کبر: طریق معالجه تکبر

دانستی که: کبر از جمله مهلکات، و مانع رسیدن به سعادات است. و باعث آن نیست مگر حماقت و نادانی و بی‌خردی و غفلت، زیرا که: همه آسمان‌ها و زمین‌ها و آنچه در آنها موجود است در مقابل مخلوقات خدا هیچ و بی‌مقدارند. و همچنین زمین در کنار آسمان‌ها، و موجودات زمین در جنب زمین، و حیوانات در جنب آنچه بر روی زمین است، و انسان در جنب حیوانات، و این مسکین بیچاره متکبر، در جنب افراد انسان. پس چه شده است او را که بزرگی کند. خویشتن را بزرگ می‌بینی راست گفتند که یک را دو بیند لوچ‌ای احمق قدر و مقدار خود را بشناس و ببین چیستی و کیستی و چه برتری بر دیسنگین داری، به فکر خود باش و خود را بشناس. تا تطاول نپسندی و تکبر نکنی •••••• که خدا را چو تو در ملک بسی جانورست. ۶. ۱ - شناخت جایگاه خویشتن اول و آخر خود را در نظر گیر و‌ اندرون خود را مشاهده کن، ‌ای منی گندیده و‌ ای مردار ناپسندیده، ‌ای ظرف نجاسات و‌ ای جایگاه کثافات، ‌ای جانور بد بو و‌ ای کرمک گندیده، ‌ای عاجز بی‌دست و پا و‌ ای به صدهزار احتیاج مبتلا، تو کجا و تکبر کجا؟ ‌ای ایاز از پوستینت یاد آر گذشته ات را به یاد آور که چه بودی. شپشی خواب و آرام از تو می‌گیرد، و جستن موشی تو را از جا بلند می‌کند. لحظه‌ای گرسنگی از پایت در آورد. ذره‌ای غذای اضافه باد گندیده از حلقومت بیرون می‌فرستد. و به‌اندک حرکت زمین، مثل اسفند از جا می‌جهی. چه بسیار باشد در شب تاریک از سایه خود می‌ترسی و غیر این‌ها از آنچه من و تو می‌دانیم. دیگر تو را تکبر چیست؟ قد خم و موی سفید اشک دمادم یحیی تو بدین هیئت اگر عشق نبازی چه شود پس در صدد معالجه این مرض برآی و بدان که: معالجه آن مانند معالجه مرض عجب است، چون کبر، متضمن معنی عجب نیز هست. و از معالجات مخصوصه مرض کبر، آن است که: انسان آیات و اخباری که در مذمت این صفت رسیده به نظر در آورد و آنچه در مدح و خوبی ضد آن، که تواضع است وارد شده ملاحظه کند، چنانچه خواهد آمد. ۶. ۲ - نادانی در برتربودن علاوه بر این، آنکه: تامل کند که حکم کردن به بهتری خود را از دیگری نهایت نادانی و بی‌خردی است، زیرا که: می‌تواند که اخلاق کریمه نیز در آن غیر باشد، که این متکبّر آگاه نباشد، که مرتبه او در نزد خدا بسیار بالاتر و بیشتر باشد. با وجود اینکه: همه کس آفریده یک مولی، و بنده یک درگاه‌اند. و همه قطره‌ای از دریای جود و کرم خداوند مجید، و پرتوی از اشعه یک خورشید. پس لازم است بر هر کسی که: احدی را به نظر بد و دشمنی نبیند، بلکه همه را به چشم خوبی و نظر دوستی ملاحظه کند. مبادا بگویی کجا رواست که عالم پرهیزگار، نهایت ذلت و فروتنی از برای فاسق شراب‌خوار به جا آورد و او ر. ا. خ. بهتر بیند، با وجود اینکه: او را آشکار به فسق و فجور مشغول می‌بیند، و به تقوی و ورع خود یقین دارد. و نیز چرا جایز است که مرد متدین، گمراه کافری، یا فاسق فاجری را دوست داشته باشد با آنکه خدا او را دشمن دارد. ۶. ۳ - فروتنی و احادیث در بغض فی الله و ترغیب دشمنی در راه خدا متواتر است، زیرا که می‌گوئیم: تواضع و فروتنی این نیست که نهایت ذلت و انکسار را به عمل آورد. و نه اینکه: از برای خود در هیچ چیز مزیتی بر غیر نبیند، زیرا که: ممکن نیست که دانای به علمی خود را در این علم برتر از جاهل به آن نبیند. بلکه حقیقت تواضع آن است که خود را فی‌الواقع بهتر و خوب‌تر، و در نزد خدا مقرب‌تر نداند. و همچنین نداند که: به خودی خود مستحق برتری است بر دیگری. و تکبر و آثار تکبر را به ظهور نرساند، زیرا که: معیار و ملاک عاقبت امر است و هیچ کس به عاقبت دیسنگین نمی‌تواند خبردار شود. شاید که کافر هفتاد ساله با ایمان از دنیا برود