ید: چگونگی تحقق ید

چگونگی تحقق ید بر حسب موارد آن متفاوت است و برای تشخیص آن باید به عرف رجوع کرد. فقها در تحقق آن ضوابط و ملاک‌هایی ذکر کرده‌اند که مهم‌ترین آنها عبارت‌اند از: ۱. استفاده و استعمال بالفعل آن، که بر حسب موارد آن متفاوت است. به عنوان نمونه، در منقولات ، با پوشیدن، خوردن، برداشتن، سوار شدن و مانند آنها و در غیر منقولات، با سکونت کردن؛ تصرف در آن به داخل و خارج شدن، ساختن و مانند آن، تحقق می‌یابد. ۲. تصرفات حقوقی و رفتار مالکانه نسبت به چیزی، با فروختن، بخشیدن، قرض ، اجاره یا عاریه دادن، گرو گذاشتن و مانند آن است. ۳. بستن درب باغ و قفل کردن آن با کلید و مانند آن است. ۴. بودن چیزی در محلی که متعلق به انسان است. ۳. ۱ - حکم تکلیفی حکم ید (استیلا) بر حسب موارد متفاوت است. استیلا بر چیزی گاه واجب است و مانند لقیط (کودک گم شده) که برداشتن او واجب است. و گاه حرام ، مانند جانور وحشی در حرم که صید آن حرام م. ب.. و گاه مکروه ، مانند لقطه که برداشتن آن مکروه است. گاهی نیز جایز و غیر مکروه است، مانند مباحات اصلی که برداشتن آنها جایز است. ۳. ۲ - حکم وضعی ید در موارد زیر موجب ضمان است: ۱. استیلا بر مال دیگری بدون رضایت او است. ۲. استیلا بر حیوان گم‌شده توانمند بر حفظ خود است. (ببینید: ضالّه ) ۳. استیلا بر جانور وحشی در حرم و نیز استیلای محرم بر جانور وحشی، هر چند در غیر حرم باشد. (ببینید: صید ) ۴. مالی که مالک، استیلا بر آن را به شرط ضمان در صورت تلف آن، اجازه داده باشد، مانند عاریه مضمونه . ۵. مالی که شارع مقدس استیلا بر آن را با ضمان در صورت تلف، اجازه داده باشد، مانند اضطرار به خوردن مال دیگری که از نظر شرع جایز است؛ لیکن باید بهای آن را به مالکش بپردازد. ید در موارد زیر موجب تملک می‌شود: ۱. مباحات که شارع مقدس تملک آنها را برای همه مباح کرده است، مانند آب دریاها و رودخانه‌های بزرگ و آنچه در آنها است، از مروارید ، مرجان و ماهی‌ها، و نیز زمین‌های موات (ببینید: زمین موات ) و معادن (ببینید: معدن ) مباحات اصلی با حیازت و زمین موات و معادن با احیا تملک می‌شوند؛ چنان که آب‌های زیرزمینی با حفر و استخراج تملک می‌گردند. (ببینید: آبهای عمومی ) ۲. مالی که مالک از آن اعراض کرده است. بنابر مشهور، استیلا بر چنین مالی موجب تملک آن است. (ببینید: قاعده اعراض ) ۳. لقطه‌ای که ارزش آن کمتر از یک درهم و در غیر حرم پیدا شده باشد. ۴. گنج ؛ استیلا بر گنج با شرایطی موجب ملکیت آن است. . ۵. مال کافر ؛ حربی استیلای مسلمان بر آن موجب ملکیت او خواهد شد. (ببینید: قاعده قبول قول ذی الید ) تعاقب ایدی : چنانچه دو یا چند نفر به ترتیب در مالی بدون اذن مالکش تصرف کنند، همه ضامن‌اند و مالک می‌تواند به هر یک رجوع کند و غرامت بگیرد و بنابر مشهور در این مسئله تفاوتی میان آگاهی تصرف‌کنندگان به واقع و جهل آنان به آن نیست. منبع: العناوین، ج۲، ص۴۱۹–۴۲۰ · ج۳، ص۳۸۹–۳۹۲ · تحریر الاحکام، ج۴، ص۵۱۹–۵۲۰ · النهایة، ص۳۲۲ · الخلاف، ج۲، ص۴۰۶–۴۰۷ · ایضاح الفوائد، ج۲، ص۱۴۵ و ۲۴۲ · تذکرة الفقهاء، ج۱۷، ص۲۵۶ · کفایة الاحکام، ج۱، ص۲۱۰ · مختلف الشیعة، ج۶، ص۳۴۵