نکتهٔ فقهی: استیفای حدود توسط امام یا نایب او (استیفاء (فقه))

امّا برای دیگران- جز کسانی که استثنا شده‌اند مانند مولا نسبت به برده و بنابر قول برخی پدر نسبت به فرزند و شوهر نسبت به همسر - جایز نیست. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): به جز موارد استثنا شده (مانند مولا نسبت به برده، پدر نسبت به فرزند و شوهر نسبت به همسر در برخی اقوال)، افراد عادی حق اجرای حدود شرعی را ندارند. شاخه: کیفری

استیفای هر حدّی با کیفیّتی خاص است مانند زنا که حدّ آن سنگسار کردن یا تازیانه زدن مرد و زن زناکار با کیفیّتی خاص است یا دزدی که حدّ آن قطع انگشتان دزد با کیفیّتی خاص است. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): هر حد شرعی دارای کیفیت اجرای خاص خود است که باید رعایت شود. شاخه: کیفری

استیفای حدود در حرم مکّه در صورت ارتکاب جرم در خارج حرم جایز نیست. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): اگر جرمی در خارج از حرم مکه اتفاق افتاده باشد، اجرای حد آن در حرم مکه جایز نیست. شاخه: کیفری

مقدار و نیز کیفیّت تعزیر بستگی به رأی حاکم شرع دارد. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): مقدار و نحوه اجرای تعزیر (کیفر غیر حدی) به نظر و تشخیص حاکم شرع بستگی دارد. شاخه: کیفری

در قصاص نفس ، ولیّ دم حق استیفای قصاص را دارد؛ خواه یکی باشد یا بیشتر، امّا در این که اذن امام علیه السّلام یا نایب وی نیز لازم است یا نه، اختلاف است. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): ولی دم (یا اولیای دم) حق اجرای قصاص نفس را دارد، اما در مورد لزوم اذن امام یا نایب او اختلاف نظر وجود دارد. شاخه: کیفری

اگر ولیّ دم صغیر یا مجنون باشد، بنابه تصریح بسیاری از فقها حق استیفای قصاص از‌ آن ولیّ آن دو خواهد بود. برخی فقها استیفای قصاص را تنها برای خود صغیر و مجنون در صورت بلوغ و عاقل شدن، جایز دانسته‌اند. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): اگر ولی دم صغیر یا مجنون باشد، ولیّ او حق استیفای قصاص را دارد، هرچند برخی فقها استیفاء را تنها برای خود صغیر و مجنون پس از بلوغ و عاقل شدن جایز می‌دانند. شاخه: کیفری

اگر مقتول ، ولیّ دم نداشته باشد، امام ولیّ دم او است و حق استیفای قصاص دارد. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): اگر مقتول ولی دم نداشته باشد، امام معصوم ولی دم او محسوب شده و حق استیفای قصاص را دارد. شاخه: کیفری · از قواعدِ فهرستِ فقهی: 50

آلاتی که برای قصاص نفس یا عضو به کار می‌رود، دارای شرایط خاصی همچون از جنس آهن بودن و به قول مشهور، شمشیر بودن است. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): ابزارهایی که برای اجرای قصاص نفس یا عضو به کار می‌روند، باید دارای شرایط خاصی باشند، از جمله اینکه از جنس آهن و به قول مشهور، شمشیر باشند. شاخه: کیفری

استیفای قصاص از جانی پیش از بهبود یافتن جراحت شخصی که جنایت علیه او صورت گرفته، جایز است؛ هر چند شیخ طوسی به وجوب تأخیر آن تا زمان بهبودی جراحت قائل م. ب.. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): اجرای قصاص از جانی پیش از بهبود کامل جراحات مجنی علیه (شخص آسیب‌دیده) جایز است، هرچند برخی فقها تأخیر آن را تا زمان بهبودی واجب می‌دانند. شاخه: کیفری

