دکترین
کثرت‌گرایی دینی: مبانی و رویکردهای پلورالیسم دینی
برای پلورالیسمِ دینی مبانی متنوّعی به وجود آمده است، مبانی معرفت شناختی و کلامی از اهمّ آنها هستند. بخش معرفت شناختیِ این مبانی بیشتر متکفّل تامین «حقّانیّت» برای اکثر ادیان است، و بخش کلامی آن بیشتر متوجّه تامین «نجات» و سعادت آفرینی آنها برای پیروان آنهاست. از بخش اوّل، یعنی ادّعای حقّانیّت همه ادیان _ یا بسیاری از ادیان _ گاه با عنوان «پلورالیسم حقّانیّت»، و از بخش دوم، یعنی ادّعای نجات‌بخش‌بودن همه یا بسیاری از ادیان، با عنوان «پلورالیسم نجات» یاد می‌شود؛ که البتّه تلازمی نیز میان این دو بخش وجود ندارد.
به هر جهت هر یک از مبانی شناختی یا کلامی، خود نوعی رویکرد را در پلورالیسم دینی موجب شده‌اند. اینک اهمّ این رویکردها را بررسی می‌نماییم: قبل از هر چیز توجّه به این نکته شایسته است که برخی رویکردهای پلورالیسم صرفاً تقریر دیگری از مدارا و تساهل پیروان ادیان با همدیگر است؛ که این گونه رویکردها را در این جا متعرض نمی‌شویم. ۴.
۱ - رویکرد اول این رویکرد بر اساس تمایز میان « گوهر دین» و « صدف دین» است. در این تقریر اصالت به گوهر و مغز ادیان داده می‌شود؛ و تعالیم و آموزه‌ها و خصوصاً آداب و مناسک ظاهری آن به عنوان صدف و پوسته دین تلقّی می‌شوند. جانبداران این رویکرد، گوهر همه ادیان را شیءِ واحدی می‌دانند که آن شیءِ واحد در هر دین به تناسب فرهنگ آن دین توسّط صدفی خاص احاطه شده است؛ و به این طریق است که تعدّد ادیان به وجود می‌آید. امّا در واقع همه ادیانی که واجد این گوهر هستند هم حقّند و هم نجات‌بخش.
البتّه در این که گوهر ادیان کدام است، اختلافات زیادی وجود دارد؛ از جمله، هاکینگ «مشترکات ادیان» را گوهر آنها دانسته است هیک نیز «متحوّل کردن شخصیت انسان‌ها» را به عنوان گوهر دین معرّفی می‌کند. برخی دیگر نیز «بهداشت روانیِ حاصل از دین» را جزء گوهر دین شمرده‌اند. اتّفاقاً به عقیده مخالفان، اِشکال عمده این رویکرد همین است که وفاقی بر گوهر واحدی وجود ندارد. علاوه بر این، تقریر درست و روشنی در مورد نسبت گوهر و صدف بیان نشده است.
همچنین مشکل اساسی این رویکرد را در این دانسته‌اند که، بی توجّهی این رویکرد به تعالیم و آموزه‌ها و آداب و مناسک و عبادیّاتِ آنها معمولاً مورد پذیرش معتقدان به ادیان نیست؟ چرا که هر دینی مدّعی است که دستیابی به گوهر آن دین فقط از طریقِ همان عناصری میسور است که این نظریّه آن را صدف و پوسته می‌نامد. بنابراین چنین تفسیر تکثّر گرایانه‌ای معمولاً مورد قبول هیچ یک از ادیان نمی‌تواند باشد. بر فرض هم که امکان دستیابی به گوهر از طریقِ مثلاً زندگی پاک میسور باشد، امّا باز لطف وافر و مقامات عالی از طریق همان صدف، مقدور دانسته شده است.
اشکال دیگرِ منتقدان، بر این رویکرد، تناقض میان هسته معرفتی این رویکرد با مساله گوهر واحد است زیرا به عقیده جانبداران این تفکّر، علّتِ تنوّع صدف‌ها آن است که گوهرِ هر دینی در نظام معرفتی و فرهنگیِ خاصّ و متفاوتی، به وجود آمده است و این امر باعث تنوّع و تفاوتِ صدف‌های ادیان با هم شده است. حال مشکل در این است که درک گوهر نیز _ مانند صدف _ در خلاء ممکن نیست؛ یعنی آن که تنوّعِ فرهنگی و معرفتی در خود گوهر نیز تاثیر می‌گذارد؛ و آن را از واحد بودن خارج و دچار پلورالیته و تکثّر می‌کند. ۴.