و عابد صد ساله عاقبتش به خیر نباشد. و بالاخص، ملاحظه خاتمه و فهمیدن اینکه: برتری و کمال نیست مگر به قرب خداوند سبحانه و سعادت در آخرت، غیر از آن چیزی است که در دنیا ظاهر می‌شود از اعمال، یا آنچه را اهل دنیا کمال دانند. و نه نفی تواضع برای هر احدی. و اما مقدمه بغض فی الله و دشمنی از برای خدا، پس جواب آن این است که: هر کسی را باید دوست داشت از راه اینکه مخلوق خدا و آفریده او است. و به این جهتی که مذکور شد خود را از او بالاتر ندانست. و اما دشمنی با او و غضب بر او به جهت کفر و فسق، ضرر ندارد و منافاتی نیست میان خشم و غضب از برای خدا بر یکی از بندگان او به جهت معصیتی که از او صادر شده، و میان بزرگی نکردن بر او، زیرا که: خشم تو از برای خدا است نه از برای خود، و خدا تو را در هنگام ملاحظه معاصی امر به غضب فرموده است، و تواضع و کبر نکردن نسبت به خود تو است یعنی خود را از اهل سعادت و بهشت و او را از اهل شقاوت و جهنم ندانی، بلکه ترس بر خود به جهت گناهان پنهانی که از تو صادر شده بیش از ترس بر آن شخص باشد، از این گناهی که از او ظاهر گشته. و بدان: برای مرض کبر، معالجه عملی نیز هست که باید بر آن مواظبت نمود تا صفت کبر از بین رود. و آن این است که: خود را بر ضد آن، که تواضع است وادار کند. و خواه ناخواه برای خدا و خلق شکستگی و فروتنی کند. و مداومت بر اعمال و اخلاق متواضعین نماید، تا تواضع ملکه او شود و ریشه درخت کبر از مزرعه دل او کنده شود. ایشان معالجه علمی تکبر و کبر را شبیه معالجه عجب می‌داند. زیرا ثمره تکبر عجب است. ایشان با الهام گرفتن از کلام امیرالمؤمنین، معتقد است فرد مبتلا به این بیماری، در آغاز به مطالعه در آیات و اخباری که در نکوهش این وصف وارد شده و حقیقت آفرینش خویشتن و چگونگی آن بپردازد، اینکه چگونه در آغاز آفرینشش نطفه‌ای گندیده و رشدش با خوردن خون کثیفی بوده ‌است؛ آنگاه که از همه کمال‌ها و ادراک‌ها خالی بود و از خود حیات و قدرت نداشته و پس‌ از تولد نیز با کمترین آفت و بیماری از پای درمی‌آید. همچنین توجه به سیره پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) و امیرالمؤمنین در تواضع همنشینی با فقرا و زیردستان، در عین برخورداری از مقامات بلند معنوی و ریاست و سلطنت ظاهری، را خاطر خاطرنشان می‌سازد، چنان‌که علمای بزرگ شیعه نیز چنین بودند. ازاین‌رو لازم است در این مقام، خ. ر. ب. صفت متواضعان آراسته ساخته، مطابق سیر آنها رفتار نماید؛ برای مثال انسان در هر مرتبه علمی یا عملی، از نشستن در صدر مجلس و مجالس پرهیز کند و با فقرا هم‌نشینی کرده، با آنها هم‌سفره شود. ایشان در این ‌میان، به بعضی حیله‌ها و فریب‌های نفس نیز توجه می‌دهد که ممکن است، نفس این اعمال را خلاف مقام و منزلت علمای دین و موجب کم‌وزن شدن آنها معرفی کند و بایسته است انسان عارف متوجه این حیله‌ها باشد به باور ایشان اگرچه اصلاح نفس در آغاز کمی زحمت داشته باشد؛ ولی پس از واردشدن و آغاز اصلاح نفس، کار سهل می‌گردد، و عمده این است که انسان از خواب غفلت بیدار شود و بفهمد در سفر آخرت زاد و توشه انسان، خصال پسندیده است و اگر سستی کند، نمی‌تواند از صراط عبور کند و به ورطه هلاکت می‌افتد همچنین به ‌نظر ایشان درمان تکبر از راه توجه به ضعف و نقص وجودی انسان‌ و اینکه برتری و کمال حقیقی در قرب به خداوند و سعادت در آخرت است. منبع: شرح چهل حدیث، ص۹۳-۹۴، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۸ · شرح چهل حدیث، ص۹۶-۹۷، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۸ · دانشنامه امام خمینی، ج۳، ص۴۹۰، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۴۰۰