چیستی و ضرورت دین: ابزار معرفت

به طور کلی انسان از چهار طریق می‌تواند به شناخت تکوین و تشریع نائل آید. این راه‌ها، عبارت‌اند از: ۹. ۱ - راه حسی طریق حسی، همان شناخت حسی است: چشم و گوش از مهم‌ترین ابزارهای آن است. ۹.۱. ۱ - ویژگی‌ها ویژگی‌هایی معرفت حسی بدین قرار است: اولاً: جزئی و شخصی است؛ ثانیاً: محدود به واقعیت‌های مادی است؛ ثالثاً: در محدودة ظواهر پدیده‌های مادی است، و به ذوات اشیا راهی ندارد. بنابراین شناخت حسی ـ هر چند سهم اثرگذار در تحقیق جهان‌بینی دارد و بشر از آن بی‌نیاز نیست ـ ولی هرگز نمی‌تواند جهان‌بینی جامع و استواری را برای انسان فراهم سازد. ۹. ۲ - راه عقلی مواد این نوع شناخت را اصول و قواعد کلی عقلی، و صورت آن را تجزیه و تحلیل‌های عقلی، تشکیل می‌دهد. ۹.۱. ۱ - ویژگی‌ها این معرفت، ویژگی‌هایی دارد که عبارت‌اند از: أ. کلی و فراگیر است؛ ب. متعلق آن، هستی مطلق اعم از مادی و مجرد است؛ ج. تا حدی به کنه و ذوات اشیا راه می‌برد، با این حال قادر بر درک و شناخت مصادیق و جزئیات امور نیست. ب. ت. ب. مطالب گفته شده، نتیجه می‌گیریم که چون پاره‌ای از مصادیق و جزئیات از حوزة معرفت حسی نیز بیرون است؛ بنابراین معرفت حسی عقلی، نه به طور جداگانه و نه در کنار هم، نیازمندی معرفتی بشر را برآورده نخواهند ساخت؛ هر چند در این زمینه سهم بزرگی را ایفا می‌نمایند، و نظام معرفتی بشر بدون آن دو صورت نمی‌پذیرد. ۹. ۳ - راه کشف و شهود باطنی این نوع شناخت که از طریق ریاضت‌های روحی به دست می‌آید، و رکن مهم این راه، ریاضت و رعایت یک سلسله برنامه‌های عملی است؛ بنابراین کسب آن بر معرفتی پیشین مبتنی است. و از آن‌جا که گفتیم عقل و حس در به دست آوردن آن کافی نیستند، باید از طریق دیگری تحصیل نمود، که همان طریق وحی است. ۹. ۴ - راه وحی ثبوت این نوع شناخت هرچند مبتنی بر حس و عقل است، لیکن وحی به معرفت حسی و عقلی انسان وسعت و عمق می‌بخشد؛ زیرا وحی یعنی از حقایقی پرده برمی‌دارد که از شعاع معرفت حسی و عقلی انسان بیرون است. مانند شناخت جزئیات احکام و اخلاق (فروع دین)، و نیز مسائل مربوط به مراحل عالیه خداشناسی استدلالی مانند وحدت حقه، و یا موضوعات مربوط به جهان آخرت .