۲ - رویکرد دوم این تفسیر بر تجربه وحیانی و تجربه دینی تاکید می‌ورزد؛ و اساساً دین را در حدّ تجارت دینی فرو می‌کاهد. بنابراین تفسیر، تجربه دینی که به تعبیری عبارت است از: مواجهه تجربه گر با امر قدسی، همواره در هنگام گزارش و تفسیر به دلیل دخالت امور متنوّعی، چون پیش فرض‌ها و زمینه‌های فرهنگی و معرفتی دچار تنوّع می‌شود. تنوّع ادیان در واقع انعکاس تجارب دینی واحد، در آینه فرهنگ‌هاست. ادیان تاریخی، بخشی از تجارب دینی هستند که صورتِ تحقّق و عینیّت گرفته‌اند؛ و هیچ یک نه حقِّ مطلقند و نه باطل مطلق؛ بلکه حقایقی هستند کمال‌پذیر امّا آغشته به تفسیر زمانه.
این رویکرد نیز محاط به پرسش‌هایی از سوی منتقدان است؛ مثل این که: از کجا بدانیم حقیقتِ واحدی است که مورد تجربه قرار گرفته است؟ شاید حقایق متکثّری را تجربه‌گران تجربه کرده‌اند. و از کجا که تجارب این تجربه‌گران همگی درست باشد؟ لازمه این رویکرد آن است که معتقدان به آن، از افقی مافوق همه تجارب، به ادیان نگریسته باشند؛ و مسلّط بر همه آنها و فارغ از تاثیرات فرهنگی و پیش فرض‌های معرفتی از تجارب دینی همه انسان‌ها خبر داده باشند.
اشکال دیگر که بی نیاز از توضیح است این است که تجارب نبوی را نمی‌توان در حدّ تجارب دینیِ پیروان دانست، به گونه‌ای که آن تجاربِ مصون از خطا نیز مشروب از فرهنگ زمان باشند؛ خصوصاً دینی مانند اسلام که متن وحیانی آن ( قرآن کریم ) تاکید ویژه‌ای بر عدم وساطتِ دخالتگرانه پیامبر در ارسال وحی دارد. و کلمه کلمه قرآن سخن خداوند تلقّی شده است. ۴.
۳ - رویکرد سوم این قرائت رویکردی انسان مدارانه است و معتقد است که، ادیان باید به جای تاکید بر امور لاهوتی به مشترکات دنیایی خود بپردازند؛ و آن چه را از لوازمِ عینیِ زندگی جمعی است مدِّ نظر قرار دهند، مباحث لاهوتی خود را برای خود نگه دارند؛ و بر سر اصول مشترک در زیستگاه زمینی توافق کنند. پل اوانادان و استنلی سامارثا از طرفداران این رویکرد هستند. اشکال منتنقدان به این رویکرد این است که بیشتر شبیه سخنان سوداگران است تا یک نظریه علمی.
غفلت و بی التفاتی به مسایل لاهوتی مسلّماً مورد قبول ادیان نیست؛ زیرا گوهر ادیان به عقیده بسیاری همین امور لاهوتی است؛ که از قضا همین امور می‌تواند کاملاً شؤون زندگی مادّی را شکل سازمانی ویژه ببخشد. امّا توصیه به زندگی مسالمت‌آمیز و حفظ منافع مادّی مشترک را نمی‌توان پلورالیسم دینی شمرد چه جوهره پلورالیسم دینی حقّانیّت همه ادیان است. ۴.
۴ - رویکرد چهارم ویلیام. ای. کریستین رویکرد دیگری را ارائه نموده است. وی معتقد است: پیام همه ادیان در کنه یکی است و با‌اندکی تحلیل، اختلافات از میان برداشته می‌شود؛ مثلاً پیامِ «عیسی نجات دهنده است» در مسیحیّت، با اعتقادِ یهودیان در تهافت نیست؛ زیرا عیسایی را که یهودیان رد می‌کنند و غیر منجی می‌شمارند، یک موجود زمینی و یک انسان معمولی است؛ نه عیسای مورد نظر مسیحیان؛ پس فی الواقع اختلافی میان مسیحیان و یهودیان وجود ندارد.
