نکتهٔ فقهی: اثبات (فقه)

تفاوت اثبات با ثبوت در این است که اولی مرحله علم و آگاهی از وجود خارجی چیز است و دومی مرحله تحقق و تقرر آن در ظرف وجودی خود به حسب واقع بدون آن که علم یا جهل دیگری در آن دخالتی داشته باشد. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): اثبات مرحله علم و آگاهی از وجود خارجی یک چیز است، در حالی که ثبوت مرحله تحقق و تقرر آن در واقعیت، بدون دخالت علم یا جهل دیگران است. شاخه: اصول فقه (روش استنباط)

راه‌های اثبات موضوعات یا « عام » است؛ یعنی همه موضوعات به آن، قابل اثبات است و یا « خاص » که تنها برخی موضوعات به آن اثبات می‌گردد. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): راه‌های عام اثبات موضوعات شامل علم و یقین، بینه و خبر واحد است که همه موضوعات به آن قابل اثبات هستند. شاخه: ادلهٔ اثبات

برخی از راه‌های خاص برای اثبات موضوعات شرعی عبارت است از: ۱. اخبار صاحب ید ۲. حسن ظاهر ۳. محراب معصوم علیه السلام — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): راه‌های خاص اثبات موضوعات شرعی شامل اخبار صاحب ید، حسن ظاهر و محراب معصوم (ع) است که تنها برخی موضوعات به آن اثبات می‌گردد. شاخه: ادلهٔ اثبات

اثبات بر عهده مدعی است، زیرا اصل ، برائت ذمه دیگری ( مدعی علیه ) از حق مورد ادعا است، تا زمانی که ادعا کننده خلاف آن را ثابت کند. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): در صورت جهل قاضی به واقع، اثبات دعوا بر عهده مدعی است، زیرا اصل بر برائت ذمه مدعی علیه است تا زمانی که مدعی خلاف آن را ثابت کند. شاخه: آیین دادرسی

قسم دادن، حق مدعی است و حاکم بدون اجازه وی نمی‌تواند منکر را سوگند دهد. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): قسم دادن منکر، حق مدعی است و حاکم بدون اجازه وی نمی‌تواند منکر را سوگند دهد. شاخه: آیین دادرسی

مراد از راه‌های اثبات، چیزهایی است که در مقام اثبات موضوع حکم قاضی مورد استفاده و استناد قرار می‌گیرد. که عبارتند از: اقرار ، شهادت ، قسم و امارات . — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): راه‌های اثبات در مقام اثبات موضوع حکم قاضی شامل اقرار، شهادت، قسم و امارات است. شاخه: ادلهٔ اثبات

نوشته‌ها و اسناد در اثبات موضوع حکم قضایی بنابر قول مشهور اعتبار ندارد، بلکه بر عدم اعتبار آن‌ها، ادعای اجماع شده است؛ مگر آن که قرائنی بر صحت و درستی آن‌ها موجود باشد. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): نوشته‌ها و اسناد در اثبات موضوع حکم قضایی بنابر قول مشهور اعتبار ندارند، مگر آنکه قرائنی بر صحت و درستی آن‌ها موجود باشد. شاخه: ادلهٔ اثبات

اثبات به دو معنا بکار میرود: ۱ - احراز وجود خارجی موضوع دارای اثر شرعی ، ۲ - اقامه دلیل بر دعوا نزد قاضی .

منظور از اثبات به معنای نخست، احراز موضوع، مانند اجتهاد ، اعلمیت ، طهارت ، نجاست و عدالت ، در مقام عمل و انجام وظیفه است. از این عنوان در باب‌های بسیاری مانند اجتهاد و تقلید ، طهارت و صلات سخن رفته است.

تفاوت اثبات با ثبوت در این است که اولی مرحله علم و آگاهی از وجود خارجی چیز است و دومی مرحله تحقق و تقرر آن در ظرف وجودی خود به حسب واقع بدون آن که علم یا جهل دیگری در آن دخالتی داشته باشد.

