دکترین
کسب: کسب‌های حرام
بعضی از کسب‌ها حرام است که به مواردی از آنها اشاره می‌شود. ۴.
۱ - با اعیان نجس کاسبی با اعیان نجس ، همچون، مردار خوک ، شراب و دیگر مسکرات که منفعت حلال ندارند حرام و باطل است. همچنین خرید و فروش ادرار و مدفوع جاندار حرام گوشت بنابر مشهور جایز و صحیح نیست. برخی آن را جایز و صحیح دانسته‌اند. البته استفاده از آن به عنوان کود به اتفاق جایز است. خرید و فروش خون نیز بنابر قول مشهور جایز و صحیح نیست. خرید و فروش سگ ، جز سگ شکاری جایز و صحیح نیست. بسیاری، سگ نگهبان خانه، مزرعه و گله را نیز در حکم سگ شکاری دانسته‌اند. ۴.
۲ - کالای دارای مقصود حرام کاسبی با آنچه که مقصود از آن امری حرام است. بنابراین، ساختن و خرید و فروش بت ، صلیب ، آلات قمار ، آلات لهو و مانند آن حرام و باطل است. از این قسم است کسب‌هایی که امری حرام بر آن مترتب می‌شود، مانند فروش سلاح به دشمنان دین به قصد کمک به آنان در زمان جنگ با مسلمانان ، اجاره دادن منزل یا مغازه و یا وسیله نقلیه برای انجام دادن کار حرام، فروختن انگور برای ساختن شراب فروش چوب برای ساختن بت و و مانند آن، چه در عقد تصریح به شرطیت شده باشد و چه عقد بر آن بنا نهاده شده باشد. ۴.
۳ - کالای فاقد منفعت حلال کاسبی با آنچه فاقد منفعت حلال و عقلایی قابل اعتنا است، به گونه‌ای که معامله نزد عقلا سفهی و نابخردانه شمرده شود، همچون خرید و فروش حشرات و مانند آن که یا منفعت ندارند و یا منفعت‌شان اندک است. آیا چنین معامله‌ای علاوه بر بطلان، حرمت نیز دارد یا نه؟ به تصریح جمعی، نفس معامله به خودی خود حرام نیست. برخی معامله سفهی را باطل ندانسته و حکم به صحت آن کرده‌اند. برخی فقها، بعضی حیوانات حرام گوشت، همچون میمون، فیل، خرس گرگ و شیر را نمونه‌هایی از چیزهایی که منفعت عقلایی ندارند و معامله آنها باطل است ذکر کرده‌اند که از سوی برخی دیگر مورد اشکال قرار گرفته و خرید و فروش و استفاده از پوست و پشم حیوانات تذکیه‌پذیر را جایز و صحیح دانسته‌اند. ۴.
۴ - کالای دارای حرمت ذاتی کاسبی با آنچه به خودی خود حرام است، که در زیر به چند نمونه اشاره می شود. ۴.۴.
۱ - مجسمه ساختن مجسمه چهره جانداران، اعم از انسان و حیوان ، حرام و گرفتن مزد برای ساختن آن باطل است. در حرمت نقاشی چهره جانداران، بلکه غیر جانداران مانند درختان و نیز ساختن مجسمه آنها اختلاف است. بسیاری از فقها نسبت ب. غ. جانداران، بویژه نقاشی آنها قائل به جوازاند. بنابر قول به حرمت، آیا خرید و فروش مجسمه یا نقاشی جایز و صحیح است یا نه؟ مسئله محل اختلاف است. ۴.۴.
۲ - غنا آوازخوانی به سبک غنا و مزد گرفتن در ازای آن یا برای یاد دادن و یاد گرفتن و استماع آن حرام است. ۴.۴.
۳ - اعوان ظلمه کمک به ستمگران در ستم‌شان و یا هر امر حرامی کمک به آنان در کارهای غیر مباح و غیر حرام، بنابر قول مشهور مکروه است. برخی، کمک به ستمگران در غیر حرام را اگر به گونه‌ای باشد که بر کمک کننده عنوان « اعوان ظلمه » صادق باشد، حرام دانسته‌اند. بنابراین، هر نوع کسبی که در آن به ستمگران در ستم‌شان کمک شود یا به گونه‌ای باشد که عنوان اعوان ظلمه بر آن صادق باشد حرام و باطل خواهد بود. ۴.۴.
