دکترین
کارکردگرایی (کلام): کارکردهای گوهر دین
فیلسوفان و محققانی که در زمینه‌ی کارکردهای دین، پژوهش نموده‌اند، درباره‌ی حوزه‌ها و گستره‌ی کارکردهای دین، روی‌کردهای مختلف دارند. گروهی کارکردها، آثار و فواید دین را در امور فردی یا خصوصی یا اخروی منحصر ساخته‌اند و عده‌ای خدمات و حسنات دین را به امور اجتماعی، عمومی و دنیوی نیز تعمیم داده‌اند. حقّ مطلب این است که دین به ویژه دین اسلام در گستره‌ی وسیعی در ساحت‌های مختلف فردی و اجتماعی، دنیوی و اخروی، خصوصی و عمومی فواید خود را نشان داده و می‌دهد. در این قسمت، بدون ادعای انحصار گوهر دین، به اجمال به پاره‌ای از کارکردهای آن اشاره خواهیم داشت. ۱۰.
۱ - پاسخ به احساس تنهایی یکی از احساسات مشترک ما با سایر انسان‌ها، احساس تنهایی است. همه‌ی انسان‌ها از تنهایی رنج می‌برند. اگر اندکی در دل و درون خود سیر و سفر کنیم، این احساس را در وجود خود خواهیم یافت؛ حتّی ممکن است زمانی که در جمع به سر می‌بریم، باز احساس تنهایی کنیم. تنهایی در پنج ساحت مختلف متصور است: ۱۰.۱.
۱ - تنهایی فیزیکی به اقتضای زمان و مکان است؛ مثلا هنگامی که در منزل یا کتاب خانه تنها باشیم، احساس تنهایی می‌کنیم. این تنهایی در همه جا، رنج‌آور نیست؛ برخی از انسان‌ها در حالت‌های ویژه‌ای طالب تنهایی فیزیکی‌اند و از آن لذت نیز می‌برند. مانند پیرمردها و پیرزن‌ها که عمدتاً بین آن‌ها و جوانان به جهت خصایص روحی، خندق عمیقی فاصله است. این احساس تنهایی، رنج‌آور است؛ گرچه قابل تحمل نیز م. ب.. کسی او را فهم و درک نمی‌کند؛ گرچه با او حشر و نشر دارند ولی از حیث اجتماعی رتبه‌ی والا و بالایی دارد؛ از حد متوسط مردم فاصله دارد و استعداد مردم، در درک وضعیت او به فعلیت نرسیده است.
به تعبیر تولستوی، این غم را به کجا باید برد که سخنش را بعد از او بفهمند، ولی اطرافیان او را در نیابند. چنین شخصی احساس می‌کند که با امور درونی خود تنهاست. این نوع رنج تنهایی، با یافتن انسانی هم رتبه‌ی شخص تنها، قابل بر طرف شدن است؛ ولی در هر صورت قابل تحمل م. ب.. تنهایی ذهنی و ادراکی در نوابغ، اولیای الهی و عرفا، بیش‌تر یافت می‌شود. اگر از افراد چاپلوس و فریب‌کار که برای حفظ منافع ناحق خود به عرض ارادت‌های کاذب می‌پردازند بگذریم حتّی محبت فرزند نسبت به پدر و مادر ، عشق والدین نسبت به فرزندان، علاقه‌ی معلم به شاگرد و رابطه‌ی عاطفی شاگرد به معلم و حتّی احساس ایثارگران به افراد نیازمند، اولا و بالذّات برای رفع حاجت‌های خویشتن است؛ حاجت‌ها و نیازهای مادی یا معنوی که با ارایه‌ی احساس و نشان دادن عاطفه رفع می‌گردد.
اگر حسّ عاطفی در نهاد مادران تعبیه نمی‌شد، هیچ‌گاه نیمه‌های شب به ناله‌ی کودکان پاسخ مثبت نمی‌دادند؛ به همین دلیل این عکس‌العمل عاطفی در پدران کم‌تر مشاهده می‌شود؛ و خلاصه در یک کلام، همه اهل تجارت‌اند و عاطفه و احساس و ایثار را در مقابل بهای آن ظاهر می‌سازند. این دقّت‌ها سبب می‌شود که انسان احساس تنهایی کند و همه‌ی اطرافیان را سوداگران نفع طلب بداند. به گونه‌ای که گویا کسی توان حل این مصایب را ندارد. این احساس تنهایی، به زمانی خاص یا شخص معیّنی محدود نمی‌شود؛ احساس تنهایی به ویژه در ساحت تنهایی عاطفی و تنهایی مصیبتی، منشاء آفات فراوان و حساسی است؛ از جمله این که انسان، احساس می‌کند هیچ مشکلی توسط انسان‌های دیگر گشوده نخواهد شد و این امر باعث می‌شود که نظام ارزشی از بین رفته و به دنبال آن زندگی و حیات دنیوی بی‌معنا گردد.