راه‌های اثبات موضوعات یا « عام » است؛ یعنی همه موضوعات به آن، قابل اثبات است و یا « خاص » که تنها برخی موضوعات به آن اثبات می‌گردد. ۳. ۱ - راه های عام اثبات ۱. علم و یقین ۲. بینه ۳. خبر واحد ۳.۱. ۱ - تعریف علم و یقین علم و یقین به آگاهی یافتن نسبت به موضوع از راه علم وجدانی و یقین گفته می شود. ۳.۱. ۲ - تعریف بینه بینه ، احراز موضوع از راه بینه به عنوان حجت شرعی به منزله احراز قطعی و یقینی موضوع است. ۳.۱. ۳ - خبر واحد در اثبات موضوعات به خبر عادل ، بلکه فرد موثق اختلاف است. ۳. ۲ - راه های خاص اثبات برخی از راه‌های خاص برای اثبات موضوعات شرعی عبارت است از: ۱. حسن ظاهر ۳. ۳.۲. ۲ - مراد از حسن ظاهر از راه‌های اثبات عدالت بنابر آنچه به مشهور نسبت داده شده حسن ظاهر شخص از نظر آراسته بودن به تکالیف و آداب شرع است. ۳.۲. ۳ - محراب معصوم علیه السلام از نشانه ‌های قطعی اثبات قبله ، محرابی است که به دستور معصوم علیه السلام بنا شده و یا در آن نماز خوانده باشد. منبع: جواهر الکلام ج۶، ص۱۶۸-۱۷۴ · جواهر الکلام ج۶، ص۱۷۶ · مهذب الاحکام ج۱، ص۴۹-۵۱ · جواهر الکلام ج۷، ص۳۸۴

از اثبات به مفهوم دوم، در باب قضاء و شهادات سخن رفته است و غرض از این نوع اثبات استیفای حق توسط حاکم شرع م. ب.. ۴. ۱ - اثبات، بر عهده مدعی اگر کسی نزد قاضی علیه دیگری اقامه دعوا کند، قاضی در صورت علم به حقیقت ، بنا بر قول مشهور بر اساس علم خود حکم می‌کند و نیازی به اثبات نیست؛ ولی در صورت جهل وی به واقع ، دعوای مدعی ، باید اثبات گردد. اثبات بر عهده مدعی است، زیرا اصل ، برائت ذمه دیگری ( مدعی علیه ) از حق مورد ادعا است، تا زمانی که ادعا کننده خلاف آن را ثابت کند. ۴. ۲ - اثبات، حق مدعی یا حاکم در این که اثبات، حق مدعی است یا حاکم ، اختلاف است. بنابر قول اول، حاکم نمی‌تواند در صورت عدم حضور بینه ، مدعی را امر به احضار آن نماید و یا در صورت حضور ، بدون درخواست مدعی، از بینه سؤال نماید، ولی بنابر قول دوم، حاکم می‌تواند امر به احضار کند، یا در صورت حضور، ابتدا به سؤال نماید. این اختلاف تنها در مورد اقامه بینه است. ۴. ۳ - قسم دادن، حق مدعی قسم دادن، حق مدعی است و حاکم بدون اجازه وی نمی‌تواند منکر را سوگند دهد. منبع: فقه الامام جعفر الصادق ج۶، ص۷۸ · المبسوط ج۸، ص۱۵۸- ۱۵۹ · مسالک الافهام ج۱۳، ص۴۴۷

مراد از راه‌های اثبات، چیزهایی است که در مقام اثبات موضوع حکم قاضی مورد استفاده و استناد قرار می‌گیرد. که عبارتند از: اقرار ، شهادت ، قسم و امارات . ۵. ۱ - اقسام امارات امارات بر دو گونه است: امارات شرعی ، امارات قضایی ۵.۱. ۱ - امارات شرعی امارات شرعی، مانند آن که مالی در دست کسی و تحت تصرف او باشد که نشانه مالکیت وی نسبت به آن است، یا قاعده «الولد للفراش و للعاهر الحجر» که بر اساس آن، فرزند مشکوک به شوهر زن ملحق می‌شود نه مرد زناکار . ۵.۱. ۲ - امارات قضایی امارات قضایی که شارع آن‌ها را اماره قرار نداده است، لیکن حاکم به وسیله آن‌ها به درستی یکی از دو طرف واقعه اطمینان پیدا می‌کند، مانند اثر انگشت که بنابر قول مشهور به جواز قضاوت قاضی بر اساس علم خود، حاکم می‌تواند در صورتی که از این راه به علم و اطمینان برسد، بر اساس آن حکم کند. ۵. ۲ - اثبات توسط نوشته ها و اسناد نوشته‌ها و اسناد در اثبات موضوع حکم قضایی بنابر قول مشهور اعتبار ندارد، بلکه بر عدم اعتبار آن‌ها، ادعای اجماع شده است؛ مگر آن که قرائنی بر صحت و درستی آن‌ها موجود باشد. منبع: الفقه ج۱۰۰، ص۴۱۷- ۴۳۸ · جواهر الکلام ج۴۰، ص۳۰۳-۳۰۵