جلوه های مانع مصرح قانونی مبتنی بر استقراء در قوانین — هیأت عالی ناظر بر این نشستها نیز

ماده ۲۸۴ قانون یاد شده هم مقرر میدارد افراد و افسران نظامی و کسانی که در ارتش اشتغال به کاری دارند میتوانند نزد یک نفر افسر یا هم ردیف او با حضور دو گواه وصیت خود را شفاها اظهار نمایند و مطابق ماده ۲۸۶ این قانون ۱۲۴ ایرادات مانع استماع دعوا در رویه قضایی آیین نامه وزارت دادگستری تعیین میشود حاضر شده وصیت نامه را مطابق مقررات راجع به امانت گذاردن اسناد امانت بگذارند و ضمناً اعلام کنند که این آخرین وصیت موصی است که با داشتن اهلیت اظهار داشته. ضمانت اجرای تمام این مقررات به صورت یکجا در ماده ۲۹۱ این قانون آمده است. طبق این ماده هر وصیتی که به ترتیب مذکور در این فصل واقع نشده باشد در مراجع رسمی پذیرفته نیست مگر اینکه اشخاص ذی نفع در ترکه به صحت وصیت اقرار نمایند. ولی ب. ت. ب. نامه های متعددی که از بعضی محاکم در رابطه با ماده ۲۹۴ قانون امور حسبی به دبیرخانه شورای نگهبان واصل شده بود نظر فقهای شورای نگهبان به شرح زیر اعلام گردید محدود نمودن اعتبار وصیت نامه ابزاری به مدت سه ماه مذکور در ماده ۲۹۴ قانون امور حسبی خلاف موازین شرع و این قسمت از ماده ۲۹۴ ابطال می شود. لکن به طور کلی اعتبار وصیت نامه مانند سایر اسناد در صورتی است که حجت شرعی بر صحت مفاد آن باشد. در این قسمت به تحریر الوسیله مراجعه شود. ب. ت. ب. نظریه فقهای محترم شورای نگهبان هم اینک به جایگاه این ماده در رویه قضایی می پردازیم. در نشست قضایی مورخ ۱۳۸۵۸/۱۰ دادگستری شهرستان قروه هم این پرسش مطرح شده است که آیا وصیت نامه ای که طبق مواد ۲۷۶ و ۲۸۳ قانون امور حسبی تنظیم نشده در دادگاه قابل تنفیذ م. ب. و دعوای راجع به آن، قابل استماع است یا خیر؟ قضات حاضر در این نشست به اتفاق آرا چنین نظر داده اند که طبق مواد ۲۷۶، ۲۸۳ و ۲۹۱ قانون امور حسبی وصیت نامه به دو شکل عادی (که به سه شق - رسمی ۲- سری ۳ خود نوشت تقسیم می شود و وصیت نامه فوق العاده که در زمان فرس ماژور (قوای قاهره طبیعی و غیر طبیعی) یا در زمان مسافرت در دریا نوشته می شود، وجود دارد. این دو نوع وصیت نامه قانونی هستند ولی بقیه موارد قانونی نیستند. ولی طبق نظریه شماره ۲۶۳۹ مورخ ۱۳۶۷۱۸/۴ شورای محترم ۱. فصل ششم از باب پنجم - در امور راجع به ترکه هیأت عالی ناظر بر این نشستها نیز چنین نظر داده است به طوری که در ماده ۲۷۶ قانون امور حسبی تصریح شده وصیت نامه اعم است از رسمی یا خود نوشت یا سری بدیهی است وصیت نامه رسمی دارای اعتبار اسناد رسمی م. ب.. لیکن وصیت نامه خود نوشت در صورتی معتبر است که تمام آن به خط موصی نوشته شده و دارای تاریخ روز و ماه و سال بوده و به امضای او رسیده باشد ما وصیت نامه سری ممکن است به خط موصی نباشد ولی به امضای او می رسد و این وصیت نامه در اداره ثبت اقامتگاه موصی یا محل دیگری که تجویز شده امانت گذارده می شود. همچنین به موجب مقررات ماده ۲۸۳ قانون امور حسبی در موارد فوق العاده از قبیل جنگ و امثال آن موصی میتواند در حضور یک افسر با حضور دو گواه وصیت خود را شفاها اعلام دارد. صرف نظر از این موارد چهارگانه به موجب ماده ۲۵۸ قانون امور حسبی وصیت بیمار یا مجروح جنگی در بیمارستان در حضور رئیس بهداری ارتش و مدیر بیمارستان که موصی در آنجا بستری است تجویز شده و بالاخره در غیر موارد فوق صرف نظر از نظریه شورای محترم نگهبان) بر حسب مقررات ماده ۲۸۷ قانون امور حسبی موصی می تواند در حضور دو نفر گواه وصیت خود را اظهار نماید. یکی از گواهان اظهارات او را با تعیین تاریخ روز و ماه و سال و محل وقوع وصیت می نویسد و موصی و گواه دیگر نیز ذیل نوشته را امضا می نمایند و اگر موصی قادر به امضا نباشد گواهان این نکته را در نوشته قید می نمایند. سرانجام با تبعیت از نظر شورای محترم نگهبان وصیت نامه ای که مطابق قانون امور حسبی و مواد مرقوم انجام نشده باشد، در صورتی که وصیت نامه با بینه شرعی به اثبات برسد، دادگاه حکم به تنفیذ آن خواهد داد. مشابه همین پرسش در نشست قضایی مرداد ۱۳۸۹ دادگستری شهرستان ساوه نیز بدین شکل مطرح شده است که «آیا وصیت نامه ای که طبق مواد ۲۷۶ و ۲۸۳ قانون امور حسبی تنظیم نشده و مفاد ماده ۲۸۷ آن قانون مبنی بر گواهی بی سوادی موصی در آن رعایت نشده است و صرفاً اثر انگشت موصی در آن موجود است در دادگاه میتواند بلااثر و ابطال گردد؟ قضات حاضر در این نشست نیز به اتفاق آرا چنین نظر داده اند که ب. ت. ب. نظریات شماره ۲۶۳۹ مورخ ۱۳۶۷/۸/۴ و ۱۲۷۲۹ مورخ ۱۳۷۶/۸/۱۸ شورای محترم نگهیان، محدودیت وصیت نامه به سه نوع رسمی خود نوشت و سری خلاف شرع است و عدم رعایت مفاد ماده ۲۸۷ تأثیری در عدم تنفیذ ندارد. اداره کل حقوقی قوه قضاییه نیز در نظریه مشورتی شماره ۷/۱۷۲۵ مورخ