بر اساس اطلاعات مؤسسه‌ی نظرسنجی آمریکا، ۵۲% از آمریکایی‌ها می‌گویند: ما تنها و افسرده‌ایم. ادیان با اعتراف به خداوند عالم و قادر و خیرخواه و عاشق مطلق، ساحت‌های مختلف احساس تنهایی را پاسخ می‌دهند؛ زیرا خداوندی که از درون ما باخبر است و به نیازهای ما آگاهی دارد، آن قدر به ما نزدیک است که از روان ناخودآگاه ما نیز با خبر است؛ (اَنَّ الله یَحُولُ بَیْنَ الْمَرْءِ وَ قَلْبِهِ). (نَحْنُ اَقْرَبُ اِلَیْهِ مِنْ حَبْلِ الْوَرِیدِ)..
خدا از من به من نزدیک‌تر است؛ او قادر مطلق و بر آورنده‌ی نیازهای آدمیان است و عاشق مطلق و بی‌قید و شرط است. عشق او نیز از سنخ عشقِ‌دهندگی است نه عشقِ گیرندگی؛ یعنی، خداوندِ عاشق به معشوق نزدیک است تا نیازهای معشوق را اولا و بالذّات برای او برآورده سازد؛ بر خلاف سایر عشق‌ها که از سنخ‌گیرندگی یا ترکیبی از هر دو نوع‌اند. حال اگر انسانی این احساس درونی را به حقّ تعالی پیدا کند، با مناجات و دعا و راز و نیاز، به او تقرب می‌جوید و از آفات احساس تنهایی نجات می‌یابد.
تحمّل شداید، مشکلات و رنج‌ها بر او آسان می‌گردد؛ احکام ارزشی برای او معنا پیدا می‌کند و زندگی معنادار می‌شود؛ اضطراب و دلهره رفع می‌گردد و امید جانشین آن می‌شود؛ بنابراین، روشن شد که اعتقاد به خدا و دین‌داری، با پاسخ دادن به احساس تنهایی انسان، کارکرد مهم خود را نشان می‌دهد و یکی از نیازهای مشترک انسان‌ها را مرتفع می‌سازد. ۱۰.
۲ - ترس از مرگ ترس از مرگ، حالتی روانی است که بسیاری از انسان‌ها را دچار حیرت و گاه بحران می‌نماید. دین و باورهای دین، به ویژه اعتقاد به خدا و حیات اخروی، ترس از مرگ را می‌کاهد. این کاهش توسط دین از چند راه تامین می‌گردد: ۱۰.۲.
۱ - راه‌کارهای کاهش ترس الف. تفسیر مرگ به انتقال از عالمی به عالم دیگر و ابطال اعتقاد به نابودی و نیستی انسان. ب. حیات اخروی، ضامن عدالت است و به عنوان سرای دیگر، فاقد هرگونه ظلم و ستم و بی‌عدالتی و جبران‌کننده‌ی ظلم‌های دنیوی است؛ این معرفت، با تکوینی دانستن اعمال دنیوی و نتایج اخروی، تبیین بیش‌تر و بهتری پیدا می‌کند و تواناتر از قایلان به قراردادی و اعتباری خواندن رابطه‌ی دنیا و آخرت ، حیات اخروی را تفسیر می‌کند. ج.
دین به عنوان ابزار مهمّی برای اتصال انسان به بی‌نهایت و رساندن او به مقام فنا و توحید وجودی و شهودی، دغدغه‌های کوچک‌تری چون مرگ را کاهش می‌دهد و انسان وارسته و عارف سالک را ـ که خواهان مقام محبّت و عشق است ـ نسبت به مرگ بی‌توجه می‌سازد؛ زیرا عارفان الهی می‌یابند که اولا، موجود کامل مطلق وجود دارد؛ ثانیاً، راهی برای اتصال و تقرب به آن قابل دسترسی است؛ ثالثاً، مسیر رسیدن به کمالات مطلق از جمله علم مطلق، قدرت مطلق و بی‌نهایت است؛ رابعاً، شرط لازم تقرب به خدا، اطاعت از اوامر و نواهی الهی است؛ خامساً، تصویر دین از رابطه‌ی انسان و خدا، هم به صورت رابطه‌ی عبد و مولا است و هم به شکل عاشق و معشوق و محب و محبوب؛ یعنی عارف سالک می‌یابد که رابطه‌ی عاشقانه با رابطه‌ی خائفانه اجتماع‌پذیرند.
خلاصه‌ی سخن آن که دین، آرمان‌ها و ارزش‌ها و معرفت‌هایی را به متدینان القا می‌کند که مرگ را ناچیز می‌پندارند. د. دستورات دینی و انجام فرایض و مناسک دینی، از نظر روان‌شناختی نوعی رضایت به انسان عطا می‌کند و هر‌اندازه که احساس گناه‌کاری کم‌تر گردد، احساس ترس از مرگ نیز کاهش می‌یابد.