۴ - کتب ضلال خرید و فروش کتب ضلال و نیز اجیر شدن برای نگهداری یا نسخه‌برداری از آنها حرام و مالی که از این راه به دست می‌آید باطل است. ۴.۴.
۵ - آموزش دادن و یادگیری سحر آموزش دادن، آموختن و به کار بستن سحر ، جز برای دفع آن یا دفع مدعی دروغین نبوت که به گفته برخی جایز م. ب. حرام است. بنابراین کسب از راه آموزش سحر و یا سحر کردن دیگران حرام و باطل است. ۴.۴.
۶ - کهانت کهانت که بنابر قول مشهور مقصود از آن پیشگویی حوادث از طریق ارتباط با اجنه است. کسب از راه کهانت حرام و باطل است. ۴.۴.
۷ - قیافه‌شناسی برخی حرمت آن را در فرضی دانسته‌اند که حــرامــی بـر آن مترتب گردد و یا به صورت قطعی و جزمی فردی را از نظر نسب به فردی دیگر ملحق کند، به گونه‌ای که آثار نسب بر آن مترتب شود. بنابراین، کسب از راه قیافه‌شناسی در فرض حرمت آن، حرام و باطل خواهد بود. ۴.۴.
۸ - شعبده بازی در صورتی که مصداق سحر باشد، اما اگر تردستی باشد، حرمت آن به قول مشهور است که آموختن، آموزش دادن و گرفتن اجرت در ازای آن را حرام و اکل مال به باطل دانسته‌اند. گروهی از معاصران شعبده بازی را حرام ندانسته‌اند، مگر آنکه عملی حرام، همچون ایذای مؤمن بر آن مترتب گردد. بنابر قول به عدم حرمت، کسب با آن نیز جایز خواهد بود. ۴.۴.
۹ - تنجیم تنجیم یعنی پیشگویی حوادث با استناد به حرکات فلکی با اعتقاد به استقلال یا مشارکت آنها با خداوند در تاثیرگذاری در حوادث. اخبار قطعی بــه این حوادث نیز از راه یاد شده حرام است. کسب از راه تنجیم در فرض حرمت حرام و باطل است. ۴.۴.
۱۰ - قمار کسب درآمد از راه قمار حرام است. ۴.۴.
۱۱ - کاسبی از واجبات کاسبی‌هایی که به جهت وجوب آن بر انسان، کسب درآمد از آن حرام است، چه آن واجب، عینی باشد، مانند نماز و روزه و چه کفایی، اعم از تعبدی همچون غسل میت و توصلی ، مانند تکفین و دفن میت گرفتن دستمزد برای انجام دادن این واجبات و کاسبی با آنها بنابر قول مشهور حرام است. برخی اخذ اجرت را تنها در ازای واجب‌های تعبّدی که متوقف بر نیت است، اعم از عینی و کفایی جایز ندانسته و در واجبات غیر تعبّدی جایز دانسته‌اند. گرفتن اجرت بر واجب کفایی‌ای که وجوب آن در راستای اقامه نظام معاش مردم است مانند تجارت و طبابت جایز است. همچنین بنابر قول مشهور میان متاخران اجیر شدن برای به جا آوردن عبادت‌هایی چون نماز و روزه به نیابت از میت جایز م. ب.. در حرمت گرفتن اجرت بر قضاوت اختلاف است. چنانچه عملی مستحب، دارای نفعی باشد که به مستاجر برگردد، آیا گرفتن اجرت بر آن جایز است؟ در صورتی که حصول نفع متوقف بر قصد قربت نباشد، مانند ساختن مسجد یا پل، گرفتن دستمزد در ازای انجام دادن چنین کار مستحبی جایز است، لیکن اگر حصول نفع متوقف بر قصد قربت باشد، در جواز گرفتن اجرت بر آن اختلاف است. به قول مشهور گرفتن اجرت بر اذان حرام است. برخی آن را مکروه دانسته‌اند، لیکن ارتزاق مؤذن از بیت المال به اتفاق جایز است. به تصریح جمعی، گرفتن اجرت برای امامت جماعت جایز نیست.
بـه قـول مشهور اخذ اجرت در ازای آموزش قرآن مکروه است. به تصریح برخی گرفتن اجرت برای امور خارج از قضاوت و مقدمات آن از قبیل نوشتن، جایز است، هر چند افضل عدم دریافت است. گرفتن اجرت در ازای اجرای صیغه ازدواج و دیگر عقود وکالت‌پذیر، جایز است. ۴.
