گفتار نخست مفهوم شهادت — رخدادهای محسوس شاهد باشد نه استنباط و

رخدادهای محسوس شاهد باشد نه استنباط و عقیده او و از همین جا تفاوت میان شاهد و کارشناس معلوم میشود شاهد درک و احساس بیواسطه خود را بیان می کند و کارشناس از نتیجه گیری ذهن خود از نشانه های محسوس بر مبنای تجربه شخصی و قواعد علمی سخن می گوید: به عنوان مثال شاهد می تواند نوشتن خط و امضا به وسیله شخص معین را گواهی دهد که خود دیده است. ولی نمی تواند انتساب خطی را که خود ناظر نوشتن آن نبوده است از راه استناد به قرائن و نشانه های علمی تصدیق کند. بیان این تصدیق و اعتقاد بیان کارشناسی است نه شهادت. همچنین شاهد می تواند به وجود شهرت و شیاع گواهی دهد. ولی تصدیق صدق و کذب آن شایعه در صلاحیت او نیست و به همین دلیل چنین شهادتی در اثبات حق اثر کمتری دارد . (۳) شهادت باید به سود یکی از دو طرف دعوا باشد و از طرف شخص ثالث بیان شود شهادتی که شخص به سود خود می دهد ادعا است و اخباری که شخصی به زبان خود و به سود دیگری می کند اقرار است ولی اخباری که بیگانه ای درباره وجود حق مورد نزاع یا وقایعی که دلالت بر آن دارد بیان میکند، شهادت است. (۴) در میان اعلام هایی که نسبت به وجود حق مورد نزاع به وسیله دیگران بیان می شود، باید حکم دادرس را استثنا کرد. این استئنا را نباید به دلیل بدیهی بودن آن، استثنای منقطع پنداشت و گفت شهادت را با قضاوت چه نسبت است؟ زیرا، قضاوت نیز ماهیتی از سنخ خبر دارد و دادگاه وجود حق یکی از دو طرف را اعلام می کند و بندرت موقعیت و حق جدیدی را برپا می دارد ولی باید توجه داشت که بیشتر این اعلام ها از قبیل اخبار کارشناسان است نه شاهدان و در موارد نادری هم که شهادت بیواسطه و مستقیم است. مانند دیدن ارتکاب جرم و شنیدن اقرار متهم و بدهکار قضاوت تنها اعلام ساده واقعه مورد نزاع نیست؛ با حکم و فرمان قانون نسبت به آن واقعه همراه است و در عین حال که چهره اعلامی دارد، موقعیتی را برای دو طرف دعوا ایجاد می کند که پیش از آن سابقه نداشته است به عنوان مثال زبان دیده از وقوع جرم یا تقصیر مدنی را طلبکار مبلغی پول می کند.