نکتهٔ فقهی: آزادی قهری خویشاوندان نزدیک (بردگی)

از منظر اسلام، اصل، آزادی انسان در برابر هم‌نوعان خود مى‌باشد و بردگى وضعى استثنایى است — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): اصل بر آزادی انسان در برابر هم‌نوعان خود است و بردگی وضعیتی استثنایی محسوب می‌شود. شاخه: اصول فقه (روش استنباط)

چنان‌که تملک انسان آزاد جز در موارد استثنایى، ممنوع است ( که به آن اصل حریت می گویند). — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): تملک انسان آزاد، جز در موارد استثنایی، ممنوع است. شاخه: اموال و مالکیت

کودک در آزادی و بردگى تابع والدین خویش است. اگر پدر و مادر، هر دو برده باشند، کودک نیز برده خواهد بود و اگر یکى از آن دو- هرچند مادر به تنهایى بنابر قول مشهور - آزاد باشد، کودک آزاد محسوب مى‌گردد. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): کودک در وضعیت آزادی یا بردگی تابع والدین خود است؛ اگر هر دو برده باشند، کودک نیز برده است و اگر یکی از والدین (حتی مادر به تنهایی) آزاد باشد، کودک آزاد محسوب می‌شود. شاخه: خانواده

مکلف ى که حریت ش مجهول است با اقرار به بردگى محکوم به آن است. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): فردی که وضعیت آزادی او مجهول است، با اقرار به بردگی، محکوم به آن می‌شود. شاخه: ادلهٔ اثبات · از قواعدِ فهرستِ فقهی: 6

بردگى فرد در موارد معلوم نبودن آن، از راههاى زیر قابل اثبات است: ... ۲. بینه — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): بردگی فرد در موارد مجهول بودن، از طریق بینه قابل اثبات است. شاخه: ادلهٔ اثبات

زندگى فرد، تحت سلطه مسلمان به‌گونه‌اى که تصرف ات او نسبت به این فرد از نوع تصرف ات مالکانه باشد، دلیل بر بردگى او است. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): زندگی فرد تحت سلطه مسلمان به گونه‌ای که تصرفات او نسبت به این فرد از نوع تصرفات مالکانه باشد، دلیل بر بردگی او است. شاخه: ادلهٔ اثبات

بردگى غلامی یا کنیز بودن را گویند و برده به شخص غلام یا کنیز گفته می‌شود.

بردگى، صفت برده و برده عبارت است از انسان مملوک . به مالک برده « مولا »، به مرد برده « غلام »، « وصیف » و « خادم » و به زن برده « امه »، « خادمه »، « وصیفه » و « جاریه » و در زبان فارسى « کنیز » گفته مى‌شود. برخى واژه‌ها همچون « مملوک »،« رقیق » و در فارسى « برده »، هم نسبت به مرد برده به کار مى‌روند و هم نسبت به زن برده.

بخشى نیز به تناسب در دیگر بابها- اعم از عبادات، همچون صلات ، زکات ، حج و جهاد ؛ عقود ، چون تجارت ، قرض ، وکالت و نکاح ؛ و ایقاعات ، مانند نذر و احکام از قبیل لقطه ، ارث ، قصاص ، حدود و دیات - بحث شده است.

از منظر اسلام، اصل، آزادی انسان در برابر هم‌نوعان خود مى‌باشد و بردگى وضعى استثنایى است بنابراین اصل، کودکى که در سرزمین اسلام پیدا مى‌شود و والدینش ناشناخته‌اند، آزاد به شمار مى‌رود و نمى‌توان او را به بردگى گرفت چنان‌که تملک انسان آزاد جز در موارد استثنایى، ممنوع است ( که به آن اصل حریت می گویند). منبع: جواهر الکلام ج ۲۴، ص ۱۳۶ · جواهر الکلام ج ۳۸، ص ۱۸۱

