نکتهٔ فقهی: ارتباط تکلیف با اهلیت (تکلیف (فقه))

خطاب شارع به انجام دادن یا ترک کاری و یا تخییر بین آن دو را تکلیف گویند. تکلیف در فقه، همان امر و نهی شارع است که به افعال مکلفین تعلق گرفته است. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): تکلیف، خطاب شارع به انجام دادن یا ترک کاری و یا تخییر بین آن دو است که به افعال مکلفین تعلق می‌گیرد و مستلزم سختی و مشقتی است. شاخه: اصول فقه (روش استنباط)

شروط عامه تکلیف و یا به‌بیان دیگر «شرایط تعلّق حکم تکلیفی» عبارت است از: عقل، بلوغ، قدرت و اختیار. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): شرایط عام تعلق حکم تکلیفی شامل عقل، بلوغ، قدرت و اختیار است. شاخه: اصول فقه (روش استنباط)

تکلیف، به کودک، دیوانه و ناتوان متوجه نمی‌شود؛ بلکه تکلیف به چیزی فوق قدرت مکلّف ( تکلیف بما لایطاق ) و نیز تکلیف غافل و خوابیده (که به‌سبب غفلت یا عدم هشیاری قدرت بر امتثال ندارد) از سوی حکیم، نامعقول است. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): تکلیف به چیزی که فوق قدرت مکلف است (تکلیف بما لایطاق) و نیز تکلیف غافل و خوابیده، از سوی حکیم نامعقول است. شاخه: اصول فقه (روش استنباط)

اهل فقه با تقسیم اهلیت به دو گونه، اهلیت وجوب و اهلیت ادا، ذمه را وصفی دانسته‌اند که شخص با آن اهلیت وجوب می‌یابد و به‌ اصطلاح، اهلیت وجوب با فرض وجود ذمّه تثبیت می‌شود. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): اهلیت به دو گونه اهلیت وجوب و اهلیت ادا تقسیم می‌شود و ذمه وصفی است که شخص با آن اهلیت وجوب می‌یابد و اهلیت وجوب با فرض وجود ذمه تثبیت می‌شود. شاخه: اصول فقه (روش استنباط)

‌خطاب شارع به انجام دادن یا ترک کاری و یا تخییر بین آن دو را تکلیف گویند. تکلیف در فقه ، همان امر و نهی شارع است که به افعال مکلفین تعلق گرفته است.

تکلیف در لغت عرب از ماده کُلفَت گرفته شده که به معنی سختی و مشقّت است، امر به چیزی که در آن مشقت و سختی است تکلیف می‌نامند و آمر را مکلّف (با کسر لام) و کسی که موظّف به انجام امر می‌گردد را مکلَّف (با فتح لام) گویند. منبع: مصباح المنیر، ص۵۳۷ · مجمع البحرین، ج۵، ص۱۱۵

تکلیف در اصطلاح شامل وجوب ، حرمت ، استحباب ، کراهت و اباحه می‌شود. برخی، تعریف یادشده را به‌دلیل شمول آن نسبت به اباحه، کامل ندانسته‌اند؛ زیرا تکلیف از کلفت، به معنای مشقّت است و در اباحه، مکلّف، مخیّر بین فعل و ترک است و مشقّتی متوجه او نیست؛ لیکن بسیاری در مقام بیان تعداد احکام تکلیفی ، اباحه را نیز در شمار آن ذکر کرده‌اند. منبع: الاصول العامة، ص۵۷-۵۸

در فقه ، تکلیف را خواست شارع برای انجام دادن یا انجام ندادن امری دانسته‌اند که برآوردن آن خواست، مستلزم سختی و مشقتی است. این خواست شارع به صورت حکم بیان می‌شود و خطابی است که متعلق آن افعال مکلَّفین است. در میان فقها درباره تکلیف مباحث مختلفی مطرح شده است، از جمله به این مسائل پرداخته شده که مخاطب تکلیف کیست، رابطه تکلیف و ثواب چگونه است و آیا به تکلیفی که بدون نیت انجام شده باشد ثوابی تعلق می‌گیرد، تکلیف چه موقع قطعی می‌شود و آیا در قطعی شدن تکلیف، وجود علم مکلَّف به تکلیف شرط است یا صرفاً امکان علم داشتن او کفایت می‌کند. منبع: ج۱۳، ص۲۴۹، ذیل «تکلیف»، ۱۴۰۶/ ۱۹۸۵، ۱۴۰۸/ ۱۹۸۸، کویت:وزاره الاوقاف و الشئون الاسلامیه · الکافیة فی الجدل، ج۲، ص۳۵ـ۳۶، چاپ فوقیه حسین محمود، قاهره ۱۳۹۹/ ۱۹۷۹