اگر بدهکار از پرداخت بدهی امتناع ورزد و طلبکار نیز شاهدی بر طلب خود نداشته باشد و یا با وجود شاهد ، دسترسی به قاضی نداشته باشد، طلبکار در صورت دست یافتن به مال بدهکار، می‌تواند حق خود را از آن به عنوان تقاص استیفاء نماید. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): اگر بدهکار از پرداخت بدهی خودداری کند و طلبکار شاهدی برای اثبات طلب خود نداشته باشد یا به قاضی دسترسی نداشته باشد، می‌تواند در صورت دست یافتن به مال بدهکار، حق خ. ر. ب. عنوان تقاص از آن استیفاء کند. شاخه: مدنی

اگر راهن پس از فرارسیدن زمان بازپرداخت از دادن بدهی خود امتناع ورزد، مرتهن در صورت وکالت داشتن از راهن در فروش گرو و نیز در صورت عدم وکالت و دسترسی نداشتن به حاکم شرع یا نداشتن بیّنه برای اثبات حق خود نزد حاکم ، می‌تواند گرو را بفروشد و حق خود را از آن استیفاء نماید، امّا در صورت وجود حاکم و شاهد و عدم وکالت در فروش گرو، باید حق خ. ر. ب. وسیلۀ حاکم شرع استیفاء کند. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): اگر راهن (بدهکار) پس از سررسید دین از پرداخت امتناع کند، مرتهن (طلبکار) در صورت داشتن وکالت از راهن برای فروش گرو، یا در صورت عدم وکالت و عدم دسترسی به حاکم شرع یا عدم وجود بینه، می‌تواند گرو را فروخته و حق خود را استیفاء کند. در غیر این صورت، باید از طریق حاکم شرع اقدام کند. شاخه: مدنی

با عقد اجاره ، مستأجر مالک منفعت و موجر مالک اجرت می‌شود، امّا مالکیّت موجر نسبت به اجرت متزلزل است و با استیفای منفعت به وسیلۀ مستأجر یا گذشت زمانی که برای استیفاء کافی است، — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): با عقد اجاره، مستأجر مالک منفعت و موجر مالک اجرت می‌شود، اما مالکیت موجر بر اجرت تا زمانی که مستأجر منفعت را استیفاء کند یا زمان کافی برای استیفاء بگذرد، متزلزل است. شاخه: مدنی

استیفاء در دو معنا به کار رفته است: ۱. ۲. به آخر رسانیدن عدد در ازدواج و طلاق . از استیفاء به معنای نخست در بسیاری از باب‌ها مانند زکات ، دین ، رهن ، اجاره ، وکالت ، نکاح ، قضاء ، حدود و تعزیرات ، قصاص و دیات به مناسبت سخن رفته است. استیفاء به معنای دوم در باب نکاح و طلاق آمده است.

حق مورد استیفاء یا از حقوق خداوند است یا از حقوق مردم و هر یک نیز یا از امور مالی است یا غیر مالی . از این رو، استیفاء بر چهار قسم است: ۱. استیفای حق اللّه غیر مالی ۲. استیفای حق اللّه مالی ۳. استیفای حق النّاس غیر مالی ۴. استیفای حق الناس مالی

استیفای حق اللّه غیر مالی به دو قسم تقسیم می‌شود: ۲. ۱ - استیفای حدود استیفای حدود ( اجرای حدود ) برای امام علیه السّلام یا منصوب از جانب وی و نیز به قول مشهور، در زمان غیبت برای فقیه جامع الشرایط به عنوان نایب امام جایز است، امّا برای دیگران- جز کسانی که استثنا شده‌اند مانند مولا نسبت به برده و بنابر قول برخی پدر نسبت به فرزند و شوهر نسبت به همسر - جایز نیست. ۲.۱. ۱ - کیفیت استیفای حد استیفای هر حدّی با کیفیّتی خاص است مانند زنا که حدّ آن سنگسار کردن یا تازیانه زدن مرد و زن زناکار با کیفیّتی خاص است یا دزدی که حدّ آن قطع انگشتان دزد با کیفیّتی خاص است. ۲.۱. ۲ - استیفای حدود در مسجد استیفای حدود در مسجد مکروه است. ۲.۱. ۳ - استیفای حدود در حرم مکّه استیفای حدود در حرم مکّه در صورت ارتکاب جرم در خارج حرم جایز نیست. ۲. ۲ - استیفای تعزیر مقدار و نیز کیفیّت تعزیر بستگی به رأی حاکم شرع دارد. منبع: جواهر الکلام ج۱۴، ص۱۱۹ · جواهر الکلام ج۴۱، ص۳۴۴

