نکتهٔ فقهی: تعریف تجارت

و وکیل شدن حضری - خواه شهر نشین یا روستانشین- برای بادیه‌نشین... بلکه برای هر غریبی نیز حرام است. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): بنابر قولی وکیل شدن حضری (خواه شهرنشین یا روستانشین) برای بادیه‌نشین یا هر غریبی حرام است. شاخه: تجارت

تجارت به معانی خرید و فروش، مطلق کسب و داد و ستد، داد و ستد به قصد سود بردن است.

واژۀ تجارت، مصدر و به قولی اسم مصدر است که در اصل، دلالت بر حرفۀ بازرگانی دارد و تاجر و بازرگان به کسی گفته می‌شود که داد و ستد را حرفۀ خود ساخته است. منبع: لسان العرب، ج۴، ص۸۹، واژۀ «تجر»

عنوان تجارت در کلمات فقها در هر سه معنای اشاره شده در تعریف لغوی به کار رفته، ولی معنای سوم ( معاوضه به قصد سود بردن) موافق عرف و لغت و کلام مفسران و روایات وارد شده در ستایش و ترغیب تجارت، دانسته شده است. چنان‌که مراد از تجارت در مسئله تعلّق زکات به مال التّجاره در باب زکات، همین معنا است. ازاین‌رو، برخی فقها قصد کسب و سود بردن را در تحقّق تجارت لازم دانسته‌اند. در مقابل، برخی دیگر آن را نپذیرفته و گفته‌اند: مراد فقها از تعریف تجارت در بحث زکات ، تعریف و تحدید موضوع حکم شرعی - یعنی فردی از افراد تجارت به عنوان متعلّق حکم شرعی ( استحباب زکات)- است نه تعریف و تحدید خود تجارت. برخی فقها آیۀ کریمۀ «إلّا أن تکون تجارة عن تراض منکم» را ناظر به معنای دوم تجارت، یعنی مطلق کسب و معاوضه- که شامل انواع کسبها و معاوضه نظیر اجاره، صلح و غیر آن می‌شود- دانسته‌اند. برخی فقها در کتب فقهی، برای عنوان تجارت یا متاجر بابی مستقل تأسیس کرده و احکام کسبها به نحو کلّی و خصوص بیع و انواع آن را به تفصیل در ذیل آن آورده‌اند و برای دیگر کسبها مانند اجاره و مزارعه بابی مستقل قرار داده‌اند.بعضی، عنوان مکاسب یا مکاسب و متاجر را جایگزین تجارت و متاجر کرده و در ذیل آن از احکام کسبها و نیز آداب تجارت، سخن گفته‌اند؛ سپس برای هریک از کسبها و تبیین احکام خاصّ آنها بابی مستقل منعقد گردد. در این مقاله به تبیین احکام و آدابی که در فقه تحت عنوان احکام یا آداب تجارت در باب آن مطرح است، بسنده می‌شود. منبع: جواهر الکلام، ج۲۲، ص۴-۶ · مسالک الافهام، ج۳، ص۱۱۷ · جواهر الکلام، ج۲۲، ص۵-۶ · نساء/سوره۴، آیه۲۹‌ · جواهر الکلام، ج۲۲، ص۴-۵ · مستند الشیعه ج۱۴، ص۱۰-۱۱

حرفه تجارت در روایات از برترین و با برکت‌ترین حرفه‌ها شمرده شده است. برپایۀ روایتی از رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله نه جزء از ده جزء خیر و برکت در تجارت قرار داده شده است و در روایتی از امام صادق علیه السّلام، ترک تجارت سبب نقصان عقل آدمی معرفی شده است. منبع: وسائل الشیعه، ج۱۷، ص۱۰ · وسائل الشیعه، ج۱۷، ص۱۳

