کم‌فروشی: حکم معامله

معامله‌ای که در آن کم فروشی صورت گرفته است، یا بر کلی در ذمه واقع شده، یا بر کلی در معین و یا بر عین خارجی، در هر سه صورت، معامله یا ربوی است؛ یعنی عوضین در آن از یک جنس‌اند. مانند داد و ستد گندم در برابر گندم، و یا غیر ربوی، مانند داد و ستد گندم در ازای مبلغی پول یا جنسی غیر گندم. چنانچه معامله بر وزنِ معلوم کلی؛ چه کلی در ذمه و یا کلی در معین صورت گرفته باشد و وزن کالای تحویلی کمتر از چیزی باشد که معامله بر آن صورت گرفته است، معامله صحیح است؛ لیکن ذمه کم‌گذار به مقداری که کم گذاشته مشغول است و بر عهده او است تا بپردازد. در این فرض، تفاوتی بین ربوی بودن و غیر ربوی بودن معامله نیست و در هر دو صورت، معامله محکوم به صحت است. اگر معامله بر عین موجود در خارج واقع شود، به یکی از چند صورت زیر خواهد بود: ۱. انشا در معامله بر متصف بودن مبیع (کالای مورد معامله) به صفتی خاص تعلیق شود، مانند اینکه بگوید: این کالای موجود را که هزار کیلو است به تو فروختم. ۲. انشا در معامله معلق بر آن نباشد، لیکن معامله بر کالای موجود معین، به شرطِ بودن آن به این مقدار واقع شود. ۳. مقصود فروشنده، فروختن کالای موجود معین باشد و غرض از شرط کردن مقدار، اشاره به تعیین مقدار عوضین باشد تا هر یک از دو عوض در مقابل دیگری قرار گیرد؛ به گونه‌ای که ثمن (بهای کالا) بر اجزای مثمن (کالای مورد معامله) توزیع شود. معامله در صورت نخست، به جهت تعلیق انشا باطل است. در صورت دوم، اگر معامله ربوی باشد، باطل خواهد بود؛ اما اگر غیر ربوی باشد، معامله است و خریدار به جهت تخلف شرط، حق خیار دارد و می‌تواند معامله را برهم زند و در صورت سوم، معامله نسبت به مقدار موجود از کالا و نسبت به مقدار غیر موجود، باطل است. خریدار نیز خیار تبعّض صفقه دارد؛ خواه معامله ربوی باشد یا غیر ربوی. برخی در صورت سوم، معامله را مطلقا باطل دانسته‌اند. تفاوت میان صورت دوم و سوم آن است که در صورت دوم، معامله بر معنون (کالای معین، مثلا گندم موجود خارجی) و عنوان (هزار کیلو گندم)؛ هر دو واقـع شده است؛ لیکن در صورت سوم، معامله بر کالای معین خارجی واقع شده است و ذکر عنوان برای مجهول نبودن عوض در معامله یا تعیین مقدار بها است که باید در ازای کالا پرداخت شود. منبع: کتاب المکاسب، ج١، ص١٩٩ · کتاب المکاسب، ج١، ص١٩٩ - ٢٠٠ · حاشیة المکاسب، ج۱، ص۲۳ · المواهب، ص۴۱۹