باید نشانه‌ای از «ما‌ وراء‌الطبیعه» باشد، یعنی کاری انجام گیرد که طبیعت این جهان از عهده انجام آن عاجز باشد، به همین جهت آن را «خارق العادة» (یعنی خارج از محدوده عوامل مؤثر که متعارف و شناخته شده است. ولی هرگز بر خلاف ناموس طبیعت نیست، چه این که قانون علیت ، طبیعی و خدشه‌بردار نیست. تنها علت به وجود آمدن معجزه، غیر متعارف بودن آن است ولی برای بشریت امکان شناخت آن بر اساس موازین طبیعی هرگز میسر نیست وگرنه هیچ پدیده‌ای در صحنه هستی بدون علت متناسب خود، امکان وجود ندارد و علت العلل اراده خداوندی است و چگونگی تاثیر در باب علیت نیز تحت اراده او است که می‌تواند دگرگون سازد یا سرعت بخشد و معجزه از همین طریق صورت می‌گیرد. لذا خارق العاده می‌گویند نه خارق الطبیعه.) توصیف می‌کنند، یعنی بیرون از شعاع تاثیرات طبیعی مالوف (عوامل طبیعی شناخته شده و معروف) قرارگرفته است. اکنون این سؤال پیش می‌آید که معجزه یک ضرورت تبلیغی است یا ضرورت دفاعی؟ یعنی پیامبران دعوت خود را از همان روز نخست با معجزه آغاز می‌کنند، یا موقعی که با شبهه‌های منکرین رو به رو می‌شوند معجزه ارائه می‌دهند؟ ۴. ۱ - سیره پیامبران در معجزه سیره پیامبران و صراحت قرآن بر امر دوم دلالت دارد. اساسا هیچ پیامبری از همان آغاز، دعوت خود را با معجزه همراه ننمود، ولی هنگامی که با منکران رو به رو گردید و درخواست معجزه نمودند - یا بدون در خواست و صرفا برای دفع شبهات آنان معجزه آورده است. دعوت انبیا عین صراحت حق است که با فطرت اصیل انسان دم‌ساز و با عقل سلیم هم‌آهنگ م. ب.. چیزی را می‌گویند که فطرت و عقل بشری بی درنگ و آزادانه آن را می‌پذیرد. «وبالحق انزلناه وبالحق نزل؛ ما قرآن را که عین حقیقت است فرو فرستادیم.» (یعنی حقیقتی آشکار و انکار ناپذیر) و همین گونه فرود آمد. «له دعوة الحق؛ بر خدای خود تکیه کن. راهی که می‌روی حق و آشکار است.» «ذلک الکتاب لا ریب فیه؛ این کتاب جای تردیدی در آن نیست، یعنی آن اندازه شواهد صدق، آن را فرا گرفته که راه تشکیک و تردید در آن را بسته است.» «لقد جاءت رسل ربنا بالحق؛ پیامبران همگی حق‌آور بودند.» «یا ایها الناس قد جاءکم الحق من ربکم؛ ‌ای مردم! تنها کسانی که حق را خوش‌آیند ندارند یا با مصالح موهوم خویش سازگار نمی‌بینند، آن را نمی‌پذیرند، گر چه در دل به حق بودن آن اذعان و اعتراف دارند. «ویری الذین اوتوا العلم الذی انزل الیک من ربک هو الحق ویهدی الی صراط العزیز الحمید؛ دانشمندان اندیشمندبه خوبی در می‌یابند آن چه بر تو نازل گشته، صرف حقیقت است و به سوی راه حق تعالی که عزیز و حمید است هدایت می‌کند.» مقصود از عزیز، یگانه قدرت قاهره حاکم بر جهان هستی است و حمید به معنای ستوده و پسندیده است. «ولیعلم الذین اوتوا العلم انه الحق من ربک فیؤمنوا به فتخبت له قلوبهم؛ تا دانشوران بدانند که شریعت الهی محض حق است و آن را باور دارند و دل هایشان در برابر آن خاشع و حالت نرمش پیدا کند.» درباره فرهیختگان از ترسایان نجران در پیشگاه قرآن، با ستایش از آنان، چنین گوید: «واذا سمعوا ما انزل الی الرسول تری اعینهم تفیض من الدمع مما عرفوا من الحق؛ همین که بشنوند آن چه را که بر پیامبر نازل گشته، می‌بینی دیدگانشان (از شدت شوق و وجد درونی) لبریز از اشک گردد، زیرا حق را دریافته‌اند.» آری، کسانی که حق ستیزند در برابر آن ایستادگی می‌کنند: «لقد جئناکم بالحق ولکن اکثرکم للحق کارهون؛ ما آنچه که آوردیم حقیقت آشکاری است، ولی بیشتر شما حق را خوش ندارید.» «وجحدوا بها واستیقنتها انفسهم ظلما وعلوا؛ گر چه (با زبان) آن را انکار