آداب تجارت به دو بخش الزامی و سنن تقسیم می‌شود: ۴. ۱ - احکام الزامی غشّ ، تدلیس ، ربا و نجش در معامله حرام است. بنابر قولی احتکار ، تلقّی رکبان و وکیل شدن حضری - خواه شهر نشین یا روستانشین- برای بادیه‌نشین بلکه برای هر غریبی نیز حرام است. قول دیگر کراهت آنها است. ۴. ۲ - احکام غیر الزامی (سنن) سنن تجارت خود دوگونه است: ۴.۲. ۱ - سنن فردی پاره‌ای از آنها جنبۀ فردی دارد، مانند استحباب نیّت بی‌نیازی از مردم و توسعه بر خانواده در کسب؛ توکّل بر خداوند؛ فراگیری احکام شرعی تجارت؛ ذکر خداوند و خواندن دعاهای وارد شده هنگام ورود به بازار ؛ صبح زود به سراغ کار رفتن؛ رها کردن تجارت هنگام نماز ؛ گفتن شهادتین و سه بار تکبیر در وقت خرید کالا و تجارت کردن در وطن خود و کراهت زودتر از همه به بازار رفتن و دیرتر از همه دست از کار کشیدن. ۴.۲. ۲ - سنن اجتماعی پاره‌ای از سنن تجارت، ناظر به چگونگی و تنظیم رفتار بازرگان با طرف معامله است، مانند استحباب رعایت برابری میان خریداران؛ گشاده‌رویی هنگام معامله؛ آسان گرفتن در معامله؛ پذیرش درخواست فسخ از سوی خریدار ( اقاله ) و افزودن بر وزن پیمانه هنگام فروش و کم گرفتن در وقت خرید و کراهت ستایش کالا هنگام فروش و نکوهش آن در زمان خرید. همچنین سوگند خوردن هنگام معامله؛ فروختن کالا در محلی که عیب آن پوشیده می‌ماند، مانند جای تاریک؛ معامله با افراد پست و سود گرفتن از‌ کسی که به او وعدۀ ارفاق و احسان در معامله داده شده است. منبع: جواهر الکلام، ج۲۲، ص۱۱۱ · جواهر الکلام، ج۲۳، ص۲۶۴ · جواهر الکلام، ج۲۳، ص۳۳۲ · جواهر الکلام، ج۲۲، ص۴۷۶ · جواهر الکلام، ج۲۲، ص۴۷۷-۴۷۸ · جواهر الکلام، ج۲۲، ص۴۷۰-۴۷۱ · مستند الشیعه، ج۱۴، ص۳۳ · جواهر الکلام، ج۲۲، ص۴۶۲ -۴۷۰

در قرآن بارها واژۀ تجارت به کار رفته است، بی‌آنکه سایر مشتقات آن به کار رفته باشد. در آیۀ ۲۸۲سورۀ بقره که در صدر آن و برای پیشگیری از نزاع احتمالی به کتابت مبایعه توصیه شده، در انتهای آن « تجارت حاضره » استثنا شده است، به این معنا که اگر کالای مورد معامله نقداً و دست به دست رد و بدل گردد، مکتوب نساختن آن اشکالی نخواهد داشت. در آیۀ تراضی تجارت به معنی مبایعه به کار رفته، و با توصیف آن به تراضی ازشمول اکل مال به باطل خارج شده است. برخی از فقیهان برای بطلان بیع فضولی به این آیه استناد جسته‌اند. گروهی دیگر نیز تجارت را مرادف بیع دانسته، و استفاده از واژۀ اکل را کنایه از تملک گرفته، و بر پایۀ آن حکم کرده‌اند که انتقال ملکیت در عقد بیع به محض حصول تراضی صورت می‌پذیرد. در آیۀ ۳۷سورۀ نور واژۀ تجارت در کنار بیع به کار رفته، و اشتغال به امور دنیوی قلمداد شده است، به گونه‌ای که خداوند مردانی را که طلب رزق و روزی از طریق تجارت و سوداگری آن‌ها را از یاد خدا باز نمی‌دارد، ستوده است، تا جایی که در روایات پاداش چنین افرادی نسبت به غیرتاجران که به ذکر خدا مشغول هستند، عظیم‌تر محسوب شده است. گفته شده است که مقصود از تجارت در این آیه انتقال شئ مملوک از شخصی به شخص دیگر در برابر عوض معین و از روی تراضی است. منبع: بقره/سوره۲، آیه۲۸۲ · الکشاف، ج۱، ص۳۲۷ · نساء/سوره۴، آیه۲۹ · مجمع البیان، ج۳، ص۶۸ · المکاسب، ج۳، ص۳۶۴ · مصباح الفقاهه فی المعاملات، ج۷، ص۴۰ · نور/سوره۲۴، آیه۳۷ · محمد بن حسن، وسائل الشیعه، ج۱۲، ص۶-۷ · مجمع البحرین، ج۱، ص۲۸۲