برده‌گیرى که پیش از اسلام رواج داشته و از راههاى مختلف صورت مى‌گرفته از دیدگاه اسلام محدود به کفار حربی و اسیر ان جنگى آنان است. کودک در آزادی و بردگى تابع والدین خویش است. اگر پدر و مادر، هر دو برده باشند، کودک نیز برده خواهد بود و اگر یکى از آن دو- هرچند مادر به تنهایى بنابر قول مشهور - آزاد باشد، کودک آزاد محسوب مى‌گردد. کودک ى که در سرزمین کفر پیدا شده و پدر و مادر ش نامعلوم هستند و مسلمانى که احتمال انتساب کودک به او برود وجود نداشته باشد، به ملک یابنده‌اش درمى‌آید. منبع: جواهر الکلام ج ۲۴، ص ۱۳۶- ۱۳۷ · جواهر الکلام ج ۳۰، ص ۲۱۱ - ۲۱۳ · جواهر الکلام ج ۳۴، ص ۹۲

در محدوده جواز برده‌گیرى، برخى اشخاص در هیچ شرایطى به بردگى گرفته نمى‌شوند. براى مرد، برده گرفتن پدر ، مادر ، پدربزرگ ، مادربزرگ ، فرزندان ، نوه ‌ها، خواهر ، عمه ، خاله ، دختر برادر و دختر خواهر ، جایز و صحیح نیست. به نظر مشهور ، زن مالک پدر ، مادر ، جد ، جده ، اولاد و نوه‌ ها نمى‌شود. برخى‌ برادر ، عمو و دایی را نیز بدانها افزوده‌اند. هرگاه یکى از این اشخاص- از راه خرید یا راهى دیگر- به ملک انسان درآید به طور قهرى آزاد مى‌شود. منبع: جواهر الکلام ج ۲۴، ص ۱۴۱

تملک خویشاوندان- جز کسانى که در موانع بردگى از آنان نام برده شد- جایز است؛ لیکن کراهت دارد و بنا به گفته بعضى تملّک افراد محترم در جامعه، مانند عالمان، کهنسالان، سادات و کسانى- مانند دوست و معلّم- که حق ى برگردن انسان دارند، مکروه است. منبع: جواهر الکلام ج ۲۴، ص ۱۴۵

بردگى فرد در موارد معلوم نبودن آن، از راههاى زیر قابل اثبات است: ۱. اقرار : مکلف ى که حریت ش مجهول است با اقرار به بردگى محکوم به آن است. ۲. بینه ۳. امارات همچون ید مسلمان : زندگى فرد، تحت سلطه مسلمان به‌گونه‌اى که تصرف ات او نسبت به این فرد از نوع تصرف ات مالکانه باشد، دلیل بر بردگى او است. منبع: جواهر الکلام ج ۳۴، ص ۹۰ · جواهر الکلام ج ۲۴، ص ۱۵۳

برده به لحاظ نوع و مقدار مملوکیت، داراى اقسامى است: ۱. برده قن (خالص) که هیچ یک از اسباب آزادی در او فعلیت ندارد. ۲. برده مبعض که جزئى از وى برده است. ۳. برده مکاتب ( مکاتبه ). ۴. مدبر ( تدبیر ). ۵. ام ولد ( استیلاد ). در هریک از اقسام یاد شده- بجز اوّلى- یکى از اسباب آزادی وجود دارد.

