کمیل بن زیاد: حدیث معروف حقیقت

حدیث معروف حقیقت که در غارات نهج البلاغه آمده از وی روایت شده است. وی اثری مشهور از علی (علیه‌السّلام) دارد که جماعتی از حافظان ثقات روایت کرده‌اند که در آن مواعظ و سخنان نیک است که خلاصه آن بدین قرار است: کمیل بن زیاد می‌گوید: علی (علیه‌السّلام) دست مرا گرفت و به کنار بیابان برد. سپس گفت: ‌ای کمیل! همانا این دل‌ها ظرف‌هایی است و بهترین آن‌ها فراگیرنده‌ترین آن هاست، آن چه را به تو می‌گویم از من نگهدار. مردم سه دسته‌اند: دانشمندی خدایی، دانشجویی بر راه رستگاری و مگس‌هایی (نابخردانی) فرومایه. پیروان هر آواز دهنده که دلشان به نور دانش روشن نگشته و به پایه‌ای استوار پناه نبرده‌اند. ‌ای کمیل! دانش از مال بهتر است. دانش تو را نگه می‌دارد و تو مال را نگه می‌داری. دانش فرمانرواست و مال فرمانبر. مال اندوزان مرده‌اند در حالی که زنده‌اند و دانشمندان تا روزگار باقی است پایدارند. خودهایشان از دست رفته و صورت‌های آن‌ها در دل‌ها جایگزین است. هان در سینه من دانش فراوان است، اگر برای آن پذیرندگانی می‌یافتم. امام در ادامه می‌فرمایند؛ مگر این که بر خوش فهمی هوشمند که ابزار دین را برای جستجوی دنیا به کار می‌برد و به حجت‌های خدا بر دوستانش و به نعمت‌های او بر بندگانش پیروزی و برتری جوید، دست یابم یا به کسی که برای اهل حق رام است؛ ولی در زنده کردن حق بصیرت ندارد و با اولین شبهه‌ای که روی دهد شک در دلش پدید می‌آید، دست یابم. بدان که هیچ کدام از این دو کس و افرادی که حریص بر خوشگذرانی، رام برای شهوت و شیفته به فراهم کردن و اندوختن هستند به هیچ وجه اینان از نگهبانان دین نیستند و بیشتر شبیه چهارپایان چرنده‌اند. سپس امام فرمود: زمین از قیام کننده‌ای به حق تهی نمی‌ماند تا حجت‌ها و دلیل‌های خداوند عزوجل باطل نگردد. این افراد که منزلت و مقامشان بسیار است بسیار کمند. دانش، آن‌ها را بر حقیقت‌های امور چیره ساخته و آسایش یقین را دریافته‌اند. پس آنچه را افراد خوشگذران ناهموار و دشوار می‌شمرند آسان می‌دانند و به آن چه افراد نادان از آن فرار می‌کنند خو گرفته‌اند. با بدن‌هایی که جان‌های آن‌ها به جای بالاتر آویخته است در دنیا زندگی کرده‌اند. آن‌ها دوستان خدا و دعوت کنندگان بر دینش هستند. خدا به وسیله آن‌ها حجت‌های خود را حفظ می‌کند تا آن‌ها را به امثال خود بسپارند و در دل‌های کسانی مانند خود کشت کنند. آه، که مشتاق دیدن آنهایم. در جای دیگر علی (علیه‌السّلام) به کمیل فرمود: ‌ای کمیل از مؤمن دفاع کن که پشت سر مؤمن قرق خداست و جان او نزد خدا محترم است و ستمگر او دشمن خداست. از ستم کردن با کسی که یاوری جز خدا ندارد بپرهیزید. منبع: الغارات، ج۲، ص۹۴۴ · تاریخ الیعقوبی، ج۲، ص۲۰۵ · مروج الذهب و معادن الجوهر، ج۲، ص۴۲۲