برخی از مفسران در تعلیل مقابلۀ تجارت و بیع در آیه بر این نظرند که مفهوم تجارت برحسب عرف ، استمرار در اکتساب از راه داد و ستد است، اما بیع یک عمل اکتسابی دفعی است. یعنی تفاوت بیع و تجارت از حیث دفعه و استمرار است. بنابراین، نفی بیع پس از نفی تجارت به این معناست که نه تجارت دائمی و نه داد و ستد موقت افراد موصوف در آیه را از یاد خدا باز نمی‌دارد. از آن‌جا که سود بیع در مقایسه با سود تجارت بالفعل حاضر است، آیه در مقام بیان این مطلب است که مردان خدا هرگز از یاد او غافل نیستند، خواه سخت سرگرم تجارت به مثابۀ یک حرفه باشند و خواه در حال دادوستد و کسب درآمد باشند. گروهی دیگر تجارت به کار رفته در این آیه را تصرف در رأس المال برای کسب سود دانسته‌اند. این معنا با آنچه از مفهوم تجارت در آیۀ ۱۶ سوره بقره اراده شده است، مناسبت بیشتری دارد، زیرا خداوند در آن تجارتی را که موجب از دست دادن هدایت و رسیدن به گمراهی باشد، مایۀ خسران و زیان دانسته است. منبع: المیزان فی تفسیر القرآن، ج۱۵، ص۱۲۷ · المفردات فی غریب القرآن، ص۱۳۷ · بقره/سوره۲، آیه۱۶ · مجمع البیان، ج۱، ص۱۱۱

در آیۀ ۱۱ سوره جمعه که تجارت در کنار لهو به کار رفته، و نیز در آیۀ ۲۴ سوره توبه که در آن به کسانی که اشتغال به طاعت الاهی و جهاد در راه خدا را موجب کساد تجارت دانسته، و به عقوبت الاهی بیم داده شده‌اند، همین تجارت نامطلوب و زیانبار قصد شده است. از دیگر سو، ایمان به خدا و پیامبر (ص) و جهاد در راه خدا با مال و جان، تجارت نجات‌دهنده از عذاب قلمداد شده است همچنان که در آیۀ ۲۹ سورۀ فاطر برپا دارندگان نماز و انفاق‌کنندگان را امیدوار به تجارتی دانسته است که هرگز زیان و زوال نخواهد یافت. منبع: جمعه/سوره۶۲، آیه۱۱ · توبه/سوره۹، آیه۲۴ · صف/سوره۶۱، آیه۶۱ · فاطر/سوره۳۵، آیه۲۹

از بررسی مجموع آیاتی که واژۀ تجارت در آن‌ها به کار رفته است، به دست می‌آید که در قرآن تجارت معنایی عام و گسترده دارد و هرگونه دادوستدی را در بر می‌گیرد، خواه دنیوی و مادی باشد و خواه اخروی و معنوی. علاوه بر این، از مفاد آیات برمی‌آید که تجارت در حقیقت خود ممدوح و مطلوب است، مگر آن‌که انسان را از یاد خدا بازدارد که در این صورت سخت نکوهش شده است. در روایات نیز تجارت به معنای عام آن ملحوظ گردیده، و به آن سفارش شده است. در روایتی آمده است: هرکس در طلب روزی بکوشد، در پیشگاه خداوند اجر و پاداش همسان با مجاهد و حج‌کننده خواهد داشت، همچنان‌که پرداختن به تجارت سبب بی‌نیازی از مردم شمرده شده است. حتی حرفۀ تجارت موجب افزایش عقل ، و ترک آن به معنی کاهش و نقصان خرد قلمداد شده است. امام صادق (علیه‌السلام) نیز ترک تجارت و غفلت از آن را موجب سستی ‌و ضعف‌ عقل ‌دانسته است. منبع: وسائل الشیعه، ج۱۲، ص۲ · وسائل الشیعه، ج۱۲، ص۵ · الکافی، ج۵، ص۱۴۸ · مستدرک الوسائل، ج۱۳، ص۱۲-۱۳ · وسائل الشیعه، ج۱۲، ص۴ · من لایحضره الفقیه، ج۳، ص۱۹۲ · تهذیب الاحکام، ج۷، ص۲ · سیدرضی، نهج البلاغه، نامه۵۳