شروط عامه تکلیف و یا به‌بیان دیگر «شرایط تعلّق حکم تکلیفی» عبارت است از: عقل، بلوغ، قدرت و اختیار. از تعریف تکلیف روشن می‌شود‌ که متعلق تکلیف افعال مکلّفان است که به آن «مکلّف به» و به مخاطب تکلیف، «مکلّف» اطلاق می‌گردد. در مخاطب تکلیف علاوه بر شرایط خاص هر تکلیف، شرایط عام نیز (که در تمامی تکالیف معتبر است و از آن به اهلیت تعبیر می‌شود) باید وجود داشته باشد. این شرایط عبارتند از: بلوغ ، عقل و قدرت . بر این اساس، تکلیف، به کودک، دیوانه و ناتوان متوجه نمی‌شود؛ در آیات متعدّدی آمده است: خداوند جز به مقدار وسع هر نفسی، به او تکلیف نمی‌کند. برخی علم به تکلیف را نیز از شرایط عام تکلیف شمرده‌اند؛ لیکن گروهی آن را شرط ندانسته و برآنند که تکالیف واقعی مشترک بین عالم و جاهل است و علم، شرط تنجّز تکلیف و استحقاق عقاب بر مخالفت آن است. هرگاه شارع ، مکلّفی را به چیزی تکلیف کند در صورت عدم وجود دلیل بر اختصاص آن به مخاطب، دیگر مکلّفان نیز در آن حکم با او شریک هستند. بنا بر قول مشهور، کافر مانند مسلمان ، به فروع دین اسلام همچون اصول آن مکلّف است. منبع: جواهر الکلام، ج۶، ص۴۶۰ · نهایة الاصول، ص۱۶۰ · القواعد و الفوائد، ج۲، ص۳۰۳ · انعام/سوره۶، آیه۱۵۲ · اصول الفقه، ج۱، ص۸۲ · العناوین ج۱، ص۲۰ · العناوین ج۲، ص۷۱۴

در اصطلاح‌شناسی فقه، اصطلاح تکلیف با اصطلاح اهلیت پیوند دارد. فقها مخاطب تکلیف را کسی دانسته‌اند که اهلیت داشته باشد؛ یعنی، خطاب به او بوده و او برای انجام دادن آن امر صلاحیت داشته باشد. اصولیان شرایط این اهلیت را بلوغ و عقل دانسته و انسان عاقل بالغ را مکلف قلمداد کرده‌اند. اصطلاح اهلیت نیز با اصطلاح ذمه پیوند دارد. اهل فقه با تقسیم اهلیت به دو گونه، اهلیت وجوب و اهلیت ادا، ذمه را وصفی دانسته‌اند که شخص با آن اهلیت وجوب می‌یابد و به‌ اصطلاح، اهلیت وجوب با فرض وجود ذمّه تثبیت می‌شود. منبع: ج۱۳، ص۲۴۹، ذیل «اهلیت» و «تکلیف»، ۱۴۰۶/ ۱۹۸۵، ۱۴۰۸/ ۱۹۸۸، کویت، وزارة الاوقاف و الشئون الاسلامیه

بحث‌های تکلیف را فقها غالباً در باب «حجر» و اصولیان معمولاً در بحث حکم و حاکم و محکومٌ‌علیه و محکومٌ‌به و جاهای دیگری که با تکلیف پیوند دارد، آورده‌اند، چراکه تکلیف نسبت مستقیم با حکم و به تبع آن با حاکم و محکومٌ‌علیه و محکومٌ‌به، دارد. منبع: ج۱۳، ص۲۴۹، ذیل «اهلیت» و «تکلیف»، ۱۴۰۶/ ۱۹۸۵، ج ۱۳، ۱۴۰۸/ ۱۹۸۸، کویت:وزارة الاوقاف و الشئون الاسلامیه

