نیابت قضایی برای دفاع از کیفرخواست

برابر ماده 401 قانون آیین دادرسی کیفری، در مواردی که پرونده در خارج از حوزه قضایی محل وقوع جرم رسیدگی می‌شود، (مانند؛رسیدگی دادگاه هم عرض) تمام وظایف و اختیارات دادسرا از جمله دفاع از کیفرخواست، بر عهده دادسرای محل وقوع جرم است. حال آیا دادستان محل وقوع جرم، می‌تواند دفاع از کیفرخواست را با اعطای نیابت قضایی به دادستان دادسرایی که در معیت دادگاه رسیدگی کننده به پرونده است، محول کند؟ یا این امر از مصادیق نیابت قضایی نیست ؟ نظر هیات عالی 1- مطابق ماده 26 ( 2)قانون آیین دادرسی کیفری انجام وظایف دادسرا در مورد جرایمی که رسیدگی به آنها در صلاحیت دادگاهی غیر از دادگاه محل وقوع جرم است. به عهده دادسرایی است که در معیت دادگاه صالح انجام وظیفه می کند... مگر اینکه قانون به نحو دیگری مقرر نماید. قانون آ.د. ک در ماده 401 جرایم موضو ع صلاحیت دادگاه کیفری یک را استثناء نموده و دفاع از کیفرخواست را بر عهده دادسرای محل وقوع جرم قرار داده است و به همین دلیل نمی توان بر خلاف منطوق این ماده، با اعطاء نیابت غرض قانون گذار را نقض کرد. 2- ماده 401 از مصادیق عبارت ذیل ماده 26 ق. ا. د.ک است و لذا به عنوان یک استثنا محسوب می‌شود و این استثنا نباید با تفسیر ناصواب استثنای دیگری بخورد ونادیده گرفته شود. اگر نیابت در موارد دفاع از کیفرخواست را بپذیریم در عمل هیچ موردی برای ماده 401 باقی نمی ماند و حکم مقنن لغو و بیهوده باقی می ماند. 3- از منطوق ماده 119نمی توان دفاع ازکیفرخواست را مصداق «هراقدام دیگری» دانست. زیرا دفاع ازکیفرخواست در واقع خارج از مرحله تعقیب و تحقیق و نوعی دفاع از ماهیت قضیه است که صرفاً دادستان محل وقوع جرم می‌تواند در جرایم موضوع صلاحیت دادگاه کیفری یک، برای حفظ حقوق عمومی که به همه جوانب آن اشراف کامل دارد به نحو مطلوب دفاع کند. در غیر این صورت دفاع از کیفرخواست با اعطاء نیابت صرفاً تشریفاتی خواهد بود. 4- ماده 119 صرفاً برای نیابت در مواردی است که مرجع مجری نیابت تصریحاً خواسته های مرجع نیابت دهنده را انجام داده وحق دخل و تصرف واظهارنظر، جز در قرارتامین و با تجویز قانون گذار، ندارد. بنابراین پذیرش یا عدم پذیرش، اعتباریا عدم اعتبار، احراز یا عدم احراز و... همگی به عهده مرجع نیابت دهنده است که با بررسی اوراق اعاده شده از سوی مرجع مجری نیابت، تصمیم نهایی را اتخاذ می‌نماید. 5- در ماده 119(1) « تصریح موارد» از سوی مرجع نیابت دهنده قید شده است. برای دفاع از کیفرخواست که پرونده در نزد دادگاه دیگر قرار دارد، چگونه می توان موارد منظور نظر قانون گذار را برای دفاع از کیفرخواست تصریح کرد؟ به عنوان مثال آیا می توان در نیابت قضایی تصریح کرد که: اگر متهم یا وکیل وی چنین و چنان گفت، آقای دادستان شما چنین و چنان بفرمایید ؟ 6- ماده 307 و 308 و فاصله شهرها، کمبود قاضی و... توجیه کننده برای مجوز نیابت جهت دفاع از کیفرخواست نخواهد بود و نمی توان برای حل کردن مشکلات اجرایی قانون، در مقابل نص ،اجتهاد کرد. 7- نادیده گرفتن این تکلیف دفاع از کیفرخواست از ناحیه دادسرای محل وقوع جرم، نصی به صراحت تکلیف یاد شده در ماده 401 لازم دارد که مفقود است و ماده 119 به هیچ عنوان نمی تواند چنین دلالتی داشته باشد. 8- بر اساس نظر اداره حقوقی و همچنین استفاده از ملاک تبصره 2 ماده 119، در جریان دادرسی ،امور ماهوی باید به مباشرت مقامات قضایی انجام گیرد ،دفاع از کیفرخواست که در حقیقت بازگویی و بیان مجدد کیفرخواست صادر شده است از مصادق بارز و فرد اجلای امور ماهوی قضایی است.