استیفای حق الناس غیر مالی دارای اقسامی است که در استیفای قصاص گنجانده می‌شود. ۴. ۱ - استیفای قصاص احکامی که بر استیفای قصاص بار می‌شود: ۴.۱. ۱ - در قصاص نفس در قصاص نفس ، ولیّ دم حق استیفای قصاص را دارد؛ خواه یکی باشد یا بیشتر، امّا در این که اذن امام علیه السّلام یا نایب وی نیز لازم است یا نه، اختلاف است. بیشتر، قائل به عدم لزوم‌اند. ۴.۱. ۲ - در قصاص عضو این اختلاف در قصاص عضو نیز وجود دارد؛ هر چند برخی بر لزوم اذن گرفتن در این صورت، ادّعای اجماع کرده‌اند. ۴.۱. ۳ - صغیر یا مجنون بودن ولی دم اگر ولیّ دم صغیر یا مجنون باشد، بنابه تصریح بسیاری از فقها حق استیفای قصاص از‌ آن ولیّ آن دو خواهد بود. برخی فقها استیفای قصاص را تنها برای خود صغیر و مجنون در صورت بلوغ و عاقل شدن، جایز دانسته‌اند. ۴.۱. ۵ - آلات قصاص نفس یا عضو آلاتی که برای قصاص نفس یا عضو به کار می‌رود، دارای شرایط خاصی همچون از جنس آهن بودن و به قول مشهور، شمشیر بودن است. ۴.۱. ۶ - قصاص قبل از بهبود مجنی علیه استیفای قصاص از جانی پیش از بهبود یافتن جراحت شخصی که جنایت علیه او صورت گرفته، جایز است؛ منبع: جواهر الکلام ج۴۲، ص۲۸۶-۲۸۸ · مبانی تکملة المنهاج ج۲، ص۱۲۸ · جواهر الکلام ج۴۲، ص۳۰۳ · جواهر الکلام ج۴۳، ص۳۵۵ · جواهر الکلام ج۴۲، ص۳۵۷-۳۶۰ · المبسوط ج۷، ص۷۵

استیفای حق الناس مالی به پنج قسم تقسیم می‌شود: ۵. ۱ - استیفای دین اگر بدهکار از پرداخت بدهی امتناع ورزد و طلبکار نیز شاهدی بر طلب خود نداشته باشد و یا با وجود شاهد ، دسترسی به قاضی نداشته باشد، طلبکار در صورت دست یافتن به مال بدهکار، می‌تواند حق خود را از آن به عنوان تقاص استیفاء نماید. ۵. ۲ - استیفای مرتهن از رهن اگر راهن پس از فرارسیدن زمان بازپرداخت از دادن بدهی خود امتناع ورزد، مرتهن در صورت وکالت داشتن از راهن در فروش گرو و نیز در صورت عدم وکالت و دسترسی نداشتن به حاکم شرع یا نداشتن بیّنه برای اثبات حق خود نزد حاکم ، می‌تواند گرو را بفروشد و حق خود را از آن استیفاء نماید، امّا در صورت وجود حاکم و شاهد و عدم وکالت در فروش گرو، باید حق خ. ر. ب. وسیلۀ حاکم شرع استیفاء کند. ۵. ۳ - استیفاء در اجاره با عقد اجاره ، مستأجر مالک منفعت و موجر مالک اجرت می‌شود، امّا مالکیّت موجر نسبت به اجرت متزلزل است و با استیفای منفعت به وسیلۀ مستأجر یا گذشت زمانی که برای استیفاء کافی است، مستقر می‌شود. در صورت شرط مباشرت مستأجر در استیفای منفعت‌ عین مورد اجاره ، مستأجر نمی‌تواند آن را به دیگری اجاره دهد. ۵. ۴ - استیفای دیه حق استیفای دیه از آن کسانی است که حق استیفای قصاص را دارند. منبع: جواهر الکلام ج۴۰، ص۳۹۱ · جواهر الکلام ج۲۵، ص۲۱۷-۲۲۱ · جواهر الکلام ج۲۷، ص۲۷۳ · جواهر الکلام ج۲۷، ص۲۶۰ · جواهر الکلام ج۲۷، ص۳۸۲-۳۸۳

