۱ - دعوای اعسار — ماده ۵۰۶ ق

اصولاً ادعای اعسار در قالب یک دعوا در جهت امری خلاف اصل و ظاهر است. هنگامی م. ع. د. مقام اثبات اعسار خود قرار می گیرد که بخواهد بر خلاف وضعیت پیشین خود که حکایت از ایسار و ملائت او دارد، مدعی اعسار خود و معافیت موقت از پرداخت هزینه دادرسی گردد و مالاً موجبات جلوگیری از رد دادخواست خویش را فراهم آورد. ادعای اعسار از پرداخت هزینه دادرسی به طور مستقل یا ضمن درخواست نخستین یا تجدید نظر خواهی یا فرجام خواهی به عمل می آید. مرجع صالح به رسیدگی به درخواست اعسار از پرداخت هزینه دادرسی مرحله نخستین با دادگاه نخستین مانند دادگاه عمومی حقوقی است. رسیدگی به درخواست اعسار از هزینه دادرسی تجدید نظر خواهی بر عهده دادگاه نخستین یا همان دادگاهی است که رأی مورد درخواست تجدید نظر را صادر نموده است. اما فرجام خواهی، بر عهده دادگاهی است که رأی مورد فرجام را صادر نموده است که در این صورت و حسب مورد ممکن است دادگاه نخستین یا دادگاه تجدید نظر باشد ماده ۵۰۵ ق.آ.د. م). ۱ ماده ۶ قانون نحوه اجرای محکومیتهای مالی مصوب ۱۳۹۴/۳/۲۳ : «معسر کسی است که به دلیل نداشتن مالی تبصره - عدم قابلیت دسترسی به مال در حکم نداشتن مال است. اثبات عدم قابلیت دسترسی به مال برعهده ۲. ماده ۲۴ ق.آ.د. م : رسیدگی به دعوای اعسار به طور کلی با دادگاهی است که صلاحیت رسیدگی نخستین به ماده ۵۰۵ ق.آ.د. م : «ادعای اعسار از پرداخت هزینه دادرسی ضمن درخواست نخستین یا تجدیدنظر یا فرجام شود که شهود خود را در روز مقرر برای ادای شهادت حاضر کند ماده ۵۰۷ ق.آ.د.م الف - 3 - اقامه دعوای اعسار از هزینه دادرسی به طرفیت محکوم له و دادستان دعوای اعسار در گذشته و برابر ماده ۵ قانون اعسار سال ۱۳۱۳ می بایست به طرفیت دادستان و خوانده دعوا اقامه می شد. ماده ۶۹۷ ق.آ.د.م سال ۱۳۱۸ نیز دعوای اعسار را به طرفیت فقط دادستان مقرر داشته بود. اما بعد از تصویب قانون آیین دادرسی مدنی در سال ۱۳۷۹ قانونگذار در این خصوص تغییر رویه داد و به موجب ماده ۵۰۷ ق.آ.د.م از طرف دعوا به عنوان خوانده دعوای اعسار یاد کرد. هم اکنون نیز در ماده ۱۳ قانون نحوه اجرای محکومیتهای مالی سال ۱۳۹۴، به همان ترتیب محکوم له را مخاطب دعوای اعسار قرار داده است. شاید در این بخش بتوان توجیهی برای رویکرد نوین قانونگذار یافت؛ چون شخصی که از اعسار مدیون زیان میبیند محکوم له است. بنابراین جا دارد در این خصوص هزینه تجدید نظر خواهی و یا فرجام خواهی با دادگاهی م. ب. که رأی مورد درخواست تجدید نظر و یا تبصره الحاقی ۱۳۹۴/۱۲/۱۸ : افراد تحت پوشش کمیته امداد امام خمینی (ره) و مددجویان مستمری بگیر سازمان بهزیستی کشور با ارائه کارت مددجویی و تأیید رسمی مراجع مزبور از پرداخت هزینه دادرسی معاف میباشند.. ۱. ماده ۵۰۶ ق.آ.د. م : «در صورتی که دلیل اعسار شهادت شهود باشد، باید شهادت کتبی حداقل دو نفر از اشخاصی که از وضعیت مالی و زندگانی او مطلع میباشند به دادخواست ضمیمه شود. در شهادت نامه مشخصات و شغل و وسیله امرار معاش مدعی اعسار و عدم تمکن مالی او برای تادیه هزینه دادرسی با تعیین مبلغ آن باید تصریح شده و شهود منشأ اطلاعات و مشخصات کامل و اقامتگاه خ. ر. ب. طور روشن ذکر نمایند.. ۲. ماده ۵۰۷ ق.آ.د. م : مدیر دفتر ظرف دو روز از تاریخ وصول دادخواست اعسار پرونده را به نظر قاضی دادگاه می رساند تا چنانچه حضور شهود را در جلسه دادرسی لازم بداند به مدعی اعسار اخطار شود که در روز مقرر شهود خود را حاضر نماید. مدیر دفتر نسخه دیگر دادخواست را برای طرف دعوای اصلی ارسال و در ضمن روز جلسه دادرسی را تعیین و ابلاغ می نماید. به هر حال حکم صادره در خصوص اعسار حضوری محسوب است.. همان محکوم له یا خواهان به دفاع در برابر دعوای اعسار مدیون یا خوانده برخیزد. اما این است. چون درست است که تأدیه هزینه دادرسی از شرایط دادخواست است و به هر ترتیبی نمی شود تا معافیت خواهان از پرداخت هزینه دادرسی به جهت اعسار او خوانده را از این را نمی توان بر پایه اصول دادرسی و اقامه دعوا، تنها متوجه خوانده دانست. درست آن بود که مقنن در مسیر وضع قانون تدبیر به خرج میداد و نام دادستان را چنان که پیشینیان او آورده بودند، در قانون و به عنوان طرف دعوای اعسار جای می داد. هم اکنون نیز رویه قضایی می تواند با تحلیل و تفسیری درست از قوانین موجود از جمله این که عدم تصریح نام دادستان در فصل اعسار از هزینه دادرسی در قانون جدید دادرسی مدنی مانع طرفیت و توجه دعوای اعسار به دادستان نیست این تفکر و روش منطقی را مستقر سازد تا قواعد حاکم بر دعوای اعسار، محل و جای درست خود را بیابد و سرنوشت آن صرفاً در دستان اصحاب دعوا رقم نخورد. بنابراین به نظر میرسد رویه قضایی می تواند این خلاء قانونی را جبران و پر کند. برای معافیت از پرداخت هزینه دادرسی در هر دعوایی لازم است دعوای اعسار جداگانه ای اقامه و تحصیل شود. اما پس از دریافت حکم اعسار، معسر می تواند در تمام مراحل مربوط به آن دعوا مانند مراحل تجدید نظر و فرجام از همان حکم اعسار اولیه برای معافیت از پرداخت هزینه دادرسی تجدید نظر و فرجام استفاده کند و لازم نیست که برای مراحل بعدی دادرسی مربوط به همان دعوا اعساری دیگر بخواهد.