۵ - دیگر کسب‌های حرام خرید و فروش قرآن بنابر قول مشهور جایز نیست. برخی آن را مکروه دانسته‌اند. مقصود از قرآن اوراق دربر دارنده قرآن است، اما خرید و فروش جلد و دیگر متعلقات قرآن، بدون اشکال است. خواه به حق باشد یا به ناحق. پذیرش منصب ولایت ، همچون قضاوت، فرمانداری، استانداری و مانند آن از سوی سلطان عادل، یعنی امام معصوم (علیه‌السّلام) یا نایب او جایز و گاهی واجب است مانند موردی که امام (علیه‌السّلام) کسی را معین کند. پذیرش منصب یاد شده از سوی حاکم ستمگر در حال اختیار حرام است مگر آنکه بتواند به مصالح مؤمنان، از قبیل رفع ستم از ایشان، برآوردن حوایج آنان و امر به معروف و نهی از منکر قیام کند بدون آنکه مرتکب حرام یا ترک واجبی شود، یا مجبور به پذیرش آن گردد، مانند جایی که عدم قبول آن مستلزم زیان جانی یا عرضی و یا مالی نسبت به خود یا بستگان وی گردد. در صورت آخر، امتثال اوامر سلطان جائر در امور حرام از روی تقیه جایز است، مگر کشتن مؤمن، هر چند بر اثر ترک امتثال، متحمل ضرر جانی گردد. دریافت هدایا و جوایز سلطان جائر در صورت علم به تحصیل آن از حرام جایز نیست و در صورت عدم علم، جایز است، هرچند به اجمال بداند در اموال او حرام وجود دارد.
منبع: جواهر الکلام، ج۲۲، ص۸ · موسوعة الخوئی، ج۲، ص۳۹۷-۴۰۳ · مصباح الفقاهة، ج۲، ص۹۷ · جواهر الکلام، ج۲۲، ص۱۳۶ · الوسیلة، ص۲۴۸ · مستند الشیعة، ج۱۴، ص۸۸ · ج۲، ص۱۶۶-۱۶۷ · کتاب المکاسب، ج۱، ص۱۵۵ · حاشیة المکاسب، ج۱، ص۱۸ · ج۲، ص۱۶۶ · کتاب السرائر، ج۲، ص۲۲۱-۲۲۲ · جواهر الکلام، ج۲۲، ص۴۱ · ج۴، ص۱۶ · جواهر الکلام، ج۲۲، ص۴۴ · جواهر الکلام، ج۲۲، ص۵۱-۵۴ · جواهر الکلام، ج۲۲، ص۵۶ · جواهر الکلام، ج۲۲، ص۷۵ · مستند الشیعة، ج۱۴، ص۱۱۶ · جواهر الکلام، ج۲۲، ص۹۲ · شیخ طوسی، النهایة، ص۳۶۶ · ج۴، ص۳۱ · جواهر الکلام، ج۲۲، ص۱۰۹ · ج۳، ص۱۳۰ · ایضاح الفوائد، ج۲، ص۲۶۴ · کتاب المکاسب، ج۲، ص۱۳۷ · کتاب المکاسب، ج۲، ص۱۴۶ · جواهر الکلام، ج۲۲، ص۱۲۲-۱۲۳. · کتاب المکاسب، ج۲، ص۱۴۴ · کتاب المکاسب، ج۲، ص۱۴۳ · مستند الشیعة، چ۱۴، ص۱۸۳ · المعتبر، ج۲، ص۱۳۳-۱۳۴ · جواهر الکلام، ج۹، ص۷۱ · مستند الشیعة، ج۱۴، ص۱۸۶ · الحدائق الناضرة، ج۱۸، ص۲۳۰ · جواهر الکلام، ج۲۲، ص۱۲۴ · جواهر الکلام، ج۲۲، ص۱۲۵-۱۲۸ · جواهر الکلام، ج۲۲، ص۱۴۵ · جواهر الکلام، ج۲۲، ص۱۵۵ · تحریر الاحکام، ج۲، ص۲۷۰ · مفتاح الکرامة، ج۱۲، ص۳۷۷ · جواهر الکلام، ج۲۲، ص۱۶۵ · جواهر الکلام، ج۲۲، ص۱۷۰-۱۷۶
موارد مرتبط
برای این صفحه موردِ مرتبطی ثبت نشده.