سیر تاریخی حق زارعانه — نظام بزرگ مالکی در ایران پیشینه دیرینه

نظام بزرگ مالکی در ایران پیشینه دیرینه دارد؛ سابقه ای که با عمر تاریخ ایران برابری میکند زمین همواره مال تولید به شمار می رفته و زمین داران بزرگ نیز همچنان از قدرت اجتماعی فراوان برخوردار بوده اند و هیچ طبقه ای از مردم ایران را نمی توان یافت که به اندازه دهقانان و برزگران محنت زده و ستم دیده و زحمت کش بوده باشند. عرف و قانون مربوط به حق ریشه در طول تاریخ نظام مالک و زارع در ایران وجود داشته است، اما قانون اصلاحات ارضی را باید نقطه عطفی در ظهور رسمی آن دانست. در جریان اجرای قانون اصلاحات ارضی نسق زراعی مبنای تقسیم قرار گرفت و زمین متعلق به کسانی گشت که در ده ده صاحب نسق بودند. هر زارع صاحب و مالک زمینی شناخته شد که در تاریخ تصویب قانون اصلاحات ارضی در اختیار وی قرار داشت و در آن کشت می کرد. در گذشته طبقه رعیت به دو دسته صاحب نسق» و «خوش نشین» تقسیم می شد. در میان مالکین و رعایا نیز دو نوع قرارداد به نامهای سهم بری و اجاره بری مرسوم بوده است. قبل از اصلاحات ارضی به کسی زارع صاحب نسق گفته میشد که با داشتن یک یا چند عامل تولید بر روی قطعه زمینی از زمینهای مالک یا ارباب منفرداً یا مشترکاً با چند زارع دیگر به کشت و زراعت می پرداخت خوش نشین ها به کسانی اطلاق می گردید که در روستا سکونت داشته ولی فاقد نسق زراعی بودند. با تعلق زمین به افراد صاحب نسق اهمیت حق زارعانه برای زارعین و همچنین مالکین بیشتر شد به طوری که بزرگ مالکین زارعین را به اجبار به دفاتر اسناد رسمی میبردند و حق ریشه آنها را خریداری می کردند. برنامه اصلاحات ارضی در ایران از سال ۱۳۴۰ به مرحله اجرا درآمد. اصلاحات ارضی در چهار مرحله انجام پذیرفت و تا پایان سال ۱۳۵۳ که پایان آخرین مرحله بود ادامه یافت. لغو سیستم ارباب و رعیتی و همچنین محدودیت مالکیت در مرحله اول انجام گرفت. مرحله دوم و سوم به ترتیب موجب لغو سیستم مزارعه سهم بری و اجاره داری) گردید. در مرحله چهارم نیز تصمیماتی در زمینه زمینهای وقفی غیر قابل فروش گرفته شد و باعث از بین رفتن نظام اجاره داری وقفی و مالکی گردید.