هـ. آموزه‌های دینی، دنیا را مقدمه‌ی آخرت و مدرسه‌ی انسان معرفی می‌کنند و‌اندیشه‌ی نفی قیامت را با بیهوده دانستن آفرینش مترادف می‌شمارد. (اَ فَحَسِبْتُمْ اَنَّما خَلَقْناکُمْ عَبَثاً وَ اَنَّکُمْ اِلَیْنا لا تُرْجَعُونَ). آیا پنداشته‌اید که ما شما را بیهوده آفریده‌ایم و بازگشت شما به سوی ما نیست؟ ۱۰.
۳ - کاهش رنج و تعب در این زمینه، سه پرسش اساسی وجود دارد: نخست این که چرا انسان‌ها رنج می‌برند و چرا بدون رنج نمی‌توان زندگی کرد؟ دوم این که چرا همه‌ی انسان‌ها به یک‌سان رنج نمی‌برند؟ و سوم این که چرا رنج‌ها بی‌پاداش می‌مانند؟ ادیان با این که منکر رنج زندگی نیستند؛ ولی با پاسخ دادن به پرسش‌های سه‌گانه، روان آدمی را برای تحمّل رنج‌ها آماده‌تر می‌سازند. تعالیم انبیا نسبت به پرسش نخست که چرا آدمیان رنج می‌برند، این‌گونه پاسخ می‌دهند که: ۱۰.۳.
۱ - دلیل رنج انسان اولا، بسیاری از رنج‌های زاییده‌ی دست بشر است؛ یعنی رنج‌هایی وجود دارد که قابل اجتناب‌اند، ولی انسان با اختیار خود مقدمات آن‌ها را از جمله شتاب زدگی، بی توجهی به مصالح اجتماعی و... فراهم می‌آورد؛ ثانیاً، پاره‌ای از رنج‌ها و شرور، اقتضای ذاتی، تکوینی و طبیعی این جهان‌اند و عمومیت دارند؛ مانند پیری، که ریشه‌کَن شدنی نیست، امّا با دستورالعمل‌های ادیان کاهش‌پذیر و قابل تحمّل‌تر است؛ ثالثاً، رنج‌ها و تعب‌ها برای آزمایش انسان‌ها و به تبع تکامل و تقویت آن‌ها ظاهر می‌شوند. ۱۰.۳.
۲ - چرایی نابرابری رنج‌ها و امّا پاسخ ادیان نسبت به پرسش دوم، یعنی عدم تساوی رنج این است که رنج‌های اختیاری از آن کسانی است که مقدمات آن را فراهم آورده‌اند و بدین‌جهت، تعمیم‌پذیر نیستند؛ و رنج‌های طبیعی و تکوینی نیز برای همه‌ی انسان‌ها به صورت مساوی توزیع می‌شود و اقتضای زندگی این‌جهانی‌اند. رنج‌های آزمایشی نیز گرچه به یک سان نصیب آدمیان نمی‌شود ولی اعتقاد به آن در کاهش رنج مؤثر است. ۱۰.۳.
۳ - بی‌اجری رنج‌ها و امّا آموزه‌های دینی، پرسش سوم ـ یعنی بی پاداش بودن رنج‌ها ـ را با پذیرش پاداش‌های دنیوی و اخروی رنج‌ها پاسخ می‌دهند. نکته‌ی قابل توجه دیگر این که رنج زمانی پدید می‌آید که انسان به دنبال به دست آوردن تمام امور لذّت‌بخش باشد و با این غایت‌طلبی، دچار سرگشتگی شده و همیشه ناراضی می‌گردد. و لیکن اگر آدمی تلاش کند تا اصول و قواعد اخلاقی بر زندگی شخصی او حاکم شود و یا به یک معشوق الهی سر سپرَد و عشق برای او فراهم گردد، رنج زدوده می‌شود و عشق، زندگی او را فرا می‌گیرد.
و امّا آیاتی که تبیین‌کننده‌ی مطالب فوق‌اند: (وَ عَسی اَنْ تَکْرَهُوا شَیْئاً وَ هُوَ خَیْرٌ لَکُمْ). چه بسا چیزی خوش نداشته باشید، حال آن که خیر شما در آن است. (وَ لَنَبْلُوَنَّکُمْ بِشَیْء مِنَ الْخَوْفِ وَ الْجُوعِ وَ نَقْص مِنَ الْاَمْوالِ وَ الْاَنْفُسِ وَ الَّثمَراتِ وَ بَشِّرِ الصّابِرِینَ). هر آینه شما را با‌اندکی از ترس ، گرسنگی و آفت در مال‌ها و جان‌ها و میوه‌ها می‌آزماییم و مردان صبور و با استقامت را مژده بده.
