نکتهٔ فقهی: احکام راه غیر نافذ (بن‌بست) (اماکن عمومی)

اماکن عمومی، مکان‌هایی مشترک بین مردم هستند که ملک شخص یا اشخاص معینی نیست و همگان در استفاده از آن‌ها مساوی ‌اند — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): اماکن عمومی مکان‌هایی مشترک بین مردم هستند که ملک شخص یا اشخاص معینی نیست و همگان در استفاده از آن‌ها مساوی‌اند. شاخه: اموال و مالکیت

از جمله «مشترکات مسجد است و مسجد از مرافق مسلمین است که عموم مسلمین در آن شریک می‌باشند و همه آن‌ها در استفاده از آن مساوی هستند، مگر به آنچه که مناسب آن نیست و شارع مقدس از آن نهی کرده است؛ مانند توقف جنب در مسجد و مانند آن. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): مسجد از مشترکات و مرافق مسلمین است که عموم مسلمین در آن شریک و در استفاده از آن مساوی هستند، مگر در مواردی که شارع مقدس نهی کرده است. شاخه: اموال و مالکیت

بنابراین اگر کسی برای نماز یا عبادت یا قرائت قرآن یا دعا، بلکه تدریس یا وعظ یا فتوا دادن و غیر این‌ها، به جایی از مسجد سبقت بگیرد کسی حق برخیزاندن او را ندارد؛ — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): اگر کسی برای نماز یا عبادت یا قرائت قرآن یا دعا، بلکه تدریس یا وعظ یا فتوا دادن و غیر این‌ها، به جایی از مسجد سبقت بگیرد کسی حق برخیزاندن او را ندارد. شاخه: اموال و مالکیت

البته بعید نیست که نماز جماعت یا فرادا بر اغراض دیگر مقدم باشد، پس اگر جلوس فرد سابق به‌منظور قرائت یا دعا یا تدریس باشد و کسی بخواهد که در آن مکان نماز جماعت یا فرادا بخواند بر فرد سابق واجب است که جا را برای او خالی کند، — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): بعید نیست که نماز جماعت یا فرادا بر اغراض دیگر در مسجد مقدم باشد، و در صورت لزوم، فرد سابق باید جا را برای نمازگزار خالی کند. شاخه: اموال و مالکیت

راه نافذ که خیابان عمومی نامیده می‌شود « حبس بر همه مردم است و مردم در آن مانند هم مساوی می‌باشند و کسی حق احیا و اختصاص به آن را ندارد. و کسی حق تصرف در زمین آن با ساختن دکّه یا دیوار یا کندن چاه یا کاشتن درخت یا غیر آن را ندارد. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): راه نافذ (خیابان عمومی) حبس بر همه مردم است و مردم در آن مساوی هستند و کسی حق احیا، اختصاص یا تصرف در زمین آن با ساختن دکّه، دیوار، کندن چاه یا کاشتن درخت را ندارد، مگر در مواردی که به مصلحت عابرین باشد و ضرری نرساند. شاخه: اموال و مالکیت

اماکن عمومی به مکان ‌هایی که متعلق به عموم مردم م. ب. گفته می شود. از آن در باب‌های احیاء موات ، لقطه و غصب سخن رفته است.