در متون فقهی، واژۀ تجارت به گستردگی قرآن و سنت به کار رفته است. فقیهان مسائل و مباحث مربوط به خرید و فروش را با عناوین گوناگون مانند مکاسب، بیع یا بیوع تجارت و متاجر مطرح ساخته‌اند. این نام‌گذاری‌ها برای یک موضوع و مبحث، در مقام کاربرد، همه مفهوم یکسانی دارند. مفرد واژۀ متاجر، مَتْجَر یا مصدر میمی است به معنای تجارت کردن، یا اسم مکان و به معنی چیزهایی است که مورد کسب و اکتساب قرار می‌گیرند که فرض اول مناسب‌تر به نظر می‌آید، زیرا که فقیه از فعل مکلف بحث می‌کند، در حالی که اعیان متعلقات فعل او محسوب می‌شوند. منبع: المهذب، ج۱، ص۳۴۳ · الانتصار، ج۱، ص۴۳۳ · الحدائق الناضره، ج۱۸، ص۵ · مختلف الشیعه، ج۵، ص۵ · ج۱، ص۲۸۲، به کوشش احمد حسینی، نجف، ۱۳۸۶ق · الروضة البهیة فی شرح اللمعة الدمشقیة، ج۳، ص۲۰۵

تجارت در اصطلاح فقیهان ۳ کاربرد دارد : ۱. تجارت در این معنا اعم از بیع خواهد بود. ۲. معاوضه به قصد سود بردن، تعبیرات فقیهان از تجارت در باب زکات همین معنا را افاده می‌کند. ظاهر برخی از آیات و نیز روایاتی که در مدح تجارت و تشویق به آن وارد شده‌اند، ناظر به این معناست، همچنان‌که در لغت نیز تجارت را تصرف در رأس‌المال برای سود بردن یا خرید و فروش به قصد سود معنا کرده‌اند. ۳. مطلق بیع داد و ستد ، اعم از این‌که مشتمل بر سود باشد یا قصد سودآوری و انتفاع در آن ملاحظه نشود. فقیهان این معنا از تجارت را مورد نظر دارند و از این‌روست که احکام و مسائل ریز و درشت خرید و فروش را به کتاب بیع و نیز مکاسب نام‌گذاری کرده‌اند. تجارت در این معنا یک اصطلاح فقهی قلمداد می‌شود و با معنی لغوی آن‌که حرفه و پیشه محسوب شده، و مهارت و ممارست در تحقق آن شرط است، متفاوت خواهد بود. بنابراین، هرچند شاید در عرف امروزی بیش‌تر به دادوستدهای عمده و کلان تجارت گفته می‌شود و تاجر کسی است که عمده‌فروشی می‌کند، اما در عرف فقیهان هر خرید و فروشی تجارت، و هر کاسبی حتی کاسب جزء، تاجر به‌شمار می‌رود و اصول و قواعد عمومی و اختصاصی حاکم بر بیع همه را شامل می‌گردد. منبع: مفتاح الکرامه، ج۴، ص۴ · المفردات فی غریب القرآن، ج۱، ص۷۳ · معجم لغة الفقهاء، ج۱، ص۱۲۱ · جواهر الکلام، ج۸، ص۶۹