(وَ ما ظَلَمْناهُمْ وَ لکِنْ کانُوا اَنْفُسَهُمْ یَظْلِمُونَ). ما به ایشان ستم روا نداشتیم لیکن خودشان به خودشان ستم نمودند. قرآن کریم بین سختی‌ها و آسایش‌ها تلازم قائل است و می‌فرماید: (فَاِنَّ مَعَ الْعُسْرِ یُسْراً• اِنَّ مَعَ الْعُسْرِ یُسْراً). پس حتماً با سختی آسانی است l حتماً با سختی آسانی است. خداوند سبحان به جهت لطف خاصّی که به بندگان سالک و اولیا دارد، آن‌ها را گرفتار بلا می‌کند. امام صادق (علیه‌السّلام) می‌فرمایند: «اِنَّ الله اِذا اَحَبَّ عَبْداً غَتَّهُ بِالْبَلاءِ غَتّاً.» خدا زمانی که بنده‌ای را دوست بدارد او را در دریای شداید غوطه‌ور می‌سازد. ۱۰.
۴ - معنا دادن به زندگی آدمی معنادار کردن زندگی، یکی از مهم‌ترین نحله‌های مهم روان درمانی است که به نام معنا درمانی مطرح می‌شود. «در این زمینه می‌توانید به کتاب‌های در جست‌وجوی معنا و نیز پزشک روح ، مراجعه کنید.» اهمیّت این مطلب از آن جا روشن می‌شود که زندگی ما منحصر به حیات بیولوژیک نیست، و برای این که از حیات خود بهره‌مند شویم و حقیقت زندگی را دریابیم، باید از پوچی دور بمانیم و این، جز از طریق پاسخ به پرسش‌های اساسی درباره‌ی فلسفه‌ی زیستن، یعنی از کجا آمده‌ام؟
در کجا هستم؟ به کجا می‌روم؟ میسّر نیست؛ و دین به این پرسش‌های سرنوشت‌ساز پاسخ صریح و شفاف می‌دهد و تاریکی‌ها و ابهام‌های زندگی را می‌زداید. عقل گرچه تا حدودی به این پرسش‌ها پاسخ می‌دهد، ولی محدودیت عقل ، حاکی از ناتوانی آن در حل نهایی این پرسش‌هاست. بسیاری از انسان‌ها از زندگی روزمرّه‌ی خود بیزار می‌شوند و گاه، حیات اجتماعی را رها می‌سازند و گاه دست به نابودی خویش می‌زنند. و این امور زاییده‌ی بی‌معنا خواندن زندگی و انحصار هستی و عالَم، به ماده و گرایش به بی‌دینی است.
یکی از علل خودکشی او این بود که اشراف‌زاده بود؛ او پول توجیبی بیش از حد کفایت داشت؛ امّا فکر صحیح و منظم نداشت؛ او از موهبت ایمان بی‌بهره بود؛ جهان را مانند خود بوالهوس و گزافه‌کار و ابله می‌دانست؛ لذّت‌هایی که او می‌شناخت و با آن‌ها آشنا بود، کثیف‌ترین لذّت‌ها بود، و از آن نوع لذّت دیگر چیز جالبی باقی نمانده بود که هستی و زندگی ارزش انتظار آن‌ها را داشته باشد؛ او دیگر نمی‌توانست از جهان لذّت ببرد». زندگی در دو حال معنادار می‌شود: نخست آن که شخص، یک سلسله اصول و معارفی را بپذیرد که زندگی را هدف‌مندانه سازد؛ دوم آن که با آموزه‌هایی چند، رنج را تحمّل‌پذیر و نامحسوس کند و آن را از زندگی بیرون نماید و به عبارت دیگر، زندگی با عشق، معنادار می‌گردد.
انسان بی‌دین برای زندگی خود هدف و عشقی قائل نمی‌شود؛ بر این اساس یا به نابودی خود دست می‌زند و یا با رشد صنعت و تکنولوژی و نفی هر گونه قناعت در تولید، به نابودی سایر انسان‌ها و جهان می‌اندیشد. شایان ذکر است که فیلسوفان ، اگزیستانسیالیسم ، در زمینه‌ی اضطراب ، دلهره، ترس و معناداری، بزرگ‌ترین دغدغه را داشته‌اند. مؤسس این تفکر ، کی یرکگارد، با طرح اصالت وجود انسان، به اصل آن بحران‌ها پرداخته است؛ ولی این مکتب فلسفی، در نهایت به دو نحله‌ی الحادی و الهی تقسیم شد. تمام فیلسوفان الهی با اعتقاد به خدا عناصر معناداری، ترس، دلهره و اضطراب را برای خود حل کردند؛ ولی فیلسوفان الحادی، هم چون آلبرکامو، از درمان این بحران‌ها اظهار عجز نمودند. ۱۰.