برده از نظر حقوقى هویتى دوگانه دارد؛ زیرا از یک سو به عنوان کالا، مملوک دیگرى به نام مولا و تابع قانون مالکیت است. در نتیجه، موضوع ضوابط حقوقى ناشى از مالکیت مانند خرید و فروش ، هبه ، اجاره ، رهن و توارث مى‌باشد. از سوى دیگر به عنوان انسان- همچون دیگر انسانها- مشمول احکام، حقوق و تکالیف ى است؛ لیکن به لحاظ وضعیت و ویژگى خاصّ برده، داراى احکام و مقرّرات ویژه‌اى است که در سه حوزه عبادات ، معاملات و احکام تبیین مى‌شود. ۹. ۱ - احکام عبادی بردگان واجبات عبادی غیر مالی ، مانند نماز و روزه بر برده همچون آزاد ، واجب است مگر آنچه جنبه جمعى و اجتماعى داشته باشد، مانند نماز جمعه ، حج و جهاد که از وى ساقط است. حدّ لازم پوشش براى کنیز در نماز کمتر از زن آزاد است. کنیز مى‌تواند بدون روسری نماز بخواند. نسبت به سایر مواضع بدن ، حکم وى با زن آزاد تفاوت ندارد واجبات عبادی مالی همچون زکات به برده تعلّق نمى‌گیرد و بر عهده مالک او است. ۹. ۲ - احکام معاملاتی بردگان در اینکه برده صلاحیت تملک دارد یا نه، اختلاف است. قول به عدم صلاحیت به مشهور نسبت داده شده، بلکه بر آن، ادّعاى اجماع شده است. بنابر قول به صلاحیت تملک ، همه فقها برآنند که برده نمى‌تواند بدون اذن مولا در مال خود تصرف کند و حتّى خود را موضوع یکى از عقود همچون اجاره قرار دهد و در صورت تصرّف در مال- به مثل دادوستد یا هبه - و یا ا جاره دادن خود، عقد ، فضولی و تنها با اجازه مولا نافذ خواهد بود البتّه برده مى‌تواند با اذن مولا سرپرستى کارى اقتصادى را برعهده گیرد و با سرمایه‌اى که مولا در اختیارش مى‌گذارد تجارت کند. چنین برده‌اى « مأذون » یا « مأذون له » نامیده مى‌شود. این اذن ، به وى استقلالى نسبى مى‌بخشد؛ به‌گونه‌اى که در محدوده مجاز مى‌تواند آزادانه با همه افراد معامله کند. ۹. ۳ - نکاح برده برده براى ازدواج نیاز به اذن مولا دارد و اگر بدون اذن او ازدواج کند در اینکه عقد ، فضولی خواهد بود و صحت ش منوط به تنفیذ ( اجازه ) مولا مى‌باشد یا باطل است و یا در غلام ، عقد ، فضولی و در کنیز باطل است، اختلاف مى‌باشد. مشهور قول اوّل است. برده حقّ داشتن بیش از دو زن آزاد به عقد دائم را ندارد؛ لیکن مى‌تواند با چهار کنیز به عقد دائم ازدواج کند. زوجه کنیز ، نصف زوجه آزاد ، حق قسم دارد. در اینکه نفقه و مهر زوجه عبد بر عهده مالک او است یا خود‌ عبد ، اقوال مختلفى ذکر شده است. مولا مى‌تواند برده خود- اعم از کنیز ، غلام ، بالغ و غیر بالغ- را به دیگرى تزویج نماید و برده در این زمینه اختیار ندارد. برده‌اى که با اجازه مولا ازدواج کرده بنابر قول مشهور ، مولا نمى‌تواند او را بر طلاق زنش وادار و یا از طلاق دادن منع کند؛ ولى اگر مولا بین عبد و کنیز خود وصلت ایجاد کند، هر زمان که بخواهد مى‌تواند با لفظ طلاق یا غیر آن، بین آن دو جدایى افکند. ۹. ۴ - استمتاع از کنیز مالک شدن کنیز - که از آن به « ملک یمین » تعبیر مى‌شود- از اسباب جواز استمتاع ( لذت جنسی بردن) از او است؛ به شرط آنکه اوّلا کنیز مجرد باشد و ثانیا پس از خرید ، استبراء (خوددارى از برقرارى رابطه جنسى به مدّت یک حیض ) شده باشد. کنیز ى که از مولا ى خود داراى فرزند شده « ام ولد » به شمار مى‌رود و احکام ویژه‌اى دارد ۹. ۵ - احکام جزایی و فقهی بردگان برده و آزاد از نظر کیفر در بیشتر بزه‌هاى مستلزم حد ، یکسان هستند؛ لیکن در برخى جرایم با یکدیگر تفاوت دارند، از جمله در زنا حکم سنگسار بر برده جارى نمى‌شود. حد وى نیز نصف حدّ انسان آزاد (پنجاه ضربه تازیانه ) است. برخى حد قذف را براى برده چهل تازیانه دانسته‌اند؛ لیکن مشهور در این مسئله تفاوتى بین برده و آزاد قائل نشده‌اند. ۹. ۶ - قصاص و عبد از شرایط قصاص در قتل عمد ، برابرى قاتل و مقتول از حیث برده یا آزاد بودن است. ازاین‌رو، نمى‌توان در مقابل قتل عمد ى برده ، فرد آزاد را قصاص کرد ولى عکس آن ثابت است؛ هرچند ولی مقتول بین کشتن و به بردگى گرفتن برده مخیر است. ۹. ۷ - دیه برده دیه برده ، قیمت او است و مقدار آن نباید بیش از دیه فرد آزاد باشد. جرح و آسیبى که بر برده وارد مى‌گردد اگر از جراحات ى باشد که دیه آن در شرع براى انسان آزاد تعیین شده است، در برده به همان نسبت برحسب قیمت او محاسبه مى‌شود. به عنوان مثال اگر دیه عضو آسیب دیده در انسان آزاد ، کامل باشد، در برده نیز قیمت کامل آن به عنوان دیه‌ باید پرداخت گردد و اگر نصف باشد، نصف قیمت برده پرداخت مى‌شود. ۹. ۸ - عبد وارث از موانع ارث ، برده بودن مورث یا وارث است، مگر آنکه وارث منحصر به برده باشد. در این‌صورت، برده از ترکه ، خرید ارى و آزاد مى‌گردد و باقیمانده ترکه به او داده مى‌شود. در فرض انحصار وارث به برده آیا وى از هر طبقه‌اى از طبقات سه‌گانه ارث که باشد، آزاد مى‌شود یا آنکه این حکم اختصاص به پدر و مادر یا آنان به اضافه فرزند ان میت دارد، مسئله اختلافى است. ۹. ۹ - برده و مناصب مهم بنابر قولى برده صلاحیت تصدّى مناصب مهم اجتماعى همچون قضاوت و مرجعیت تقلید را ندارد. منبع: جواهر الکلام ج ۱۱، ص ۲۵۹ · جواهر الکلام ج ۱۷، ص ۲۴۱ · جواهر الکلام ج ۲۱، ص ۵ · جواهر الکلام ج ۸، ص ۲۲۱ · جواهر الکلام ج ۱۵، ص ۳۰ · جواهر الکلام ج ۲۵، ص ۶۹ · جواهر الکلام ج ۲۴، ص ۱۷۱- ۱۷۹ · جواهر الکلام ج ۲۵، ص ۷۶ · جواهر الکلام ج ۳۰، ص ۲۰۴- ۲۰۵ · جواهر الکلام ج ۳۰، ص ۵- ۶ · جواهر الکلام ج ۳۱، ص ۱۶۵ · جواهر الکلام ج ۳۰، ص ۲۰۹- ۲۱۰ · الروضة البهیة ج ۵، ص ۱۱۷- ۱۱۸ · جواهر الکلام ج ۳۰، ص ۲۷۵ · جواهر الکلام ج ۳۰، ص ۲۷۸- ۲۸۰ · جواهر الکلام ج ۲۴، ص ۱۹۳- ۱۹۵ · جواهر الکلام ج ۴۱، ص ۳۲۹- ۳۳۲ · جواهر الکلام ج ۴۱، ص ۴۱۵ · جواهر الکلام ج ۴۲، ص ۹۰- ۹۱ · جواهر الکلام ج ۴۲، ص ۱۲۶ · جواهر الکلام ج ۳۹، ص ۵۰ · جواهر الکلام ج ۳۹، ص۵۸ - ۶۱ · جواهر الکلام ج ۴۰، ص ۲۱