استیفاء به معنای دوم در باب نکاح و طلاق آمده است. ۶. ۱ - استیفای عدد در نکاح استیفای عدد در ازدواج دائم ، از اسباب تحریم نکاح است؛ بدین معنا که مرد آزاد با داشتن چهار زن آزاد یا دو کنیز به عقد دائم ، به ترتیب نمی‌تواند زن آزاد پنجم و کنیز سومی را به عقد دائم خویش در آورد. در صورتی که مرد زن را نه بار این گونه طلاق دهد، زن برای همیشه بر او حرام می‌شود. این در صورتی است که مرد زن را نه بار طلاق عدی دهد. پس اگر او را سه طلاق دهد بازهم بر او حرام می‌شود تا شوهر دیگری با او ازدواج کند اگرچه این شوهر، همان شوهر دومی در سه طلاق اول باشد. و به همین صورت بعد از هر طلاق سومی بر او حرام می‌شود و با ازدواج شخص دیگر بعد از آن حلال می‌شود؛ اگرچه صد مرتبه طلاق داده شود.» البته «اگر او را نُه طلاق عدّی‌ دهد درحالی‌که دو محلل در بین آن نُه طلاق واقع شود، به اینکه بعد از سه‌تای اولی و دومی با غیر طلاق دهنده، ازدواج نماید برای همیشه بر او حرام می‌شود. و کیفیت وقوع نُه طلاق عدّی‌ این است که با شرایط، او را طلاق دهد سپس در عده به او رجوع نماید و او را وطی نماید سپس او را در طهر دیگر طلاق دهد و بعداً رجوع نماید و با او وطی کند پس طلاق سوم او را بدهد و پس از آن بعد از عده‌اش شوهر دیگری با او ازدواج نماید و بعد از وطی با او از او جدا شود سپس شوهر اولی بعد از عده‌اش با او ازدواج نماید سپس سه طلاق را مانند اول بر او واقع سازد و کسی دیگر با او ازدواج نماید، و سه طلاق دیگر مانند طلاق‌های سابق بر او واقع سازد تا اینکه نُه طلاق شود که بین آن‌ها ازدواج دو مرد واقع شود پس در نهمی ابداً بر او حرام می‌شود.» منبع: جواهر الکلام ج۳۰، ص۲ · موسوعة الامام الخمینی، ج۲۳، تحریرالوسیلة، ج۲، ص۳۰۵، کتاب النکاح، القول فی النکاح فی العدة و تکمیل العدد، مسالة۱۰، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۹۹ ه ش · جواهر الکلام ج۳۰، ص۱۴ · موسوعة الامام الخمینی، ج۲۳، تحریرالوسیلة، ج۲، ص۳۵۷، کتاب الطلاق، القول فی اقسام الطلاق، مسالة۴، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۹۹ ه ش · موسوعة الامام الخمینی، ج۲۳، تحریرالوسیلة، ج۲، ص۳۰۵، کتاب النکاح، القول فی النکاح فی العدة و تکمیل العدد، مسالة۱۲، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۹۹ ه ش