یائسگی: روایات

۱۲. ۱ - تصریح به یاس از حیض در همه روایات، کلمه «یاس» همراه با «حیض» به گونه (یَئِسْنَ مِنَ الْمَحِیضِ) آمده است. یعنی اولاً بر یاس (ندیدن در حدّ ناامیدی) و ثانیاً بر حیض تکیه شده تا کسی نپندارد که هر یاسی می‌تواند مورد نظر باشد و مهم‌تر این است که باید آن‌اندازه حیض نشود که به حدّ ناامیدی برسد. پس اگر کسی حیض شود، قطعاً مشمول (یَئِسْنَ مِنَ الْمَحِیضِ) نخواهد شد. فرمود: عده‌ای بر او نیست». قال قلت: و ما حدّها؟ قال: اذا اتی لها اقلّ من تسع سنین، و التی لم یدخل بها، والتی قد یئست من المحیض. قلت: و ماحدّها؟ قال: اذا کان لها خمسون سنة». پرسیدم: حدّ آن کدام است؟ فرمود: آن‌گاه که کمتر از نُه سال دارد. ۲. کسی‌ که با او آمیزش نشده است. ۳. پرسیدم: حدّ آن چیست؟ فرمود: هنگامی که پنجاه سال داشته باشد. در این‌جا دو جمله صریح و قابل دقت وجود دارد: «یئست من المحیض» و «مثلها لاتحیض». پس اگر کسی خون ببیند. قطعاً یائسه نیست. و دوم ندیدن حیض است؛ کلیت شرط سن، از عبارت «مثلها» به دست می‌آید و شرط حیض ندیدن از دو عبارت «یئست من المحیض» و «لاتحیض» اثبات می‌گردد. ۱۲. ۳ - ارتفاع حیض در صحیحه جمیل بن درّاج از یکی از صادقین (علیهما‌السّلام) پرسیده شده: الرجل یطلّق المراة التی قد یَئِسَت من المحیض و ارتفع حیضُها فلاتَلد مثلها. فقال (علیه‌السّلام): لیس علیها عدّة و ان دخل علیها». قال: لیس علیهما عدّة و ان دخل بهما؛ درباره مردی که همسر خردسال و نابالغ خود را طلاق داده است. «و فی روایة جمیل انه قال: فی الرجل یُطَلّق الصبیةَ التی لم تبلُغ و لاتحمل مثلها و قد کان دخل بهاء و المراة التی قد یَئِسَت من الَمحیض و ارتفع طمثُها، و لا تلد مثلها، فقال: لیس علیهما عدّة». که افزون بر این که «یئست من المحیض» را آورده، عبارت‌های «ارتفع حیضها» و «فلاتلدمثلها» نیز آمده است که هر دو صراحت در این دارند که حیض نمی‌شود. و التی قد جَلَست من المَحیض». در روایت دیگر فرمود: «الّتی قد قَعدَت من الَمحیض»؛ قعود، یعنی بازنشستگی و انجام ندادن، همان‌گونه که در حدیث آمده: «تَقعدُ عن الصلاة ایّامَ الحیض» در ایام حیض نماز نمی‌خواند. امیرالمؤمنین نیز فرموده‌اند: «قُعودهُنّ عن الصلاةِ و الصیامِ فی ایّام حیضهِنّ»؛ یعنی علت نقصان ایمانِ عملی زنان، انجام ندادن نماز و روزه در ایام حیض م. ب.. برابر این دو حدیث، یائسه، زنی است که حیض شدنش از فعالیت وامانده و از کار افتاده و طبیعی است چنین زنی حیض نمی‌شود. عده‌ای بر او نیست؛ ولی اگر قاعدگی دارند، بر او سه ماه عده است». در این عبارت، تصریحی به این نشده که سن، معتبر است و تنها یاس از قاعدگی گفته شده است. و ان کانت لاتحیض و مثلها تحیض کان علیها ان تعتدّ بثلاثة اشهر، فاذا مضت فقد بانت عنه و ملکت نفسها؛ آنگاه، پس از بیان احکامی درباره زنانی که عادتی یک نواخت دارند و دیگر زنان چنین می‌نویسد: «واذا طلّقها و هی آیسة من الحیض و مثلها تحیض کان عدّتها ثلاثة اشهر، و ان کانت آیسة من المحیض و مثلها لا تحیض، فلیس علیها منه عدّة وبانت فی الحال و حلّت للازدواج؛ که ملاک نداشتن عده را ناامید بودن از قاعدگی و این‌که همسالانش عادتی نمی‌بینند، دانسته است. مانند خردسالی که همسالانش قاعدگی ندارند؛ هر یک [ از علما ] که