گفتمان مشروطیت: ظهور و برآمدن

از آنجایی که «غیر» (other) در انسجام و هویت‌بخشی به گفتمان، نقشی اساسی ایفا می‌کند، علی‌رغم وجود نیروهای اجتماعی گوناگون و متفاوتی در جنبش مشروطیت نظیر «روشنفکران، روحانیان، پیشه‌وران، کارگران، بازرگانان و...» آنچه عامل اتحاد و انسجام آنها می‌شد، وجود یک «غیر» و دشمن مشترک تحت عنوان گفتمان سلطنت بود. مشروعیت سلطنت قاجار به دلائل گوناگون زیر سوال رفته بود که برجسته‌کردن این عدم مشروعیت در مواضع و حرکت‌های سیاسی از سوی گروه‌های مختلف، زبان مشترکی بود که نیروهای مخالف از طریق آن به همدلی با همدگیر می‌پرداختند. دشمن مشترک ضمن هویت‌دهی به نیروهای اجتماعی متکثر و گوناگون، سبب قرار گرفتن آنها در جبهه واحدی به نام «مشروطیت» می‌شود. مشروطه‌خواهان در ابتدا تنها خواهان یک چیز و آن هم نفی نظام سیاسی حاکم و نظام سلطنت بودند. دلیل بر این ادعا، آن است که مشروطه‌خواهان به هنگام نخستین تحصن در حرم عبدالعظیم (علیه‌السّلام)، در خواسته‌های خود نامی از مشروطه به میان نیاورده بودند و فقط به پیشنهاد سفیر عثمانی «مجلس عدالتخانه» به خواسته‌های آنان افزوده شد. و نخستین‌بار در تحصن بزرگ سفارت انگلیس بود که به جای عدالتخانه واژه «مشروطه» بر سر زبان‌ها افتاد. در مجموع گفتمان سلطنت با توجه ناتوانی در بازسازی تئوریک خود، در ساماندهی بی‌قراری‌های موجود در جامعه ناتوان ماند و طیفی از مخالفین را در مقابل خود به صف کشاند که ب. ت. ب. ضعف روسیه ، به لحاظ درگیری‌های داخلی و خارجی (جنگ با ژاپن ) در آن زمان، و حمایت دولت انگلیس از مشروطه‌خواهان، سرانجام در ۱۲ مرداد ۱۲۸۵ فرمان مجلس شورای ملی ، صادر شد و در ۹ دی قانون اساسی به امضای شاه رسید. منبع: مقاومت شکننده، ص۲۷۲، ترجمه احمد تدین، موسسه فرهنگی رسا، چ ۴، ۱۳۸۲ · مقاومت شکننده، ص۲۶۹، ترجمه احمد تدین، موسسه فرهنگی رسا، چ ۴، ۱۳۸۲ · تاریخ بیداری ایرانیان، ج۱، ص۳۵۹، به اهتمام علی‌اکبر سعیدی سیرجانی، تهران، آگاه، ۱۳۶۱ · خاطرات حاج سیاح، ص۵۹۰، به کوشش حمید سیاح، تهران، امیرکبیر، ۱۳۵۹ · مقاومت شکننده، ص۲۶۹-۲۷۰، ترجمه احمد تدین، موسسه فرهنگی رسا، چ ۴، ۱۳۸۲