فقیهان ‌موضوع تجارت را از حیث حکم شرعی به سه دسته، یعنی‌ محرّم، مکروه و مباح تقسیم کرده‌اند، زیرا آنچه که کسب و تجارت به واسطۀ آن صورت می‌گیرد، از دو فرض خارج نیست: یا شارع آن را نهی نکرده است که در این صورت مباح خواهد بود، یا نهی شارع به آن تعلق گرفته است. در این حال، چنانچه نهی الزامی باشد، موضوع تجارت حرام است و در صورتی که آن نهی مانع از نقیض نبوده، و غیرالزامی باشد، مکروه خواهد بود. بنابراین، موضوع تجارت، متعلق دو حکم دیگر، یعنی استحباب و وجوب قرار نخواهد گرفت. منبع: النهایة، ج۱، ص۳۷۱ · الروضة البهیة فی شرح اللمعة الدمشقیة، ج۳، ص۲۰۶

تجارت محرّم که با عنوان مکاسب محرّمه از آن نام برده می‌شود، عبارت است از کسب و اکتساب با چیزهایی که شرع اسلام آن‌ها را حرام دانسته است. اکتساب با اعیان نجس مانند خمر ، مردار، خون ، خوک و سگ (به جز سگ‌های چهارگانه، یعنی سگ شکاری، سگ گله، سگ مزرعه و سگ نگهبان)، از این قبیل است. تجارت با آلات قمار و فروختن سلاح به دشمنان نیز در شمار مکاسب محرمه‌اند. اما تجارت مکروه کسب‌هایی را در بر می‌گیرد که یا ممکن است منجر به ارتکاب حرام گردد، مانند بیع صرف ، یا شبهه‌آمیزند مانند کاسبی کردن کسانی که از ارتکاب محارم ابایی ندارند. گاهی نیز برخی از کسب‌ها به جهت پست بودن آن‌ها مکروه قلمداد شده‌اند، مانند حجامت به شرط اجرت و «ضِراب الفحل». تجارت مباح، کسب و اکتساب با آن چیزهایی است که بر رجحان یا مرجوحیت آن‌ها دلیلی وجود نداشته، و به اصطلاح از این حیث متساوی الطرفین باشد. به‌طور کلی، تجارت جز با چیزهایی که حرام یا مکروه شمرده شده‌اند، در سایر موارد مباح است. منبع: الروضة البهیة فی شرح اللمعة الدمشقیة، ج۳، ص۲۲۰ · جواهر الکلام، ج۲۲، ص۱۳۲

علاوه بر موضوع تجارت، خود تجارت، یعنی نفس تکسب نیز در متون فقهی به احکام پنج‌گانۀ تکلیفی دسته‌بندی شده است. تجارت وقتی واجب است که تأمین ضروریات زندگی و هزینۀ اهل و عیال و نفقه آن‌ها منحصراً از این طریق میسر باشد. در این صورت، تجارت بر فرد واجب خواهد بود. حتی با ملاحظۀ این‌که تحقق نظام اجتماعی متوقف بر تجارت به معنای عام آن باشد، از این حیث موصوف به واجب کفایی خواهد بود، هرچند زاید بر مخارج و هزینه‌های ضروری باشد. تجارت مندوب یا مستحب تجارتی است که به قصد توسعۀ زندگی و رفاه بیش‌تر صورت می‌پذیرد و در صورتی که برای افزایش مال و بدون هیچ‌وجه ترجیحی به آن مبادرت شود، آن را مباح نامند. تجارت با اعیان مکروه و حرام نیز آن‌چنان‌که گذشت، مصداق تجارت مکروه و تجارت محرم‌اند. منبع: المهذب البارع، ج۲، ص۳۳۴ · الروضة البهیة فی شرح اللمعة الدمشقیة، ج۳، ص۲۲۰ · مفتاح الکرامه، ج۴، ص۵