بخش عمده‌اى از احکام مربوط به برده ، به عتق و آزادی او بر مى‌گردد. آزادی برده از یک سو به آزادی اختیارى و قهرى ( انعتاق ) و از سویى دیگر به آزادی کامل و ناقص تقسیم مى‌شود. ۱۰. ۱ - اسباب آزادى اختیارى ۱. عتق : آزاد کردن برده بویژه مؤمن ، مستحب مؤکد و داراى فضیلت بسیار است و به جهت کفاره و نیز نذر ، عهد و قسم ، واجب مى‌گردد . ۲. تدبیر : اگر مولا به برده ‌اش بگوید: تو پس از وفات من آزاد هستى، با مرگ مولا ، برده آزاد مى‌شود ۳. مکاتبه : و آن عبارت است از قرارداد آزادی برده که به اختیار برده بین وى و مالک ش بسته مى‌شود. به این نوع قرارداد، عقد مکاتبه گفته مى‌شود و امرى مستحب است. عقد مکاتبه به دو صورت مطلق و مشروط انجام مى‌گیرد. در مکاتبه مطلق برخلاف مشروط ، آزادی برده منوط به پرداخت تمامى مال الکتابه نیست؛ بلکه هر مبلغى که برده مى‌پردازد به‌همان نسبت آزاد مى‌شود . ۱۰. ۲ - اسباب آزادى قهرى ۱. ملکیت : در موانع برده‌گیرى به ممنوعیت استرقاق برخى افراد و آزادی قهرى آنان به محض ملکیت ایشان اشاره شد. ۲. سرایت : آزادی جزئى از برده - هرچند اندک- توسط مولا موجب سرایت آن به دیگر اجزاء و در نتیجه آزادی کامل وى مى‌گردد. ۳. تنکیل : بریدن عضو ى از اعضاى برده همچون گوش و بینى توسط مولا بنابر مشهور ، سبب آزادى قهرى وى مى‌گردد. ۴. اسلام : برده‌ اى که در اسلام آوردن بر مولا ى خود پیشى گرفته و از قلمرو کفر به قلمرو اسلام درآمده است، آزاد مى‌شود. ۵. بیمارى: ابتلاى برده به کوری ، خوره و زمین‌گیر شدن، سبب آزادی قهرى وى مى‌گردد. علاوه بر احکام یاد شده مسائل بسیار دیگرى در فقه درباره برده مطرح است که در مدخلهاى مناسب به آنها اشاره خواهد شد. منبع: جواهر الکلام ج۳۴، ص ۸۷ · جواهر الکلام ج۳۴، ص۱۹۴ · جواهر الکلام ج۳۴، ص ۲۵۲ · جواهر الکلام ج۳۴، ص ۱۵۲ · جواهر الکلام ج۳۴، ص ۱۹۱ · جواهر الکلام ج۳۴، ص ۱۹۰ · جواهر الکلام ج۳۴، ص ۱۸۹