به عبارت دیگر کریستین خواسته است اختلاف ادیان را به اختلاف در تفاسیر و اختلاف‌های زبانی و غیر واقعی تاویل کند؛ و از این طریق تناقضات آشکار میان ادیان را توجیه نماید. امّا پر واضح است که اختلاف میان مذاهبِ تاریخی، زبانی و صوری نیست؛ و دعاوی متعارض این مذاهب از طریق این تحلیل‌ها و تحویل‌ها قابل حل نیست، کریستین خود نهایتاً معترف شد که راه حلّ او یک راه حلّ صوری است. ۴.
۵ - رویکرد پنجم این رویکرد مبتنی بر تفاوت میان «حقیقت فی نفسه» و «حقیقت نزد ما» است، جان هیک در تقریر این رویکرد می‌گوید: واقعیّتی در نفس الامر وجود دارد که ضرورتاً ادراک کاملی از آن نزد کسی موجود نیست و در واقع دست اندیشه ما از آن کوتاه است. امّا واقعیّت دیگری هم هست که در نزد ماست، که جنبه پدیدارِ واقعیّت است. این واقعیّتِ نزد ما، با واقعیّتِ فی نفسه متفاوت و غیر مطابق است؛ و چه هنگام درک و شناختِ واقعیت ، و چه در هنگام گزارش و تفسیر از آن، این تفاوت در اشکال گوناگون ظهور و بروز می‌یابد.
این ایده را هیک از کانت وام گرفته است؛ چه کانت معتقد به جدایی و گسل عمیق میان بود و نمود، یا نفس الامر و پدیدار، یا نومن (noumena) و فنومن (phenomenaon) بود. جان هیک در نهایت مانند رویکردهای اوّل و دوم، می‌گوید ادیان به علّت مواجهه انسان‌ها با امر قدسی و ریختن آن در ظرف اعصار و فرهنگ‌های مختلف در هنگام ادراک و گزارش از تجربه خویش متکثّر شده‌اند. علاوه بر این خود خداوند هم برای ایجاد یک ارتباط مؤثّر، پیام خویش را با درون مایه‌های آن فرهنگ تناسب بخشیده است.
بنابراین دین از نظر هیک محصول یک فرافکنی انسان وار است، که در پی تلاش آگاهانه انسان‌ها برای درک امر غایی (Ultimate Object) (خداوند) صورت می‌گیرد. بنا به آن چه گفته آمد، این تکثّر در محضر خداوند و با همکاری او رخ داده است. هیک سپس با مدد گرفتن از رویکرد گوهر و صدف، توضیح خودرا تکمیل می‌کند: به عقیده وی آموزه‌ها و تعالیم دینی _ حتّی آموزه‌های مهمّی مثل تجسّد عیسی و یگانه راه نجات بودن او _ گوهر دین نیستند؛ گوهر دین متحوّل کردنِ شخصیّت انسان‌ها از «خودمحوری» به «خدامحوری» است؛ امّا در عین حالی نباید آن آموزها را باطل دانست.
به نظر هیک، گزاره‌ها و آموزه‌های عقیدتیِ ادیانِ مختلف در واقع استعاراتی به ظاهر متفاوت هستند که اعتبارشان منوط به یک کارآیی واحد است، و آن متحوّل کردن و رستگار نمودن انسان‌هاست. پس آن چه تعارض‌های میان ادیان را بر می‌دارد آن است که این عقیده‌ها را آینه واقعیّات ندانیم. وی برای توضیح نظر خود به تمثیل معروف «فیل» و مواجهه انسان‌های نابینا با آن و ارائه گزارش‌هایی متعدّد از لمس آن، تمسّک می‌کند. هیک در واقع پلورالیسم خود را بر مبنای پلورالیسم معرفتی بنیان کرده است؛ و با مطرح نمودن گوهری واحد و یکسان، در میان ادیان، صدف‌های متکثّر را از طریق تعدّد انعکاسات حقیقت در آینه اعصار و فرهنگ‌ها توجیه نموده و خواسته است آنها را از دغدغه حق یا باطل بودن به یک معنا رهایی بخشد.