اماکن عمومی، مکان‌هایی مشترک بین مردم هستند که ملک شخص یا اشخاص معینی نیست و همگان در استفاده از آن‌ها مساوی ‌اند مانند جنگل‌ها و جاده‌ها. و «راه دو نوع است: نافذ و غیر نافذ. و اولی خیابان عمومی نامیده می‌شود. و دومی « سکه مرفوعه » و گاهی بر آن راه کوچک ( بن‌ بست ) اطلاق می‌شود و آن راهی است که از آن به راه دیگر یا به مباحی راه نداشته باشد، بلکه سه جانب آن را خانه‌ها و دیوارها احاطه کرده باشد. منبع: مهذب الاحکام ج۲۳، ص۲۵۵ · موسوعة الامام الخمینی، ج۲۳، تحریرالوسیلة، ج۲، ص۲۲۵، کتاب احیاء الموات و المشترکات، القول فی المشترکات، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۹۹ ه ش · موسوعة الامام الخمینی، ج۲۳، تحریرالوسیلة، ج۲، ص۲۲۵، کتاب احیاء الموات و المشترکات، القول فی المشترکات، مسالة۱، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۹۹ ه ش · موسوعة الامام الخمینی، ج۲۳، تحریرالوسیلة، ج۲، ص۲۲۶، کتاب احیاء الموات و المشترکات، القول فی المشترکات، مسالة۱، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۹۹ ه ش

از جمله «مشترکات مسجد است و مسجد از مرافق مسلمین است که عموم مسلمین در آن شریک می‌باشند و همه آن‌ها در استفاده از آن مساوی هستند، مگر به آنچه که مناسب آن نیست و شارع مقدس از آن نهی کرده است؛ مانند توقف جنب در مسجد و مانند آن. بنابراین اگر کسی برای نماز یا عبادت یا قرائت قرآن یا دعا، بلکه تدریس یا وعظ یا فتوا دادن و غیر این‌ها، به جایی از مسجد سبقت بگیرد کسی حق برخیزاندن او را ندارد؛ چه فرد سابق با فرد مسبوق، در غرض مساوی باشند یا در آن اختلاف داشته باشند، پس کسی هر غرضی داشته باشد حق ندارد کسی را که به جایی از مسجد سبقت گرفته و دارای هر غرضی باشد، مزاحمت نماید. البته بعید نیست که نماز جماعت یا فرادا بر اغراض دیگر مقدم باشد، پس اگر جلوس فرد سابق به‌منظور قرائت یا دعا یا تدریس باشد و کسی بخواهد که در آن مکان نماز جماعت یا فرادا بخواند بر فرد سابق واجب است که جا را برای او خالی کند، البته سزاوار است که این مقید بشود به جایی که انتخاب اراده کننده نماز در آن مکان، به مجرد خواهش نفس نباشد، بلکه یا به‌خاطر انحصار محل نماز در آن یا به‌خاطر غرض راجح دینی باشد؛ مانند ملحق شدن به صف‌های نماز جماعت و مانند آن. و لیکن اصل مساله در جایی که جلوس شخص سابق به‌خاطر عبادت مانند دعا و قرائت باشد نه به‌خاطر مجرد تفریح و استراحت، خالی از اشکال نیست، پس ترک احتیاط برای فرد مسبوق به عدم مزاحمت و برای شخص سابق به خالی نمودن جا برای او در آن سزاوار نیست. و ظاهر آن است که نماز فرادا با نماز جماعت مساوی می‌باشد، پس دومی اولویتی بر اولی ندارد، بنابراین کسی که به جایی از مسجد جهت نماز فرادا سبقت بگیرد، کسی که می‌خواهد جماعت بخواند حق ندارد او را مزاحمت نماید اگرچه درصورتی‌که جای دیگری برای فرد سابق پیدا شود بهتر است که جا را برای او خالی کند و نباید منّاع خیر از برادرش باشد. منبع: موسوعة الامام الخمینی، ج۲۳، تحریرالوسیلة، ج۲، ص۲۳۰، کتاب احیاء الموات و المشترکات، القول فی المشترکات، مسالة۱۵، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۹۹ ه ش