۵ - حل تنازع و تعارض آدمیان زندگی دنیوی و مادی انسان‌ها همراه با کشمکش و چالش‌هایی رنج‌آور است و اصولا مقوله‌هایی چون ثروت و قدرت و سایر امور دنیوی، رقابت‌پذیر و کشمکش زایند و تنها امور معنوی و باورهای دینی‌اند که در تقلیل تعداد نزاع‌ها و تخفیف رنج‌های چالش‌ها توفیق دارند. بر این اساس، دین به سبقت در خیرات توصیه می‌کند (فَاسْتَبِقُوا الْخَیْراتِ). امّا برتری طلبی در امور مادی را ـ از آن رو که مایه‌ی خصومت است ـ نهی می‌کند و هم چنین به قول «یاسپرس» گناه موجب کشمکش است و دین با نهی از گناه، این نزاع‌ها را کاهش می‌دهد. نتیجه آن که گرایش افراطی به امور مادی و ارتکاب گناه، منشاء نزاع آدمیان است و دین از هر دو عنصر نهی نموده است؛ زیرا (اِنَّ الْاِنْسانَ لَیَطْغی• اَنْ رَآهُ اسْتَغْنی).. ۱۰.
۶ - کنترل افراد جامعه باورهای اعتقادی، به ویژه اعتقاد به خدا و معاد ، ضامن اجرایی ارزش‌ها و هنجارهای دینی‌اند و این ضمانت اجرایی، در کنترل جامعه و سلامت آن نقش به سزایی دارد؛ به عبارت دیگر، افراد جامعه و حکومت با دو روش، کنترل و نظارت می‌شوند؛ نخست، نظارت بیرونی که از طریق احکام جزایی و انواع مجازات‌ها صورت می‌پذیرد؛ دوم، نظارت درونی که از طریق باورهای اعتقادی تحقق می‌یابد و این نوع نظارت، علاوه بر هزینه‌ی کم، تاثیر و نقش بیش‌تری را ایفا می‌کند..
آیات عذاب و رحمت الهی نیز مؤیّد این کارکرد مهم دین‌اند: (وَ اِنَّ الدِّینَ لَواقِعٌ)؛. بی شک جزای اعمال واقع شدنی است. (اِنَّما تُوعَدُونَ لَواقِعٌ)؛ آن چه به شما وعده داده می‌شود، یقیناً واقع شدنی است. هم‌چنان که باعث مقابله با ستم‌گران و بی‌توجهی به منافع زودگذر دنیوی است.. ۱۰.
۸ - جلوگیری از بحران‌های روانی حب ذات و علایق ذات، زندگی آدمی را با آفات غم و اندوه و نگرانی و ترس به هم آمیخته است. غم و غصّه برای آن چه ندارد تا به او برسد، و ترس و نگرانی که مبادا حوادث روزگار آن چه را دارد از او بگیرد. ایمان به خدا، هر دو آفت را ریشه‌کن می‌کند؛ چون ایمان به خداوندِ عالِم قادرِ حکیم و رحیم، او را وادار به انجام وظایفی می‌کند که برای او مقرّر شده است؛ و با انجام وظایف بندگی می‌داند که خداوند به عنایت حکمت و رحمت، او را به آن چه خیر و سعادت اوست، واصل می‌گرداند؛ و از آن چه مایه‌ی شرّ و شقاوت اوست باز می‌دارد.
(اَلا اِنَّ اَوْلِیاءَ الله لا خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَ لا هُمْ یَحْزَنُونَ• الَّذِینَ آمَنُوا وَ کانُوا یَتَّقُونَ• لَهُمُ الْبُشْری فِی الْحَیاةِ الدُّنْیا وَ فِی الْ آخِرَةِ لا تَبْدِیلَ لِکَلِماتِ الله ذلِکَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِیمُ) آن چه اعصاب آدمی را در این زندگی فرسوده می‌کند، اضطراب‌ها و هیجان‌هایی است که از شادمانیِ دست‌یابی به علایق مادی، و افسردگی از نرسیدن به آن‌ها حاصل می‌شود و لَنگر ایمان است که در طوفان این امواج به مؤمن آرامش و اطمینان می‌دهد.. (لِکَیْلا تَاْسَوْا عَلی ما فاتَکُمْ وَ لا تَفْرَحُوا بِما آتاکُمْ وَ الله لا یُحِبُّ کُلَّ مُخْتال فَخُور).. (الَّذِینَ آمَنُوا وَ تَطْمَئِنُّ قُلُوبُهُمْ بِذِکْرِ الله اَلا بِذِکْرِ الله تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ). ۱۰.
۹ - همبستگی اجتماعی دینی همبستگی و وفاق، اساس یک زندگی اجتماعی است و زوال آن موجب فروریزی ساخت جامعه و از هم‌پاشیدگی حیات اجتماعی است. از طرفی، هر فردی بر اساس غریزه‌ی خویشتن‌دوستی، نفع خویش را می‌طلبد؛ دین با تبیین حیات دنیوی و مقدمه خواندن آن برای زندگی اخروی و نیز دعوت به گرایش‌های معنوی و تربیت ویژه‌ی اخلاقی، این وحدت و انسجام و همبستگی را فراهم می‌آورد. هم‌چنان که اوّلین ارمغانی که دین اسلام به ایران داد، تبدیل افکار و عقاید مذهبی متشتت به عقیده‌ی واحد بود.