منتقدان هیک بر نظریه وی اشکالات زیادی وارد نموده‌اند؛ گذشته از برخی از اشکالات که شاید چندان قابل دفاع نباشد، امّا اعتراضات و نقدهای درست و گریزناپذیری نیز وجود دارد. از جمله نقدها این است که، اگر چه فهم مطلق و کاملی که تا کنه اشیاء پیش برود، برای بشر حاصل نمی‌شود، امّا تصدیقاتی در مجموعه معارف بشری وجود دارد _ که فارغ از همه دغدغه‌های معرفت شناختی _ ابدی و مطلقند. این گزاره‌ها در همه عصرها و فرهنگ‌ها اگر چه ممکن است همراه با تمثیلات مختلف یا با زبان‌های گوناگون و متکثّر اظهار شوند امّا همواره حق و همواره یکسان هستند؛ امتناع اجتماع نقیضین ، اصل علیت و گزاره‌های بدیهی ریاضی از این دستند.
بنابراین همه گزاره‌ها و مواجهه‌ها به پلورالیسم معرفتی با این تقریر تن نمی‌دهند. برخی از ناقدان نیز بدرستی اشکال کرده‌اند که درست است که یکی از اهداف مهمّ دین خروج انسان از خودمحوری و وصول به خدامحوری است؛ امّا تا آدمی نسبت به متعلّق پرستش خود، برداشت صحیحی نداشته باشد و موجود غیرقابل پرستشی را به عنوان خدا تلقّی کند، چگونه می‌تواند به سوی خداپرستی و سعادت واقعی گام بردارد. اشکال دیگر این که، تکثّرپذیریِ ادراکات و گزارشات به دلیل تکثّر در زمینه معرفتی و فرهنگی، و یا مواجهه انسان با پدیدارها، هرگز دلیل حقّانیّت مجموعه گزارشات متکثّر نیست.
به عبارت دیگر اگر _ به فرض مثال _ حقیقت در قالب چند رنگ مختلف بروز کند، دلیل بر این است که هر رنگی لزوماً جلوه حقیقت است؛ باطل محض نیز می‌تواند عضوی از مجموعه فرض شود. اشکال دیگر آن است که بر فرض «حقّانیّت» یک دین در گذشته، نمی‌توان نتیجه گرفت که آن دین _ که ضلعی از حقیقت را نیز داشته است _ در این عصر نیز بتواند انسان را از خودمحوری به خدامحوری و «سعادت» برساند به عبارتی از پلورالیسم در حقّانیّت (در زمان‌های مختلف) نمی‌توان به پلورالیسم نجات رسید.
وانگهی اگر تمام اضلاع حقیقت هم در دینی تجربی شده باشد امّا متون آن دین بدست نااهلان، دستکاری و تحریف شده باشد، باز نمی‌توان گفت متون آن دین می‌تواند گزارشی از حقیقت و ناجی انسان‌ها باشد، پس در تبیین کثرت ادیان باید همه جوانب را با توجّه به واقعیّت‌های تاریخی بررسی کرد. بر فرض که توجیه هیک در ارائه یک مکانیسم معرفتی و فرهنگی برای تبیین کثرت درست باشد، امّا باید بتواند عدم وقوع تحریفات مغرضانه یا ساده لوحانه در متون و تعالیم کلیدی ادیان را نفی کند. و نشانگر آن است که این متن سال‌ها پس از حیات زمینی وی نگاشته شده است. همچنین از قطعیّات تاریخی آن است که پولس، معارف مسیحی را با معارف یونان باستان ممزوج کرده است. ۴.
۶ - رویکرد ششم این تقریر، یک رویکردِ هرمنوتیکی است که بر مبنای گرایش مفسّر محوری بنیان شده است. رویکرد مفسّر محورانه معتقد به تاثیر تمام عیار پیش فرض‌ها و پیش دانسته‌های هر مفسّری در هنگام فهم متون است. از نظر اینان مؤلّف و گوینده نیز چون مفسّر است، و شان مؤلّفیِ خود را پس از ادای متن از دست می‌دهد. طبق این معنا عبارات به خودی خود مفهم چیزی نیستند؛ این مفسّر است که با پیش فرض‌ها و ساختار معرفتیِ خود روح معنا را در عبارات می‌دمد.