نموده، ولی در دل آن را شناخته، باور داشته‌اند و این انکار ناشی از حالت ظلم و استکبار آنان است.» ۴. ۲ - منطق قرآن لذا طبق منطق قرآن، همواره حق آشکار است و باطل خود‌نما و برای پذیرفتن حق دلیلی جز فطرت و حجتی جز خرد حاجتی نیست. برای حق‌جویان و حقیقت پویان دلیلی روشن‌تر از بیان خود حق نمی‌باشد و به حجت و برهان نیاز ندارد، زیرا حق، خود آشکار است و فطرت پاک آن را پذیرا است. امام صادق (علیه‌السّلام) در این زمینه می‌فرماید: « سنت الهی بر آن جاری است که هرگز حق با باطل اشتباه نگردد و هیچ حقی به صورت باطل جلوه ننماید و هیچ باطلی به صورت حق نمود نکند». یعنی حق خود جلوه‌گر است و جای شبهه نمی‌گذارد. آن‌گاه فرمود: «و لو لم یجعل هذا هکذا ما عرف حق من باطل» یعنی اگر چنین نبودکه همواره حق خودنما باشد و از باطل خود را جدا سازد، هرگز راهی برای شناخت حق از باطل وجود نداشت. بدین معنا که شناخت حق و جدا ساختن آن از باطل یک امر فطری و بدیهی است وگرنه معیاری برای جدایی حق از باطل وجود نداشت. این یک اصل است که پایه‌های تمامی شناخت‌ها بر آن استوار است، از جمله، شرایع و پیام‌های آسمانی که بر دست پیامبران عرضه می‌شود، حقایق آشکاری است که فطرت پاک، آن را پذیرا م. ب.. ۴. ۳ - تحدی و اعجاز قرآن در قرآن آن جا که از « تحدی » و «اعجاز» سخن به میان می‌آید، با جمله «وان کنتم فی ریب مما نزلنا علی عبدنا فاتوا بسورة من مثله» آغاز می‌شود. همچنین آیات دیگر که حالت شک و تردید یا به عبارت روشن‌تر حالت تشکیک مشرکان و منافقان و مقابله کنندگان با قرآن و اسلام را در نظر می‌گیرد. اساسا کسانی از پیامبر اسلام و دیگر پیامبران درخواست معجزه می‌کردند که خواهان ایجاد شبهه و حالت تردید در درون مردم بوده‌اند. «قال الذین لا یرجون لقاءنا ائت بقرآن غیر هذا او بدله» ، «وقالوا لن نؤمن لک حتی تفجر لنا من الارض ینبوعا او تکون لک جنة من نخیل وعنب فتفجر الانهار خلالها تفجیرا او تسقط السماء کما زعمت علینا کسفا او تاتی بالله والملائکة قبیلا او یکون لک بیت من زخرف او ترقی فی السماء ولن نؤمن لرقیک حتی تنزل علینا کتابا نقرؤه قل سبحان ربی هل کنت الا بشرا رسولا». ۴. ۴ - معجزه موسی حضرت موسی (علیه‌السّلام) با آن که عصا و ید بیضاء هم راه داشت، آن را موقعی ارائه دادکه با انکار فرعونیان و مقابله قبطیان قرار گرفت و از او برای اثبات نبوت خویش دلیل و نشانه خواستند. خداوند به موسی و هارون دستور می‌دهد: «فاتیا فرعون فقولا انا رسول رب العالمین، نزد فرعون رفته به او بگویید: ما پیامبران پروردگارجهانیانیم». فرعون به آنان گفت: «وما رب العالمین، پروردگار جهانیان چیست؟». موسی گفت: «رب السماوات والارض وما بینهما ان کنتم موقنین، پروردگار آسمان‌ها و زمین و آن چه در میان آن دو م. ب.. اگر دارای باور درونی باشید». یعنی اگر به درون خود بنگری، شاهد صدق این مدعا را در خود می‌یابی. فرعون از روی تمسخر به اطرافیان خود روی کرده گفت: «الا تستمعون، آیانمی شنوید» که موسی چه مطالب ناباوری را مطرح می‌سازد؟ موسی روی به آنان کرده و گفت: «ربکم ورب آبائکم الاولین، پروردگار شما و پدران پیشین شما» نه مانند فرعون که دعوی ربوبیت را تنها در این برهه زمانی دارد. آن گاه فرعون با خشم و تمسخر گفت: «ان رسولکم الذی ارسل الیکم لمجنون، پیامبری که به سوی شما فرستاده شده دیوانه‌ای بیش نیست». موسی گفت: «خدایی را که من می‌خوانم پروردگار شرق و غرب و آن چه در آن میانه است» کنایه از آن که ادعای ربوبیت تو صرفا به جهت سلطه بر ملک مصر و رود نیل است و بسی محدود و هرگز با گستره خدایی