نکتهٔ فقهی: استثنای کتب علمی از پرداخت بدهی (کتاب)

اهانت به قرآن و نیز کتب فقهی و حدیثی و دیگر کتب محترم حرام است، از این‌رو استنجا، نجس کردن و سوزاندن آنها جایز نیست. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): اهانت به قرآن و کتب فقهی و حدیثی و دیگر کتب محترم، از جمله نجس کردن و سوزاندن آنها، حرام است. شاخه: مدنی

و چنانچه یکی از اینها در چاه مستراح بیفتد، باید فوری از آن بیرون آورده شود و در صورت عدم امکان باید در چاه را ببندند و از آن استفاده نکنند تا زمانی که پوسیده شود. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): اگر کتب محترم در چاه مستراح بیفتند، باید فوراً خارج شوند و در صورت عدم امکان، باید در چاه را بست و از آن استفاده نکرد تا زمانی که پوسیده شود. شاخه: مدنی

کسی که دعاهای نماز میت را از حفظ، ندارد می‌تواند آنها را از روی کتاب بخواند. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): کسی که دعاهای نماز میت را حفظ نیست، می‌تواند آنها را از روی کتاب بخواند. شاخه: مدنی

گرفتن زکات برای مستحق جهت خریدن کتب علمی مورد نیاز جایز است. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): گرفتن زکات برای مستحق جهت خریدن کتب علمی مورد نیاز جایز است. شاخه: مدنی

کتاب‌های مورد نیاز شخص در صورتی که از درآمد کسب همان سال تهیه شده باشد، از مئونه به شمار می‌رود و خمس به آن تعلق نمی‌گیرد. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): کتاب‌های مورد نیاز شخص که از درآمد کسب همان سال تهیه شده باشند، از مئونه محسوب شده و خمس به آنها تعلق نمی‌گیرد. اگر تهیه برخی جلدها متوقف بر خرید دوره کامل باشد، تمامی آنها از مئونه هستند، در غیر این صورت به جلدهای غیر مورد نیاز خمس تعلق می‌گیرد. شاخه: مدنی

اگر کسی کتاب‌هایی دارد که به آنها نیاز ندارد یا با داشتن نیاز می‌تواند هر زمان بخواهد از کتابخانه‌های عمومی نیازش را برطرف سازد، چنانچه مبلغ کتاب‌ها در صورت فروش تامین کننده هزینه حج باشد، با فراهم بودن دیگر شرایط وجوب حج، باید آنها را بفروشد و حج بگزارد. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): اگر کسی کتاب‌هایی دارد که به آنها نیاز ندارد یا می‌تواند از کتابخانه‌های عمومی استفاده کند و مبلغ فروش آنها هزینه حج را تامین کند، با فراهم بودن سایر شرایط وجوب حج، باید آنها را بفروشد و حج بگزارد. شاخه: مدنی

به قول مشهور، فروختن بلکه مطلق تملیک قرآن به کافر جایز نیست. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): به قول مشهور، فروختن و تملیک قرآن به کافر جایز نیست. شاخه: مدنی

خرید و فروش و نگهداری کتاب‌های گمراه کننده جایز نیست، مگر برای پاسخگویی و نقد آن برای کسی که از نظر علمی توانایی این کار را دارد. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): خرید و فروش و نگهداری کتاب‌های گمراه کننده جایز نیست، مگر برای پاسخگویی و نقد آن توسط فردی که توانایی علمی این کار را دارد. شاخه: مدنی

گرفتن دستمزد برای نوشتن کتاب‌های دینی و غیر دینی جز کتاب‌های دربردارنده مطالب باطل و گمراه کننده جایز است، چنان که چاپ و پخش آنها نیز همین حکم را دارد. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): گرفتن دستمزد برای نوشتن، چاپ و پخش کتاب‌های دینی و غیر دینی، به جز کتاب‌های حاوی مطالب باطل و گمراه کننده، جایز است. شاخه: مدنی

به تصریح برخی، گرو گذاشتن کتاب‌های فقهی و حدیثی نزد کافر مکروه است. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): گرو گذاشتن کتاب‌های فقهی و حدیثی نزد کافر مکروه است. شاخه: مدنی

خارج کردن کتاب‌های ادعیه و غیر آن که وقف مساجد و مشاهد مشرفه شده‌اند، از این اماکن جایز نیست. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): خارج کردن کتاب‌های وقفی (مانند ادعیه) از مساجد و مشاهد مشرفه جایز نیست. شاخه: اموال و مالکیت

به گفته برخی کتاب‌های باقی مانده از پدر همچون قرآن از آن پسر بزرگ‌تر است، لیکن به گفته بعضی دیگر، پسر بزرگ‌تر نسبت به کتاب‌های پدر با دیگر ورثه احتیاطاً مصالحه کند. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): برخی معتقدند کتاب‌های باقی مانده از پدر، مانند قرآن، از آن پسر بزرگ‌تر است، اما برخی دیگر توصیه به مصالحه پسر بزرگ‌تر با دیگر ورثه در مورد کتاب‌ها دارند. شاخه: ارث و وصیت

کتاب به معنای مجموعه‌ای از نوشته‌ها بر کاغذ دارای جلد است. از احکام آن در باب‌های طهارت ، صلات ، زکات ، خمس ، حج ، ، تجارت ، رهن ، وقف ، ارث ، و نیز مسائل مستحدثه سخن گفته‌اند.

