گفتمان مشروطیت: جایگزین گفتمان سلطنت

مشروطیت به مثابه گفتمان، ریشه در بی‌قراری (dislocation) و آشفتگی‌های فراگیر جامعه ایرانی قرن نوزدهم قرار داشت که گفتمان سابق (گفتمان سلطنت) را قدرت بر ساماندهی این بی‌قراری‌ها نبود. این در حالی است که گفتمان‌ها برای تداوم هژمونی خود نیازمند ساماندهی بی‌قراری‌ها می‌باشند. گفتمان‌ها در امر ساماندهی بی قراری‌ها و حل آنها، نیازمند بازسازی تئوریک مداوم خویش از طریق بازتولید فضای استعاری و عام‌گرایانه می‌باشند، تا از این طریق بتوانند ضمن نمایندگی گروه‌های متنوعی از اجتماع، نیروهای اجتماعی متنوعی را پوشش دهند. در این میان گفتمانی که توانایی بازسازی تئوریک خود را نداشته باشد و در این امر بازماند، سرانجام در برابر موج فزاینده بی‌قراری‌های رو به رشد جامعه، سرفرود آورده و عرصه را به رقیبان واگذار خواهد کرد. در میان گفتمان‌های رقیب، نیز گفتمانی صلاحیت جایگزینی گفتمان افول کرده را دارد که از دو ویژگی در دسترس بودن (availability) و قابلیت اعتبار (credibility) برخوردار باشد. گفتمان سلطنت در مواجهه با آشفتگی‌ها و بی‌قراری‌های سیاسی (ضعف در برابر غرب، سرکوب و خودکامگی داخلی)، اقتصادی (وابستگی به وام‌های خارجی، بازرگانی خارجی، نبود کنترل بر گمرک) و ایدولوژیکی (آگاهی توده به اینکه دولت از حفظ هویت اسلامی و یا منافع ملی عاجز بوده است) توان آن را نداشت که به بازسازی تئوریک خود بپردازد به همین‌خاطر جای خ. ر. ب. گفتمانی داد که در عین اینکه تنها برای افراد اندکی ماهیت و پیامدهای آن روشن بود، در دسترس‌ترین گفتمانی بود که به لحاظ پشتیبانی کردن علما و روحانیت از آن از اعتبار کافی نیز برخوردار بود. منبع: اسلام سیاسی در ایران، ص۷۱، دانشگاه مفید، تابستان ۱۳۸۶ · اسلام سیاسی در ایران، ص۳۹، دانشگاه مفید، تابستان ۱۳۸۶ · مقاومت شکننده، ص۲۶۹، ترجمه احمد تدین، موسسه فرهنگی رسا، چ ۴، ۱۳۸۲ · تاریخ انحطاط مجلس، مقدمه و تحشیه، ص۲۳، ترجمه محمود خلیل‌پور، اصفهان، دانشگاه اصفهان، ۱۳۵۶