به عبارت دیگر معنای موجود در بطن یک عبارت، مثل موم است، و این شاکله ذهن مفسّر است که بنا به ساختمان و ریختمان معرفتی خود آن را در قالبی خاص شکل می‌دهد. پس عبارات، خود گرسنه معانی‌اند و نه آبستن آنها؛ و این معانی را باید مفسّران و مخاطبان به عبارات ببخشند. پلورالیست‌ها از طریق انعطاف پذیریِ فهم مفسّران از متون، در پی این تقریرند که فهم متون همواره در یک تلائمِ تمام عیار با فهم‌های عصر در سایر اکوسیستم‌های معرفتی است؛ و چنان سیّال است که همواره می‌تواند با حفظ تلائمِ خود، حق باشد.
چنین فهم‌های سیّالی برای حق بودن حاجتی به عدم تناقض یا عدم تضاد با ضروریّاتِ علوم عصر ندارند؛ چون بسادگی می‌توان قرائت عوض کرد و متن را گونه‌ای دیگر فهمید. به این رویکرد هم انتقادات زیادی وارد شده است، رویکرد مفسّرمحور را بسیاری از اندیشمندان یک دیدگاه مالیخولیایی و بیمارگونه قلمداد کرده‌اند. سیستم فهم متن مسلّماً تابع قوانین محاوره است و همه عقلای عالم بر مبنای آن اصول، به محاوره و مفاهمه می‌پردازند. در فرایندهای فهم و مفاهمه، اصولی چون: توجّه به وضعیّت گوینده و مؤلّف، نظام واژگانیِ وی، زبانی که او برای بیان برگزیده است (سمبلیک، طنز، جد)، و این اصل که گوینده قطعاً از عبارات خود معنای خاصّی را قصد کرده است، همگی از جمله اصول عقلایی هستند، که قطعاً خودِ افرادِ مفسّرمحور نیز، نمی‌توانند در محاورات خود به آن تمسک نکنند.
البتّه وقتی یک متن از امری خبر می‌دهد بسته به قراین و اوضاع باید فهم شود؛ و از آن روی که متون دینی دارای ناسخ و منسوخ، عام و خاص، مطلق و مقیّد، و. . . است باید به دقّت صدر و ذیل آن بررسی شود. پس برای فهم متن پیش فرض‌های ضروریی نیز وجود دارد؛ مثل دانستن زبان مؤلّف و قراین حالیّه و مقالیّه؛ امّا پیش فرض‌هایی هم به شدّت مخاطب را از درک متن دور می‌کنند (ر.
ک: هرمنوتیک). ۴.
۷ - رویکرد هفتم یکی دیگر از رویکردها رویکرد تکافؤ ادلّه است. بنابراین نظریّه، در جهان امروز اگر کسی با بی طرفی کامل به بررسی ادلّه بنشیند در می‌یابد که ادلّه ادیان با هم متکافیء هستند، و به اصطلاح، کاملاً از پسِ هم بر می‌آیند؛ به نحوی که عقل انسان دچار تحیّر و سرگردانی می‌شود. در این قبیل موارد، حتّی بر فرض آن که در عالم واقع تنها یک دین از میان ادیان، واجد حقّانیّت باشد، امّا با این وجود، عقل آدمی به تخییر و آزادی در انتخاب حکم می‌راند؛ و این همان پلورالیسم است.
همچنان که منتقدان بیان کرده‌اند این پلورالیسم البتّه یک پلورالیسم حکمی و دستوری است؛ نه یک پلورالیسم واقعی؛ و مستلزم حقّانیّت همه ادیان نیست. در واقع تحت چنین شرایطی و بر فرض پذیرش تکافؤ ادلّه، مسلّماً طالبِ صادق _ پس از فحص و تحقیق _ البتّه نزد خداوند معذور است. امّا پر واضح است مساله معذوریّت و مساله حقّانیّت دو مطلب متفاوت و جدا از هم هستند.
موارد مرتبط
برای این صفحه موردِ مرتبطی ثبت نشده.