پروردگار جهان قابل قیاس نیست و هرگز سلطه محدود با سلطه نامحدود قابل قیاس نیست «قال رب المشرق والمغرب وما بینهما ان کنتم تعقلون». لذا به اندیشیدن دستور می‌دهد. این پاسخ در مقابل نسبت دیوانگی است که فرعون به موسی داده است. باز هم فرعون در خشم رفت و قاطعانه بدون هیچ دلیل قانع کننده‌ای گفت: «لئن اتخذت الها غیری لاجعلنک من المسجونین، اگر جز من، خدایی برگزینی تو را از (جمله) زندانیان خواهم ساخت». موسی با ملایمت گفت: «اولو جئتک بشیء مبین، گر چه برای تو دلیل آشکاری (بر صحت دعوی خویش) بیاورم؟!». فرعون گفت: «فات بها ان کنت من الصادقین، بیاور اگر راست می‌گویی». آن گاه حضرت موسی، عصا و یدبیضاء را ارائه داد «فالقی عصاه فاذا هی ثعبان مبین ونزع یده فاذا هی بیضاء للناظرین». با افکندن عصا و تبدیل آن به ماری عظیم الجثه و هولناک و بیرون آوردن دست از آستین و درخشیدن آن با نور سفیدی خیره‌کننده، معجزه خود را ارائه داد که در این هنگام فرعون از وحشت آن را سحر خوانده در صدد مقابله بر آمد. ۴. ۵ - تقاضای معجزه منکرین در سوره ابراهیم به طور عموم تقاضای معجزه را از جانب کسانی یاد آور شده که حالت انکار داشته‌اند، همان گونه که درباره پیامبر اسلام یاد آور شدیم. پیامبران به آنان گفتند: مگر درباره صانع متعال جای شکی وجود دارد؟ او شما را می‌خواند تا مورد مهر خود قرار دهد و فرصتی است که در اختیار شما قرار داده است. گفتند: شما همانند ما بشر هستید و می‌خواهید مارا از آن چه پدرانمان می‌پرستیدند باز دارید، پس دلیل قوی و روشن ارائه دهید که پیامبرید. پیامبران به ایشان گفتند آری ما بشری بیش نیستیم و از خود مایه‌ای نداریم. خدای بر ما منت نهاده و اگر او بخواهد هر آینه معجزه‌ای که نشان‌گر صحت گفتار ما باشد، ارائه خواهیم داد و به خدا پناه می‌بریم که راه را به ما نشان داده است. ۴. ۶ - معجزه برای رفع شبهه شواهد بر این واقعیت بسیار است که ارائه معجزه هنگامی بوده که انبیا (علیهم‌السّلام) با شبهات منکرین و تشکیک معاندین رو به رو می‌شدند که برای رفع شبهه و دفع تشکیک، ارائه معجزه ضرورت می‌یافت وگرنه در رویارویی با پاک اندیشان روشن ضمیر، نیازی به معجزه نبوده بلکه همان ارائه حق، بزرگترین شاهد صدق آنان محسوب می‌گردید. از این رو معجزه هم چون شمشیر برای شکستن سدهای ایجاد شده در سر راه پیشرفت دعوت حق به کار رفته است. شمشیر برای زدودن موانع خارجی است که دشمن از روی عجز و نداشتن منطق صحیح به وجود می‌آورد و در صدد ایجاد محاصره یا ریشه کن کردن بنیاد حق بر می‌آید و معجزه برای درهم فرو ریختن تمامی شبهاتی بوده که دشمنان - به گمان خود - از آن حصاری به وجود آورده بودند. پس کاربرد معجزه و شمشیر اساسا برای ارائه دعوت و اثبات حقانیت آن نبوده، بلکه در رتبه دوم و هنگام برخورد با موانع از آن‌ها استفاده شده است. لذا هر دو، وسیله دفاعی به شمار می‌روند نه وسیله تبلیغی محض. منبع: اسراء/سوره۱۷، آیه۱۰۵ · رعد/سوره۱۳، آیه۱۴ · نمل/سوره۲۷، آیه۷۹ · بقره/سوره۲، آیه۲ · اعراف/سوره۷، آیه۴۳ · یونس/سوره۱۰، آیه۱۰۸ · شوری/سوره۴۲، آیه۱۷ · سبا/سوره۳۴، آیه۶ · حج/سوره۲۲، آیه۵۴ · مائده/سوره۵، آیه۸۳ · زخرف/سوره۴۳، آیه۷۸ · نمل/سوره۲۷، آیه۱۴ · محاسن، کتاب مصابیح الظلم، ج۱، ص۲۷۷، شماره ۳۹۴ · بقره/سوره۲، آیه۲۳ · طور/سوره۵۲، آیه۳۴-۳۳ · هود/سوره۱۱، آیه۱۳ · یونس/سوره۱۰، آیه۳۸ · انفال/سوره۸، آیه۳۱ · مدثر/سوره۷۴، آیه۲۵-۲۴ · نحل/سوره۱۶، آیه۱۰۳ · انعام/سوره۶، آیه۹۱ · یونس/سوره۱۰، آیه۱۵ · اسراء/سوره۱۷، آیه۹۳-۹۰ · شعراء/سوره۲۶، آیه۳۴-۱۶ · ابراهیم/سوره۱۴، آیه۱۲-۹