قرآن برای تداوم همیشگی، رفع اختلاف و دور نگه داشتن جامعه از اختلاف، پیروی از صراط مستقیم ،. تمسک به حبل الله،. پذیرفتن داوری دین. و توجه به شعایر الهی . را پیشنهاد می‌دهد. اگر شهوت مال بر او غلبه کند، گنجینه‌های زمین او را قانع نمی‌کند و اگر شهوت مقام بر او چیره شود، حکومت زمین او را کفایت نمی‌کند، می‌خواهد پرچم قدرت خود را بر کرات دیگر برافرازد؛ (وَ قالَ فِرْعَوْنُ یا‌هامانُ ابْنِ لِی صَرْحاً لَعَلِّی اَبْلُغُ الْاَسْبابَ• اَسْبابَ السَّماواتِ فَاَطَّلِعَ اِلی اِلهِ مُوسی وَ اِنِّی لَاَظُنُّهُ کاذِباً وَ کَذلِکَ زُیِّنَ لِفِرْعَوْنَ سُوءُ عَمَلِهِ وَ صُدَّ عَنِ السَّبِیلِ وَ ما کَیْدُ فِرْعَوْنَ اِلاّ فِی تَباب).. ۱۰.۹.
۱ - آفت تبعیت از شهوت «هوای سرکش انسان با شهوت شکم و دامن و مال و مقام و استخدام قوه‌ی غضب برای اقناع هوسِ پایان‌ناپذیر خود، هیچ مرزی نمی‌شناسد و از پای‌مال کردن هیچ حقّی صرف نظر نمی‌کند و نتیجه‌ی حیات انسان با چنین شهوتی جز فساد ، و با چنان غضبی جز خون‌ریزی و خانمان‌سوزی نخواهد بود؛ زیرا قدرت فکر آدمی، با شکستن طلسم اسرار طبیعت و استخدام قوای آن، برای رسیدن به آمال نفسانی نامحدود خود، زندگی انسان بلکه کره‌ی زمین را که مهد حیات بشر است، به نابودی می‌کشاند.
(ظَهَرَ الْفَسادُ فِی الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ...). قدرتی که نفس سرکش را مهار و شهوت و غضب انسان را تعدیل و حقوق فرد و جامعه را تضمین و تامین می‌کند، ایمان به مبدا و معاد و ثواب و عقاب است که با اعتقاد به خداوندی که (وَ هُوَ مَعَکُمْ اَیْنَ ما کُنْتُمْ). و مجازاتی که (فَمَنْ یَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّة خَیْراً یَرَهُ• وَ مَنْ یَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّة شَرًّا یَرَهُ) آدمی به هر خیری وادار شده، و از هر شرّی بر کنار خواهد بود و جامعه‌ای بر مبنای تصالح در بقا و بر کنار از تنازع در بقا به وجود خواهد آمد». ۱۰.
۱۰ - اعتراض به وضع موجود دین، همواره جامعه‌ی انسانی را به مسیر تعالی و رشد و توسعه فرا می‌خواند و کژی‌های وسیع و خطرناک را هشدار می‌دهد. پیامبران همیشه این روش را در جوامع بشری به کار گرفته‌اند. به عبارت دیگر، آن‌گاه که مؤمنان بین معرفت علمی و باور ایمانی خود و وضعیت اجتماعی جامعه، تعارض و ناسازگاری مشاهده کنند و خواسته‌های حقیقی و اوضاع و احوال جامعه را ناسازگار ببینند، هیچ‌گاه به تغییر ایمان دینی رضایت نمی‌دهند؛ بلکه تلاش می‌کنند تا جامعه را به وضع مطلوب نزدیک سازند و راه اصلاحات را دنبال نمایند و اگر جامعه پذیرای تغییر وضع نامطلوب نباشد، مؤمنان از ایمان و معرفت حقیقی خود اعراض نمی‌کنند و دین در ایجاد این تحولات نقش مهمّی دارد.
برخی از نویسندگان غربی در این باره می‌نویسند: «دین می‌تواند به عنوان یک نیروی کارساز، مردم را برای جست‌وجوی تغییر یا اعتراض علیه نظم موجود، بسیج کند. در این جا هم دین، نقش وحدت‌دهنده را ایفا می‌کند ولی در جبهه‌ی مخالف... پیامبران از طریق اَعمال یا اصول اخلاقی شان، دین و آیین رسمی را به مبارزه می‌طلبند و سامان مذهبی نوینی را بر پا می‌دارند». وقتی سخن از اعتراض به وضع موجود به میان می‌آید، منظور این نیست که ادیان به جامعه اهمیّت نمی‌دهند.