فقها و اصولیان و متکلمان درباره نسبت تکلیف و محکومٌ‌به به بحث پرداخته و احکام تکلیفیه یا احکام شرعیه را دو یا پنج قسم دانسته‌اند. بعضی بر این اساس که در تکلیف الزام هست صرفاً واجب و حرام را حکم تکلیفی دانسته‌اند. گروهی دیگر بر این اساس که تکلیف التزام به احکام اللّه است و احکام الهی نیز پنج قسم (واجب، مستحب ، مباح ، مکروه ، حرام) است، احکام تکلیفی را پنج قسم دانسته‌اند. منبع: موسوعة کشاف اصطلاحات الفنون و العلوم، ذیل واژه تکلیف، چاپ رفیق العجم و علی دحروج، بیروت ۱۹۹۶ · المستصفی من علم الاصول، ج۱، ص۵۴ـ۱۲۰، بولاق ۱۳۲۲ـ۱۳۲۴

مقصود از تکلیف ناپسند آن اوامری است که با سختی و مشقّت انجام می‌پذیرد، بدون آن‌که در آن مصلحتی وجود داشته باشد. ۸. ۲ - شرعی و عرفی به اعتبار دیگری تکلیف را به شرعی (مانند تکالیف خداوند بر بندگان خود) و عرفی (مانند تکلیف معلّم بر شاگرد) تقسیم نموده‌اند. منبع: مفردات الفاظ قرآن، ص۷۲۱۷۲۲ · رسالة المکلّف و التکلیف، ص۱۳

در اصطلاح فرهنگ دین، تکلیف به فرمان الهی اطلاق می‌شود. شروط عامه تکلیف و یا به بیان دیگر «شرایط تعلّق حکم تکلیفی» عبارت است از: عقل، بلوغ، قدرت و اختیار در مباحث بعدی دراین‌باره بیش‌تر توضیح خواهیم داد. منبع: گوهر مراد، ص۷ـ۳۴۷ · جواهر الکلام، ج۶، ص۴۶۰

تکلیف، به کودک، دیوانه و ناتوان متوجه نمی‌شود؛ بلکه تکلیف به چیزی فوق قدرت مکلّف ( تکلیف بما لایطاق ) و نیز تکلیف غافل و خوابیده (که به‌سبب غفلت یا عدم هشیاری قدرت بر امتثال ندارد) از سوی حکیم، نامعقول است. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): تکلیف به چیزی که فوق قدرت مکلف است (تکلیف بما لا یطاق) و نیز تکلیف غافل و خوابیده، نامعقول است. شاخه: اصول فقه (روش استنباط)

در آیات متعدّدی آمده است: خداوند جز به مقدار وسع هر نفسی، به او تکلیف نمی‌کند. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): خداوند جز به مقدار وسع هر نفسی، به او تکلیف نمی‌کند. شاخه: اصول فقه (روش استنباط)

برخی علم به تکلیف را نیز از شرایط عام تکلیف شمرده‌اند؛ لیکن گروهی آن را شرط ندانسته و برآنند که تکالیف واقعی مشترک بین عالم و جاهل است و علم، شرط تنجّز تکلیف و استحقاق عقاب بر مخالفت آن است. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): علم به تکلیف، شرط تنجز تکلیف و استحقاق عقاب بر مخالفت آن است، هرچند تکالیف واقعی مشترک بین عالم و جاهل هستند. شاخه: اصول فقه (روش استنباط)

هرگاه شارع ، مکلّفی را به چیزی تکلیف کند در صورت عدم وجود دلیل بر اختصاص آن به مخاطب، دیگر مکلّفان نیز در آن حکم با او شریک هستند. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): هرگاه شارع مکلفی را به چیزی تکلیف کند، در صورت عدم وجود دلیل بر اختصاص آن به مخاطب، دیگر مکلفان نیز در آن حکم با او شریک هستند. شاخه: اصول فقه (روش استنباط)

بنا بر قول مشهور، کافر مانند مسلمان ، به فروع دین اسلام همچون اصول آن مکلّف است. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): بنا بر قول مشهور، کافر مانند مسلمان، به فروع دین اسلام همچون اصول آن مکلف است. شاخه: اصول فقه (روش استنباط)