راه نافذ که خیابان عمومی نامیده می‌شود « حبس بر همه مردم است و مردم در آن مانند هم مساوی می‌باشند و کسی حق احیا و اختصاص به آن را ندارد. و کسی حق تصرف در زمین آن با ساختن دکّه یا دیوار یا کندن چاه یا کاشتن درخت یا غیر آن را ندارد. البته بعید نیست که کاشتن درخت‌ها و احداث نهر برای مصلحت عابرین، درصورتی‌که راه جداً وسیع باشد - مانند خیابان‌های وسیع و جدید که در این زمان‌ها احداث می‌شود - جایز باشد. چنان که ظاهر آن است که جایز است که در آن، چاه فاضلابی کنده شود تا آب باران و غیره در آن جمع شود، زیرا این از مصالح و مرافق آن می‌باشد، لیکن در غیر اوقات نیاز، جهت حفاظت اهالی خیابان و عابرین، باید مسدود شود. بلکه ظاهر آن است که کندن سرداب در زیر آن درصورتی‌که پایه و سقف را محکم کند به‌طوری‌که با آن از خرابی و ریزش در امان باشد، جایز است. و اما تصرف در فضای آن به خارج نمودن نورگیر یا بالکن یا ساختن سایبان یا باز کردن‌ درب یا قرار دادن ناودان و مانند این‌ها درصورتی‌که به عابرین ضرری نرساند، اشکالی در جواز آن نیست و کسی - حتی کسی که خانه‌اش روبه‌روی خانه او م. ب. - حق جلوگیری او را ندارد. و اما راه غیر نافذ است که به «سکه مرفوعه» نامیده می‌شود و گاهی بر آن راه کوچک (بن‌بست) اطلاق می‌شود پس «این راه، ملک صاحبان آن خانه‌هایی است که درهایشان به آن باز می‌شود؛ نه کسی که دیوار خانه‌اش - نه درب آن - در این کوچه است. پس چنین راهی مانند سایر ملک‌های مشترک م. ب. که برای صاحبان آن جایز است که آن را ببندند و بین خودشان تقسیم کنند و هرکدام از آنان حصه‌اش را داخل در خانه‌اش نماید. و برای کسی غیر از آن‌ها بلکه برای یکی از آن‌ها هم، جایز نیست که در آن و در فضای آن تصرف نماید مگر اینکه با اذن کسی باشد که اذنش معتبر است.» منبع: موسوعة الامام الخمینی، ج۲۳، تحریرالوسیلة، ج۲، ص۲۲۵، کتاب احیاء الموات و المشترکات، القول فی المشترکات، مسالة۱، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۹۹ ه ش

۴. ۱ - استفاده مباح و حرام از اماکن عمومی استفاده از اماکن عمومی برای همگان، مباح است ، اما اگر استفاده به گونه‌ای باشد که موجب ضرر رساندن یا مزاحمت برای استفاده دیگران باشد مانند نشستن در راه عبور و مرور ( سد معبر ) جایز نیست. ۴. ۲ - حق اولویت استفاده از اماکن عمومی اگر شخصی زودتر از دیگران در جایی از اماکن عمومی استقرار پیدا کند، در استفاده از آن تا زمانی که در آن مکان است، نسبت به آن‌ها حق اولویت دارد و دیگران نمی‌توانند مانع استفاده وی گردند، اما اگر این شخص به قصد اعراض و انصراف از آن جا برود، حق او از بین می‌رود؛ هر چند وسائل خود را در آن جا گذاشته باشد. در صورت عدم انصراف و با قصد بازگشت، اگر وسائل خود را در آن مکان گذاشته باشد، حقش باقی است، و اگر چیزی نگذاشته باشد، در بقای حق وی اختلاف است. ۴. ۳ - اختلاف در استفاده از اماکن عمومی اگر دو نفر یا بیشتر با هم برای استفاده از جایی از اماکن عمومی حاضر شوند و استفاده همزمان آنان از آن جا میسر نباشد. باید میان آنان قرعه زد. منبع: مهذب الاحکام ج۲۳، ص۲۹۸ · جواهر الکلام ج۳۸، ص۷۷ · مهذب الاحکام ج۲۳، ص۲۷۲-۲۷۶ · مهذب الاحکام ج۲۳، ص۲۹۹