جنبه‌های اجتماعی احکام عبادی و معاملاتی اسلام و تقدم حقّ جامعه بر فرد و مصلحت عمومی بر مصلحت فردی، تشویق به ایثار. تعاون و همکاری. توجه به اموال عمومی مانند زکات ، خمس ، غنایم جنگی، خراج ، جزیه و...، و امنیت اجتماعی بر توجه دین اسلام نسبت به جامعه دلالت دارد؛ که جامعه‌ی مطلوب خواهان اوست. ۱۰.
۱۱ - رهایی انسان از اسارت‌ها توحید در اسلام ، به معنای رهایی و آزادگی و شکستن از قیود و زنجیرها و باز کردن راه تکامل به سوی آستان الهی است و یکی از اهداف بعثت پیامبران، همانا رهایی انسان از بردگی و اسارت بوده است و در دنیای کنونی که انسان گرفتار انواع اسارت‌های ظاهری و باطنی مانند اسارت تبلیغاتی شده، بیش از پیش به آزادگی و دین آزادگان نیازمند است.. خداوند سبحان در آیه‌ی ۱۵۷ در سوره اعراف می‌فرماید: (الَّذِینَ یَتَّبِعُونَ الرَّسُولَ النَّبِیَّ الْاُمِّیَّ الَّذِی یَجِدُونَهُ مَکْتُوباً عِنْدَهُمْ فِی التَّوْراةِ وَ الْاِنْجِیلِ یَاْمُرُهُمْ بِالْمَعْرُوفِ وَ یَنْهاهُمْ عَنِ الْمُنْکَرِ وَ یُحِلُّ لَهُمُ الطَّیِّباتِ وَ یُحَرِّمُ عَلَیْهِمُ الْخَبائِثَ وَ یَضَعُ عَنْهُمْ اِصْرَهُمْ وَ الْاَغْلالَ الَّتِی کانَتْ عَلَیْهِمْ فَالَّذِینَ آمَنُوا بِهِ وَ عَزَّرُوهُ وَ نَصَرُوهُ وَ اتَّبَعُوا النُّورَ الَّذِی اُنْزِلَ مَعَهُ اُولئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ)؛ همان کسانی که آن رسول و پیغمبر ناخوانده درس را که وصف وی را نزد خویش در تورات و انجیل نوشته می‌یابند پیروی کنند، پیغمبری که به معروفشان وا می‌دارد و از منکر بازشان می‌دارد و چیزهای پاکیزه را حلالشان می‌کند و پلیدی‌ها را حرامشان می‌کند، تکلیفِ گرانشان را با قیدهایی که بر آن‌ها بوده است برمی‌دارد، کسانی که بدو ایمان آورده و گرامیش داشته و یاریش کرده‌اند و نوری را که به وی نازل شده پیروی کرده‌اند آن‌ها خودشان رستگاران‌اند. ۱۰.
۱۲ - نقش دین در تمدن و فرهنگ ادیان الهی و آسمانی در ترویج فضایل، آرمان‌ها، آداب مثبت و خصلت‌های نیکو، نقش مؤثری داشته‌اند. اسپنسر دراین‌باره می‌گوید: «بیان آداب و فضایل جوامع که پایه‌ی تمدن آن‌هاست، ناشی از دین است». ۱۰.
۱۳ - زدودن عقاید باطل و خرافی خرافه‌ها و عصبیت‌های کور، بزرگ‌ترین مانع رشد و تکامل و ترقی انسان‌هاست که زدودن آن‌ها از مبارزه با شرک و بت پرستی ، طاقت‌فرساتر است. تقلیدهای کورکورانه از باورهای باطل گذشتگان، مانند مادّه پنداشتن فرشتگان ، نگرش منفی به زن و فرزندکشی، تکاثر اموال، تفاخر و ده‌ها بیماری دیگر، تنها به دست دین زدوده شده‌اند و امروزه نیز با عصبیت‌های مدرن و خرافه‌های پست مدرن رو‌به‌روییم که زوال آن‌ها تنها توسط دین اصیل اسلام میسّر است. ۱۰.
۱۴ - پشتیبانی از اخلاق نقش دین در اخلاق و کارکرد اخلاقی دین، در گفتار دین و اخلاق آمده است؛ ولی در این جا به اجمال خواهیم گفت که گرچه بر مبنای حسن و قبح عقلی و ذاتی ، عقل توان درک کلیات حسن و قبح اشیا و پاره‌ای از جزئیات را دارد؛ ولی انسان در بخش مهمّی از مصادیق حسن و قبح به شریعت و دین محتاج است؛ علاوه بر این که در مدرکات عقل نیز احکام اخلاقی دین، نقش تقویت‌کننده‌ای را ایفا می‌کند و هم چنین عقاید و باورهای دینی، پشتوانه و ضامن اجرایی اخلاق‌اند؛ علاوه بر این که دین در پیدا کردن هویت اخلاقی به افراد مدد می‌رساند. ۱۰.
