کثرت‌گرایی دینی: اشاره

در پایان به چند نکته در جمع‌بندی مطالب و کمال و حقّانیّت اسلامی و رد پلورالیسم دینی در عقیده ما مسلمانان، اشاره می‌کنیم: ۵. ۱ - نکته اول گذشته از تمامی دیدگاه‌ها و رهیافت‌های انتقادی که در برابر تقریرهای پلورالیسم دینی وجود دارد و بعضاً به آنها در خلال متن اشاره شد، همچنین باید توجّه داشت که، به عقیده ما مسلمانان، مدارک روشن و خردپذیری بر حقّانیّت اسلام وجود دارد که با وجود این دلایل و مدارک ادّعای همسنگی و همسانی همه ادیان و نیز ادّعای تکافؤ ادلّه را جداً به محاق ابطال می‌اندازد. از جمله ادلّه برتری و کمال و حقّانیّت اسلامی می‌توان به این موارد اشاره کرد: خردپذیری گزاره‌ها و آموزه‌های اسلامی و سازگاری آنها با هم؛ مستند بودن منابع و متون اسلام؛ زنده بودن و دست نخوردگی (عدم تحریف ) کتاب آن؛ اعجاز و تحدّی کردن و مبارزه طلبی کتاب آن؛ جامعیّت احکام و کارآمدی و کارکردهای مثبت آنها. افزون بر همه اینها، و نکته بسیار مهم، مساله خاتمیّت دین اسلام و تاخّر زمانی آن نسبت به دگر ادیان است؛ با این توصیف، دین خاتم با پذیرش ادیان پیشین و احترام به آنها و اعتراف به حقّانیّت آنها و اقرار به نجات بخشیِ آنها _ در ظرف زمان خودشان _ به منزله نسخ شرایع و ادیان گذشته خواهد بود، و در پرسش به علّت کثرت ادیان، نیازی به توجیهات نامدلَّلِ پلورالیستی نیز نمی‌ماند. ۵. ۲ - نکته دوم علاوه بر مزیّت‌ها و برتری‌های حقّانیّت آفرین گذشته، از جمله بزرگ‌ترین مزیّت‌ها و موهبت‌های بی‌بدیلی که در اسلام _ خصوصاً مکتب تشیع _ وجود دارد، عبارت است از دربرداشتن شخصیّتی موعود و مصلح که کثیری از ادیان آسمانی آمدن و ظهور وی را نوید داده‌اند؛ و اعتقاد به وی جزو قاطعانه‌ترین بشارت‌ها و جزو مهمترین مشترکات ادیان آسمانی است. اکنون روایت‌های اسلامی دقیق‌ترین اطّلاعات را (نسبت به ادیان دیگر) درباره این شخصیّتِ موعود در اختیار دارند؛ و نیز بر حضور و زنده بودن او تاکید می‌کنند. در کتب برخی ادیان دیگر نیز درباره این که این موعودِ جهانی، از نسل پیامبر آخرالزمان است عباراتی موجود است. پرفسور‌ هانری کربن در کتاب ظهور شیعه، در این باره می‌گوید: «به عقیده من مذهب تشیّع تنها مذهبی است که رابطه هدایت الهی را میان خدا و خلق همیشه زنده نگه داشته؛ و به طور مستمر ولایت را زنده و پابرجا می‌گذارد». ۵. ۳ - نکته سوم بر فرض پذیرش این نکته که در جهان پر هیاهوی امروز قاعدتاً یافتن حقیقت ، کار صعبی است، می‌توان گفت آن دسته از غیر مسلمانانی که یا شرایط و انگیزه تحقیق را به دلیل فقرِ فرهنگی و فکری نداشته‌اند، و یا در کاوش و تحقیق خود، به هر حال به حقیقت کامل نائل نشده‌اند، و در دایره اتمام حجّت‌ها زندگی پاک و مُنقادانه‌ای را پیشه کرده‌اند، البتّه علی‌القاعده مشمول رحمت و لطف الهی خواهند بود. اساساً بر این نکته تاکید باید کرد که میزان عدل الهی بر معیار نام‌ها و عنوان‌ها و ادّعاهای سجلّی، که خالی از حقیقت و عاری از مسمّای واقعی هستند، برپا نمی‌شود. در عین حال باید توجه داشت که این مساله با «پلورالیسم حقّانیّت» و حق شمردن همه ادیان، و نیز با «پلورالیسم نجات» _ به معنای جان هیکیِ آن _ تفاوت دارد. ۵. ۴ - نکته چهارم در یک نگاه نهایی هنگام مطالعه و وارسیِ سخنان پلورالیست‌ها (بویژه جان هیک) دغدغه حقّانیّتِ همه ادیان یک دغدغه عارضی به نظر می‌رسد؛ دغدغه اصلی ظاهراً این است که هیک می‌خواهد به گونه‌ای برای «غیر مسیحیانِ پاک» نیز در بهشت جایی باز کند. به عقیده هیک مقتضای هدایتگریِ خدا و عشق او به بندگانش این نیست که فقط اقلّیّتِ‌اندکی به نام مسیحیان را بر طریق صواب و نجات بدانیم. در این صورت نیازی نبوده است که هیک تکلّفِ حقّانیّت همه ادیان را بر خود تحمیل نماید. به هر حال این نگره را اگر به این شکل مطرح شود به رغم مشکلاتی که در تقریر آن وجود دارد بایستی پلورالیسم نجات بنامیم. امّا همچنان که اشاره شد، دغدغه‌هایی نظیر هدایتگری خدا و عشق خدا به بندگان، و مشکل نجات اکثریّت انسان‌ها، و نیز بهره مندی ادیان موجود از حقیقت و حقّانیّت (به طور نسبی)، راه حل‌های ساده تر و خردپذیرتری نیز دارد.