در مسئله پیشین مخالفت کرد، در این‌جا نیز چنین کرده و گفته است: به هر روی، بر اوست که آن ماه‌ها را عده بدارد. ؛ که در این جا نیز سن را بیان نکرده است. هرگاه وی را طلاق دهد، فوراً از او جدا می‌گردد و شوهر وی نیز، همسان دیگر خواستگاران خواهد بود». فامّا الآیسة: فلا تعلّق فیها بحال لاتصریحاً و لاتلویحاً، لانّه تعالی شرط فی ایجاب العدّة ثلاثه اشهر ان ارتابَت، و الریبة لا تکون الاّ فیمن تحیض مثلها، فامّا من لاتحیض مثلها: فلاریبة علیها، فلایتناولها الشرط المؤثّر؛ و اما آیسه درباره هیچ یک از حالت‌ها، نه به تصریح و نه به اشارت، نیست؛ زیرا خداوند بزرگ، در واجب کردن عده سه ماهه، شرط فرموده که اگر تردید کند. زنی که شویش نمرده دو گونه است: بر یکی عده لازم است و بر دیگری نیست. درباره زن ناامید از قاعدگی و نابالغ دو گونه روایت است، یکی آن‌که اینان سه ماه عده نگه می‌دارند و دیگری آن که عده‌ای که همان ماه‌هاست، بر ایشان نیست و مرز ناامیدی نیز رسیدن به پنجاه سالگی است.» و در مختصر‌النافع می‌نویسد: «ولا عدّة علی الصغیر، و لا الیائسة علی الاشهر، و فی حدّ الیاس روایتان: اشهر هما خمسون سنة؛ عده چند ماهه بر خردسال و ناامید نیست. اما در مرگ ، چه آمیزش انجام داده باشد یا خیر، عده واجب می‌شود هر چند خردسال یا ناامید باشد». و نیز می‌گوید: «کلّ ماتراه قبل بلوغ تسع سنین او بعد سنّ الیاس، و هو ستّون للقرشیّة و النبطیّة، و خمسون لغیرهما، او... فلیس حیضاً؛ حیض نمی‌باشد». آن خونی که غالباً سیاه و گرم است و محل آن کسی است که به نه سالگی رسیده و یائسه نشده باشد با رسیدن به شصت سالگی اگر قرشی یا نبطی باشد و پنجاه سال در غیر این دو». که در جای خود به بحث کامل‌تر آن خواهیم پرداخت. والمشکوک الیاس محکوم بعدمه؛ و فی الحاق المشکوک کونها قرشیّة بغیر اشکال. و المشکوک یاسها یحکم بعدمه؛ و کسی که شک در یائسه شدن دارد، حکم به عدم آن می‌شود». لاتکون له احکام الحیض و ان علمت انّه حیض واقعاً، و کذلک المراة بعد الیاس، و تَحقّق الیاسُ ببلوغ خمسین سنةً فی غیر القرشیّة علی المشهور، و لکن الاحوط فی القرشیّة و غیرها الجمعُ بین تروک الحائض و افعال المستحاضه بعد بلوغها خمسین، و قبل بلوغها ستّین اذا کان للدم صفات الحیض، او انّهاث رات ایّام عادتها؛ و هر خونی که دختر بچه می‌بیند... ولی احتیاط در قرشی و غیر قرشی جمع میان تروک حائض و اعمال مستحاضه است پس از رسیدن به پنجاه سالگی و پیش از رسیدن به شصت سالگی هنگامی که خون، صفات حیض داشته باشد». و نیز در مختصر‌الاحکام می‌گوید: «یَتحقَّق یاسُها ببلوغ خمسین فی غیر القرشیّة، و ستّین سنةً، فی القرشیّة؛ اما غیر قرشی پنجاه سال کامل قمری و «المراة التی تَشکُّ فی بلوغها الیاسَ اذا رات دماً و لم تحرز کونه حیضاً‌ام لا، یجب علیها البناء علی عدم بلوغها الیاسَ؛ زنی که شک دارد که به سنّ یاس رسیده، اگر خونی ببیند و محرز نشود که حیض است یا نه، واجب است بنا را بگذارد بر این که به یاس نرسیده است». سواء القرشیّة و غیرها...؛ وجه بهتر این است که زن یائسه می‌شود با رسیدن به پنجاه سال، ولی احتیاط ترک نشود تا شصت سالگی، چه قرشی باشد چه غیر قرشی» . نعم... و ان لاتکون قد بلغت ستّین عاماً قمریّاً و هو سنّ الیاس، آیا عمر معینی برای زنان که حیض می‌بینند وجود دارد؟ آری... و نیز در مسائل‌المنتخبه همین نظر را دارد. لایکون دم حیض و کذا ما تراه المراةُ بعد بلوغها الستّین لا تکون له احکام، و الاحوط الاولی فی غیر القرشیّة الجمعُ بین تروک الحائض و افعال المستحاضة فیما بین الخمسین والستّین فیما اذا کان الدم بحیث لو راته قبل الخمسین لحکم بکونه حیضاً، کالذی تراه ایّام عادتها، و امّا سنّ الیاس الموجب لسقوط عدّة الطلاق: بعد انقطاع الدم، و عدم رجاء عوده؛ لکبر سنّ المراة؛ هر خونی که دختر بچه ببیند... خون حیض نمی‌باشد و همچنین خونی که زن پس از رسیدن به شصت سالگی می‌بیند احکام حیض بر آن بار نمی‌شود و احتیاط آن است که غیر قرشی در میان پنجاه تا شصت سالگی میان تروک حائض و افعال مستحاضه جمع کند در هنگامی که خون به شکلی باشد که اگر پیش از سن پنجاه سالگی می‌دید حکم به حیض بودنش می‌کرد مانند این که در هنگام عادتش باشد. یا رسیدن به پنجاه سال قمری. یک سان است که قرشی باشد یا غیر قرشی». که نشان‌دهنده این است که ایشان در این حکم تردید داشته‌اند؛ زیرا در بسیاری از زنان، خون حیض در پنجاه سالگی قطع نمی‌شود و اصولاً سن، ملاک قطع شدن خون نمی‌باشد و عوامل دیگری دخیل است. و جالب توجه است که در فقه‌السنة هیچ سنی را برای یاس در نظر نگرفته‌اند: «و قد یمتدّ الی آخر العمر، و لم یات دلیل علی انّ له غایة ینتهی الیها، فمتی رات العجوز المسنّة الدم، فهو حیض؛ گاهی حیض تا پایان عمر ادامه پیدا می‌کند و دلیلی نیامده بر این‌که پایانی برای حیض وجود داشته باشد؛ بنابراین پیرزنِ مسن، خونی ببیند حیض است». و نیز «زنی که شک دارد یائسه شده یا نه اگر خونی ببیند، و نداند حیض است یا استحاضه باید بنا بگذارد که یائسه نشده است». ولی همچنان خون می‌بیند، باید جمع کند بین تروک حائض و اعمال مستحاضه تا وقتی که به شصت سالگی برسد، البته بنابر احتیاط». و در این‌که زنِ یائسه عده ندارد بیشتر فقها اتفاق نظر دارند؛ منبع: نگرشی نو بر یائسگی، ص۶۳- ۶۴ · وسائل‌الشیعه، ج۱۵، ص۴۰۵ · وسائل‌الشیعه، ج۱۵، ص۴۰۶ · نگرشی نو بر یائسگی، ص۶۷ · مقنعه، ص۵۳۲ · مقنعه، ص۳۴۵ · مقنعه، ص۲۹ · النهایة فی مجرد الفقه و الفتاوی، ص۵۳۲ · النهایة فی مجرد الفقه و الفتاوی، ص۵۳۵ · مبسوط، ج۵، ص ۲۳۹ · خلاف، ج۳، ص۵۳ · مهذّب، ج۲، ص ۲۸۶ · سرائر، ج۲، ص ۷۳۴ · مراسم، ص۱۶۴-۱۶۶ · شرایع، ج۳، ص۵۵۹ · مختصر النافع، بخش عده‌ها، ص۲۰۰ · شرائع الاسلام، ج۱، ص۲۴ · قواعد الاحکام، ج۳، ص۱۳۳ · قواعد الاحکام، ج۱، ص۲۱۲ · رسائل، ج۱، ص۹۰ · روضة البهیة فی شرح اللمعة الدمشقیة (شرح لمعه)، ج۱، ص۳۷۰ · عروة‌الوثقی، ج۱، ص۲۳۵ · تحریر‌الوسیله، ج۱، ص۴۴ · منهاج الصالحین، ج۱، ص۵۶ · هدایة العباد، ج۱، ص۴۵ · مختصر الاحکام، ص۲۹ · توضیح المسائل، ص۷۶ · توضیح المسائل، ص۱۰۱ · منهاج الصالحین، ص۶۳ · توضیح المسائل، ص۶۹ · مسائل المنتخبه، ص۲۷ · فتاوی المیسره، ص۷۶ · مسائل المنتخبه، ص۳۲ · منهاج الصالحین، ج۱، ص۷۳ · منهاج الصالحین، ج۳، ص۱۶۶ · ج۱، ص۸۲ · توضیح المسائل، ص۲۶۹ · صراط النجاة، ج۲، ص۵۲ · نهایه، ص۵۳۵ · شرائع الاسلام، ص۵۹۹ · تحریر الوسیله، ج۲، ص۳۳۲ · منهاج الصالحین، ص۴۲۴ · توضیح المسائل، ص۴۶۶ · هدایة العباد، ج۲، ص۳۹۹ · توضیح المسائل، ص۴۷۱ · توضیح المسائل، ص۶۸۱ · توضیح المسائل، ص۴۴۰