چنان‌که تملک انسان آزاد جز در موارد استثنایى، ممنوع است ( که به آن اصل حریت می گویند). — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): تملک انسان آزاد، جز در موارد استثنایی، ممنوع است. شاخه: مدنی

برده‌گیرى که پیش از اسلام رواج داشته و از راههاى مختلف صورت مى‌گرفته از دیدگاه اسلام محدود به کفار حربی و اسیر ان جنگى آنان است. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): برده‌گیری از دیدگاه اسلام محدود به کفار حربی و اسیران جنگی آنان است. شاخه: مدنی

هرگاه یکى از این اشخاص- از راه خرید یا راهى دیگر- به ملک انسان درآید به طور قهرى آزاد مى‌شود. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): برخی از خویشاوندان نزدیک (مانند پدر، مادر، فرزندان) در هیچ شرایطی به بردگی گرفته نمی‌شوند و هرگاه از راه خرید یا راهی دیگر به ملک انسان درآیند، به طور قهری آزاد می‌شوند. شاخه: مدنی

مکلف ى که حریت ش مجهول است با اقرار به بردگى محکوم به آن است. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): فرد مکلفی که وضعیت آزادی‌اش مجهول است، با اقرار به بردگی، محکوم به آن است. شاخه: ادلهٔ اثبات · از قواعدِ فهرستِ فقهی: 6

بردگى فرد در موارد معلوم نبودن آن، از راههاى زیر قابل اثبات است: ... ۲. بینه — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): بردگی فرد در موارد نامعلوم بودن آن، از طریق بینه قابل اثبات است. شاخه: ادلهٔ اثبات · از قواعدِ فهرستِ فقهی: 8