از این حیث هیچ تفاوتی بین صدور کیفرخواست و دفاع از آن وجود ندارد که صدور کیفرخواست را امر ماهوی و دفاع از آن را امر شکلی بدانیم! موید این نظر کیفرخواست شفاهی موضوع ماده 86 قانون آیین دادرسی کیفری است که معمولاً هر دو مرحله در هم ادغام و همزمان شفاهاً بیان می‌شود. 9- از لحاظ فلسفه تقنینی و مبانی توجیهی نیز به لحاظ اینکه دادگاه کیفری یک به جرایم مهم و جنایی که معمولاً در سطح بالایی نظم عمومی را مختل می کند، رسیدگی می کند، مدعی العموم حوزه وقوع جرم که در انتظامات عمومی آن محل ،اختلال ایجاد شده است، اولویت در دفاع از کیفرخواست دارد تا بتواند نظم مختل شده حوزه قضایی خود را اعاده نماید. علاوه بر آن دادستان محل وقوع جرم، به لحاظ تسلط کامل بر جریان و ادله و مدارک پرونده، قطعاً می‌تواند این رسالت را مفیدتر انجام دهد. 10- از لحاظ شکلی در نیابت، اصل پرونده نزد مرجع معطی نیابت است ویک اقدام خاص به مقام قضایی حوزه دیگر محول و نتیجه هم اعاده و ضم پرونده می‌شود و در محل وقوع جرم به کل پرونده رسیدگی می‌شود. در حالی که در فرض پرسش، این مراحل انجام نمی شود. اصل پرونده در دادگاه غیر از محل وقوع جرم رسیدگی می‌شود و نتیجه اقدام هم اعاده نمی شود. 11- ماده 290 ق. آ. د.م مواردی را که مباشرت مرجع قضایی شرط شده باشد غیرقابل نیابت می داند. نیابت قضایی ممنوعیت های دیگری نیز دارد از جمله: تبصره 3 ماده 119 و ماده 122(1) ق.آ.د.ک، که مباشرت بازپرس در امر قضایی را قید کرده و در این موارد بدون اعطای نیابت، خود در حوزه مربوطه حاضر خواهد شد. در واقع با قید عبارت «مباشرت» از ماده 290 ق.آ.د.م، الگو برداری کرده است. 12- تجربه نشان داده که دادستان محل وقوع جر م به لحاظ اشراف کامل بر تحقیقاتی که در این خصوص انجام گرفته و موافقتی که با قرار جلب به دادرسی صادر نموده است به صورت کامل و جامع می‌تواند از این اظهارنظر دفاع نماید و در صورت ایراد در جلسه دادگاه بدان پاسخ دهد. 13- این که گفته می‌شود در جلسات دادگاه دادستان می‌تواند طبق ماده 300 یکی از دادیاران خود را حاضر کند و چه بسا آن دادیار اساساً به پرونده رسیدگی یا اظهارنظر نکرده باشد بنابراین در امر نیابت نیز مشابه آن رخ می دهد از دقت برخوردار نیست زیرا دادیاران در یک دادسرا جزء لاینفک دادستانی محسو ب می‌شوند و حکم واحد را دارند و این امر قابل تسری به مرجع انجام نیابت در امر دفاع از کیفرخواست در ما نحن فیه نیست. 14- نظارت دادستان محل وقوع جرم یک نظارت مقتدرانه وفعالانه وتامین کننده این حق بر نظارت بر محاکم با دادستان محل وقوع جرم است و سلب این نظارت قانونی به وسیله اعطای نیابت با روح قانون وفلسفه حضور در جلسات رسیدگی محاکم در تضاد خواهد بود. 15- بر اساس ماده 282 ق.آ.د.ک دادستان می‌تواند حتی بعد از ارسال کیفرخواست به دادگاه آن را با اعلام به دادگاه اصلاح نماید و قبول برامکان نیابت قضایی اعمال این اختیار را با مانع مواجه می کند. 16- انجام تکلیف دفاع ازکیفرخواست مانند سایرتکالیف قضایی که متوجه مقامات قضایی است از طریق اعطای نیابت قضایی به دادسرای محل رسیدگی به جرم امکان پذیر نمی‌باشد هرچند مباشرت در دفاع از کیفرخواست مانندسایرموارد قانونی در قانون شرط نشده باشد، زیرا نیابت قضایی برخلاف اراده قانون گذار درعمل، رفع منازعه را با انجام نیابت قضایی به ضرر دادسرای محل رسیدگی به جرم منقلب می کند و قاعده تقسیم کار را که در مقام پیش بینی اختلاف و با هدف حل آن وضع شده است را درعمل ناکارآمد می کند. 17- نظریه اداره حقوقی قوه قضائیه به شماره 1468/96/07مورخ 1396/06/29در پاسخ به استعلام رئیس محترم سازمان قضایی نیروهای مسلح استان سمنان منطبق با این دیدگاه است به موجب این نظریه: «با لحاظ ماده 401 قانون فوق الذکر اظهارنظر قضایی در خصوص پرونده و ازآن جمله شرکت در جلسه محاکمه و دفاع ازکیفرخواست قابل نیابت نبوده و بایدتوسط مقام قضایی صلاحیتدار (در فرض سوال دادستان حوزه قضایی محل وقوع جرم که کیفرخواست را صادر نموده است یا نماینده وی)صورت پذیرد.