عنوان کتاب دارای دو معنا م. ب.: الف: گاه در مقابل سنت و دیگر منابع فقه به کار می‌رود که مراد از آن قرآن کریم است و در اصول فقه ، همچنین کلمات فقها در مقام استدلال کاربرد دارد. ب: گاهی نیز مراد از آن مطلق کتاب‌ها م. ب. که موضوع این عنوان است. ۲. ۱ - طهارت اهانت به قرآن و نیز کتب فقهی و حدیثی و دیگر کتب محترم حرام است، از این‌رو استنجا ، نجس کردن و سوزاندن آنها جایز نیست. و چنانچه یکی از اینها در چاه مستراح بیفتد، باید فوری از آن بیرون آورده شود و در صورت عدم امکان باید در چاه را ببندند و از آن استفاده نکنند تا زمانی که پوسیده شود. ۲. ۲ - صلات کسی که دعاهای نماز میت را از حفظ، ندارد می‌تواند آنها را از روی کتاب بخواند. ۲. ۳ - زکات گرفتن زکات برای مستحق جهت خریدن کتب علمی مورد نیاز جایز است. به قول برخی دادن زکات از سهم سبیل الله از سوی پدر به فرزند برای خرید کتاب‌های دینی مورد نیاز، همچنین برای خریدن قرآن یا کتاب دعا و وقف آن، هرچند بر فرزندان خود یا کسانی که واجب النفقه‌اند، جایز است. در مقابل برخی گفته‌اند خریدن کتاب از سهم سبیل الله برای فرزند همچنین خریدن از سهم یاد شده و وقف کردن آن جایز نیست مگر آنکه مصلحت عام که نفعش به عموم بر می‌گردد ـ اقتضای چنین کاری را داشته باشد. ۲. ۴ - خمس کتاب‌های مورد نیاز شخص در صورتی که از درآمد کسب همان سال تهیه شده باشد، از مئونه به شمار می‌رود و خمس به آن تعلق نمی‌گیرد. اگر کتابی چندین جلد باشد و تنها بعضی جلدهای آن مورد نیاز باشد، چنانچه تهیه جلدهای مورد نیاز متوقف بر خریدن دوره کامل آن باشد، تمامی آنها از مئونه محسوب می‌شوند و از دایرۀ شمول خمس خارج‌اند. در غیر این صورت به جلدهایی که بدانها نیاز نمی‌باشد خمس تعلق می‌گیرد. ۲. ۵ - حج اگر کسی کتاب‌هایی دارد که به آنها نیاز ندارد یا با داشتن نیاز می‌تواند هر زمان بخواهد از کتابخانه‌های عمومی نیازش را برطرف سازد، چنانچه مبلغ کتاب‌ها در صورت فروش تامین کننده هزینه حج باشد، با فراهم بودن دیگر شرایط وجوب حج، باید آنها را بفروشد و حج بگزارد. به قول مشهور، فروختن بلکه مطلق تملیک قرآن به کافر جایز نیست. آیا فروختن و تملیک کتب حدیث، دعا و دیگر کتبی که در آنها به آیات قرآن به عنوان شاهد یا دلیل استناد شده نیز به کفار حرام است یا نه؟ مسئله محل اختلاف است. خرید و فروش و نگهداری کتاب‌های گمراه کننده جایز نیست، مگر برای پاسخگویی و نقد آن برای کسی که از نظر علمی توانایی این کار را دارد. گرفتن دستمزد برای نوشتن کتاب‌های دینی و غیر دینی جز کتاب‌های دربردارنده مطالب باطل و گمراه کننده جایز است، چنان که چاپ و پخش آنها نیز همین حکم را دارد. ۲. ۶ - قرض کسی که بدهکار است برای پرداخت بدهی خود، واجب است آنچه دارد بابت آن پرداخت کند جز آنچه استثنا شده است. به تصریح برخی، کتاب‌های علمی مورد نیاز برای اهل آن از جمله استثنا شده‌ها است. ۲. ۷ - رهن به تصریح برخی، گرو گذاشتن کتاب‌های فقهی و حدیثی نزد کافر مکروه است. ۲. ۸ - وقف خارج کردن کتاب‌های ادعیه و غیر آن که وقف مساجد و مشاهد مشرفه شده‌اند، از این اماکن جایز نیست. ۲. ۹ - ارث به گفته برخی کتاب‌های باقی مانده از پدر همچون قرآن از آن پسر بزرگ‌تر است، لیکن به گفته بعضی دیگر، پسر بزرگ‌تر نسبت به کتاب‌های پدر با دیگر ورثه احتیاطاً مصالحه کند. ۲. ۱۰ - مسائل مستحدثه آیا حق تالیف برای نویسنده کتاب و حق نشر برای ناشر آن که از آن به حق معنوی تعبیر می‌شود، ثابت است یا نه؟ مسئله اختلافی است. منبع: جواهر الکلام، ج۲، ص۵۱-۵۲ · صراط النجاة، ج۱، ص۴۳۷ · توضیح المسائل مراجع، ج۱، ص۳۳۸ · العروة الوثقی، ج۴، ص۱۰۲. ۱۰۲ · توضیح المسائل مراجع، ج۲، ص۱۵۳ · موسوعة الخوئی، ج۲۴، ص۱۱۱-۱۱۶ · توضیح المسائل مراجع، ج۲، ص۷۷-۷۸ · مناسک حج، ج۱، ص۱۴ · جواهر الکلام، ج۲۲، ص۳۳۸-۳۳۹ · توضیح المسائل مراجع، ج۲، ص۱۰۰۵ · کتاب السرائر، ج۲، ص۲۲۴-۲۲۵ · مجمع الفائدة، ج۹، ص۱۱۵ · تحریر الاحکام، ج۲، ص۴۷۳ · استفتائات جدید، ج۲، ص۳۰۶ · مستند الشیعة، ج۱۹، ص۲۱۲-۲۱۴