امارات همچون ید مسلمان : زندگى فرد، تحت سلطه مسلمان به‌گونه‌اى که تصرف ات او نسبت به این فرد از نوع تصرف ات مالکانه باشد، دلیل بر بردگى او است. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): زندگی فرد تحت سلطه مسلمان به گونه‌ای که تصرفات او نسبت به این فرد از نوع تصرفات مالکانه باشد، دلیل بر بردگی او است. شاخه: ادلهٔ اثبات

برده از نظر حقوقى هویتى دوگانه دارد؛ زیرا از یک سو به عنوان کالا، مملوک دیگرى به نام مولا و تابع قانون مالکیت است. ... از سوى دیگر به عنوان انسان- همچون دیگر انسانها- مشمول احکام، حقوق و تکالیف ى است — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): برده از نظر حقوقی هویتی دوگانه دارد؛ از یک سو به عنوان کالا مملوک دیگری است و تابع قانون مالکیت، و از سوی دیگر به عنوان انسان مشمول احکام، حقوق و تکالیفی است. شاخه: مدنی

چنان‌که تملک انسان آزاد جز در موارد استثنایى، ممنوع است ( که به آن اصل حریت می گویند). — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): تملک انسان آزاد جز در موارد استثنایی، ممنوع است. شاخه: مدنی

کودک در آزادی و بردگى تابع والدین خویش است. اگر پدر و مادر، هر دو برده باشند، کودک نیز برده خواهد بود و اگر یکى از آن دو- هرچند مادر به تنهایى بنابر قول مشهور - آزاد باشد، کودک آزاد محسوب مى‌گردد. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): کودک در آزادی و بردگی تابع والدین خویش است؛ اگر هر دو برده باشند، کودک نیز برده است و اگر یکی از آنها آزاد باشد (حتی مادر به تنهایی)، کودک آزاد محسوب می‌شود. شاخه: مدنی

هرگاه یکى از این اشخاص- از راه خرید یا راهى دیگر- به ملک انسان درآید به طور قهرى آزاد مى‌شود. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): برخی از خویشاوندان نزدیک (مانند پدر، مادر، فرزندان) در صورت تملک توسط فرد، به طور قهری آزاد می‌شوند و برده گرفتن آنها جایز نیست. شاخه: مدنی

مکلف ى که حریت ش مجهول است با اقرار به بردگى محکوم به آن است. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): فردی که وضعیت آزادی‌اش مجهول است، با اقرار به بردگی، محکوم به آن است. شاخه: ادلهٔ اثبات · از قواعدِ فهرستِ فقهی: 6

بردگى فرد در موارد معلوم نبودن آن، از راههاى زیر قابل اثبات است: ... ۲. بینه — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): بردگی فرد در موارد نامعلوم بودن آن، از طریق بینه قابل اثبات است. شاخه: ادلهٔ اثبات

زندگى فرد، تحت سلطه مسلمان به‌گونه‌اى که تصرف ات او نسبت به این فرد از نوع تصرف ات مالکانه باشد، دلیل بر بردگى او است. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): زندگی فرد تحت سلطه مسلمان به گونه‌ای که تصرفات او نسبت به این فرد از نوع تصرفات مالکانه باشد، دلیل بر بردگی او است. شاخه: ادلهٔ اثبات

برده‌گیرى که پیش از اسلام رواج داشته و از راههاى مختلف صورت مى‌گرفته از دیدگاه اسلام محدود به کفار حربی و اسیر ان جنگى آنان است. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): برده‌گیری تنها محدود به کفار حربی و اسیران جنگی آنان است. شاخه: مدنی

برده از نظر حقوقى هویتى دوگانه دارد؛ زیرا از یک سو به عنوان کالا، مملوک دیگرى به نام مولا و تابع قانون مالکیت است. در نتیجه، موضوع ضوابط حقوقى ناشى از مالکیت مانند خرید و فروش ، هبه ، اجاره ، رهن و توارث مى‌باشد. از سوى دیگر به عنوان انسان- همچون دیگر انسانها- مشمول احکام، حقوق و تکالیف ى است — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): برده از نظر حقوقی هویتی دوگانه دارد؛ هم به عنوان کالا و مملوک تابع قانون مالکیت است و هم به عنوان انسان مشمول احکام، حقوق و تکالیف خاص خود م. ب.. شاخه: مدنی