کارکردگرایی (کلام): تقسیم گزاره‌های دینی

توضیح مطلب این است که مجموعه‌ی گزاره‌های دینی به دو دسته انشعاب می‌یابند: نخست، گزاره‌هایی که از سنخِ است یا هست و نیست‌اند؛ یعنی گزاره‌هایی که از امور واقع حکایت می‌کنند و اِخباری‌اند؛ دوم، گزاره‌هایی که از سنخِ باید و نباید و غیر حاکی از امور واقعی هستند؛ این سنخ از گزاره‌های دینی نیز به دو گروه تقسیم پذیرند: ۶. ۱ - قسم اول نخست، بایدها و نبایدهایی که به اعمال ظاهری انسان‌ها تعلق دارند؛ مانند خوردن، خوابیدن، آشامیدن، نگاه کردن و... دوم، باید و نبایدهایی که به اعمال باطنی چون حسادت ، عجب ، تقوا ، ریا و غیره تعلق دارند. گزاره‌های واقع‌گرا و اِخباری در علم کلام، و گزاره‌های انشایی مربوط به اعمال ظاهری و گزاره‌های انشایی مربوط به اعمال باطنی در علم فقه و اخلاق مورد بحث و تحقیق قرار می‌گیرند؛ آن گاه این گزاره‌های سه‌گانه‌ی دینی را با دو نگرش متفاوت کاوش می‌کنند: ۶.۱. ۱ - نگرش اوّل نگرش حقّ‌جویانه یا پرسش‌گرایانه از درستی و نادرستی گزاره‌های دینی است؛ متکلّمان، فقها و علمای اخلاق با این نگرش به اثبات صانع، صفات، افعال الهی و احکام خمسه‌ی افعال مکلفین و خلق و خوی انسان‌ها می‌پردازند. پیش‌فرض این نگاه این است که باورهای دینی، صدق و کذب بر دارند؛ خواه مدلول مطابقی آن‌ها باشند و خواه مدلول التزامی آن‌ها؛ مانند گزاره‌های فقهی و اخلاقی. ۶.۱. ۲ - نگرش دوم دومین نگرش، کارکردگرایی است. در این نگرش به حقّ یا باطل بودن گزاره‌های دینی توجهی نمی‌شود؛ بلکه به دنبال این پرسش‌اند که ایمان به گزاره‌های دینی، چه مَنِش و شخصیتی از مؤمنان می‌سازد و تاثیرات منفی و مثبت آن‌ها چیست؟ و این که دین تا چه‌اندازه نیازهای آدمیان را برآورده کرده است؟ چه خدمات فردی و اجتماعی بر جای گذاشته و اصولا آیا با نگرش بی‌طرفانه ـ نه مؤمنانه و نه منکرانه ـ می‌توان حسناتی را به دین نسبت داد؟ این پرسش‌ها را می‌توان نسبت به تک تک گزاره‌های دینی مطرح ساخت؛ مثلا آیا خداباوری بر زندگی افراد اثر می‌گذارد؟ مکانیزم این اثرگذاری چگونه و آثار آن کدامند؟ آیا شواهد و مصادیقی در تایید این اثرگذاری وجود دارد؟ به عبارت دیگر، اگر زندگی انسان را به پیکر و بدن انسان تشبیه کنیم برای اعضا و جوارح این پیکر، جایگاه و کارکردهای مشخصی مطرح است. مغز انسان نیز ابعاد مختلف فردی و اجتماعی، مادی و معنوی، سیاسی و اخلاقی، دنیوی و اخروی و... را داراست. حال پرسش ما در این روش این است که دین، تدین، اعتقاد و ایمان قلبی به باورهای دینی، در کدام یک از ابعاد زندگی انسان جایگاه مشخصی پیدا می‌کند و کارکردها و آثار خود را نشان می‌دهد؟ کارکردهای مادی دارد یا معنوی؟ کارکردهای فردی دارد یا اجتماعی؟ کارکردهای دنیوی دارد یا اخروی؟ و آیا این کارکردها بی‌بدیل‌اند یا جانشین‌پذیرند؟ آیا علوم بشر در ایجاد این کارکردها رهین توفیق‌اند و آیا توانایی دین و علوم طبیعی و انسانی در رفع این نیازها و تجلّی کارکردها برابرند؟ آیا آدم خوبی بودن و اخلاقی عمل کردن، جانشین دین‌دار بودن در تحقق کارکردهای دین می‌گردد؟