۱۵ - راه حل مناسب یکی از کارکردهای مثبت دین این است که احکامِ امور تجربه‌ناپذیر و یا تجربه‌پذیر و جبران‌ناپذیر را برای انسان‌ها بیان می‌کند؛ زیرا این‌ها اموری هستند که اگر بشر برای کشف ضرر و زیان و سود آن‌ها بخواهد دست به تجربه بزند، بعد از کشف ضرر جبران‌ناپذیر آن، توان رفع آن را ندارد؛ مانند ضررهای ناشی از آزادی‌های جنسی، مواد الکلی و مخدّر و... که مکاتب امپریسم و پوزیتویسم و تجربه‌گرای افراطی را دچار بحران کرده است. ۱۰.
۱۶ - سیر و سلوک عرفانی ارتباط انسان با خدا و کیفیت سخن گفتن با او، یکی از مهم‌ترین نیازهای معنوی انسان است که توسط دین تبیین می‌گردد. دین با ارایه‌ی برنامه‌ها و دستورالعمل‌ها، انسان را به تجربه‌ی عرفانی و علم حضوری و شهودی سوق می‌دهد و آن را از کجی‌ها و راه‌های منحرف باز می‌دارد. اگر عارفانی هم چون حارثة بن زید در صدر اسلام به مقام رؤیت شهودی حقّ و گشودن چشم برزخی رسیدند و در عرصه‌ی اجتماعات نیز پیامبر را یاری نموده و مقام وحدت و کثرت را یافتند، به جهت درس‌آموزی از مکتب پیامبر بود.
گفت پیغمبر صباحی زید را• • • کیف اصحبت‌ای رفیق با صفا گفت عبدا مؤمنا باز اوش گفت• • • کونشان از باغ ایمان گر شگفت گفت تشنه بوده‌ام من روزها• • • شب نخفتستم ز عشق و سوزها این مقام و منزل، حارثه بن زید را به جایی رساند که گفت: بهشتی‌ها را می‌بینم که یک دیگر را زیارت می‌کنند و از لبان هم بوسه به غارت می‌برند و ستیز و عناد جهنمیان را نیز می‌بینم. دین، علاوه بر نشان دادن طریقت و سیر و سلوک عرفانی ، نحوه‌ی سخن گفتن و تبدیل علم حضوری به حصولی را به ما یاد می‌دهد تا گرفتار شطحیات و جمله‌های کفرآلود نگردیم.
منبع: انفال/سوره۸، آیه۲۴ · ق/سوره۵۰، آیه۱۶ · مؤمنون/سوره۲۳، آیه۱۱۵ · بقره/سوره۲، آیه۲۱۶ · بقره/سوره۲، آیه۱۵۵ · نحل/سوره۱۶، آیه۱۱۸ · انشراح/سوره۹۴، آیه۵ · اصول کافی، ج۲، ص ۲۵۳ · عدل الهی، چاپ انتشارات صدرا، ص۱۶۱ · بقره/سوره۲، آیه۱۴۸ · علق/سوره۹۶، آیه۶ · ذاریات/سوره۵۱، آیه۶ · مرسلات/سوره۷۷، آیه۷ · نور/سوره۲۴، آیه۳۷ · بقره/سوره۲، آیه۲۴۹ · یونس/سوره۱۰، آیه۶۲-۶۴ · توصیح المسائل، ص۲۳ · حدید/سوره۵۷، آیه۲۳ · رعد/سوره۱۳، آیه۲۸ · فرهنگ علوم اجتماعی، ترجمه‌ی باقر ساروخانی، چاپ تهران: انتشارات کیهان ۱۳۷۰، ص۶۵-۶۴ · خدمات متقابل اسلام و ایران، ج۱، ص۳۵۳ · انفال/سوره۸، آیه۴۶ · آل عمران/سوره۳، آیه۱۰۳ · نساء/سوره۴، آیه۶۵ · مائده/سوره۵، آیه۹۷ · غافر/سوره۴۰، آیه۳۶ · روم/سوره۳۰، آیه۴۱ · حدید/سوره۵۷، آیه۴ · زلزال/سوره۹۹، آیه۷ · توضیح المسائل، ص۲۴ · ترجمه‌ی محسن ثلاثی، چاپ تهران: نشر سیمرغ، ص۷-۱۱۶ · مقدمه‌ای بر جهان بینی اسلامی، ص۲۲۵ · انسان/سوره۷۶، آیه۸ · مائده/سوره۵، آیه۲ · بقره/سوره۲، آیه۱۲۶ · فی ظلال القران، چاپ بیروت: دارالشروق، ج۴، ص۲۰۸۵ · اعراف/سوره۷، آیه۱۵۷ · المنار، تقریر رشید الرضا، ج۴، ص۴۲۹ · المیزان، ج۱۲، ص۱۵۱ · بقره/سوره۲، آیه۲۵۶ · جامعه‌شناسی، ترجمه‌ی مشفق همدانی، ص۱۲۹
موارد مرتبط
برای این صفحه موردِ مرتبطی ثبت نشده.