در بیش‌تر متون فقهی فصلـی با نام آداب تجارت گشوده شده که در آن از مواردی سخن رفته است که کسبه و تجار به انجام آن‌ها توصیه، یا از ارتکاب آن‌ها بازداشتـه شده‌اند. فقیهان در بحث از آداب تجارت از یک سو به بیان چگونگی رفتار تاجر با مشتـریان پرداخته‌اند و از دیگر سو با استناد به احادیث و روایات نقل شده از معصـومین (علیهم‌السلام) خواسته‌انـد احکام اخلاقـی را با ظرافتی کـه خاص متون فقهی است، به مسائل فقهی و حقوقی پیونـد دهند. از این‌روست که برخی از این آداب را با عنوان مستحبات، و برخی دیگر را ذیل مکروهات ذکر کرده‌اند. رعایت این آداب که برخی از فقیهان تا ۲۴ عنوان از آن را برشمرده‌اند، موجب می‌شود تا کاسب و تاجر مشمول روایاتی گردد که مفاد آن‌ها مدح تجارت و ستایش تاجران است و چنانچه فروشنده آن‌ها را رعایت نکند، مصداق احادیثی قرار می‌گیرد که در آن‌ها تاجر سخت مورد مذمت و نکوهش واقع شده است. این روایت که: «تاجر فاجر است و جایگاه فاجر جهنم است، مگر کسی که به حق می‌دهد و به حق می‌ستاند»، در این راستا قابل توجیه خواهد بود. ۱۴. ۱ - مستحبات مهم‌ترین آدابی که تاجر به آن سفارش شده است و در شمار مستحبات محسوب می‌شود، عبارت‌اند از: ۱. یادگیری احکام فقهی تجارت و کسبی‌ که عهده‌دار آن است، هرچند به تقلید باشد. ۲. نگاه برابر به مشتریان و تساوی در رفتار با آن‌ها اعم از شریف و حقیر. ۳. پذیرش درخواست خریداری که پشیمان شده است و می‌خواهد معامله را فسخ کند. ۴. آسان گرفتن در خرید و فروش. ۵. اگر کالای پیمانه‌ای یا کشیدنی را معامله می‌کند، بیشتر بدهد و کمتر بگیرد. ۶. عیب کالا را بگوید، خواه آشکار باشد، خواه پنهان. ۱۴. ۲ - مکروهات برخـی از مکروهات آداب تجارت نیز از این قرارند: ۱. تزیین کالا به گونه‌ای که رغبت کاذب ایجاد کند. ۲. سوگند خوردن در وقت معامله. ۳. فروختن کالا در محلی که سبب پنهان شدن عیب آن می‌گردد. ۴. ستایش کالایی که می‌فروشد و مذمت آنچه که می‌خرد. ۵. چانه زدن پس از قطعی شدن قیمت. ۶. داخل شدن در معاملۀ دیگران. منبع: النهایة، ج۱، ص۳۷۱ · اللمعة الدمشقیة، ج۱، ص۹۷-۹۹ · وسائل الشیعه، ج۱۲، ص۲۸۵

ازجمله در باب زکات که در زمرۀ مباحث اقتصادی در فقه اسلامی محسوب است، آنجا که سخن از چیزهایی می‌رود که زکات به آن‌ها تعلق می‌گیرد، از مال التجاره نیز بحث شده است که آیا مشمول حکم زکات قرار می‌گیرد یا نه؟ مقصود از مال‌التجاره در این باب هر مالی است که شخص از طریق معاوضه و با این قصد که با آن تجارت کند، مالک می‌گردد. بر این پایه آنچه فرد به سبب ارث یا حیازت مباحات به دست می‌آورد، مال‌التجاره محسوب نمی‌شود، زیرا به‌ غیر عقد مالک شده است. همچنان‌که هبه نیز از دایرۀ شمول مال‌التجاره خارج خواهد بود، زیرا که هرچند به واسطۀ عقد به دست آمده، اما چون معاوضه نبوده، و گیرنده آن را به شکل تبرعی و مجانی دارا شده است، مال‌التجاره شمرده نمی‌شود. اعتبار کردن قصد اکتساب در تعریف مال‌التجاره نیز برای خارج کردن اشیائی است که انسان در معاوضات به دست می‌آورد، اما نه به قصد تجارت، بلکه برای سرگرمی یا صِرف انتفاع از آن. آنچه عوض خلع گرفته می‌شود و صلحی که بر عوض جنایت واقع می‌گردد، نیز مال‌التجاره محسوب نخواهد شد، زیرا مقصود از معاوضه، معاوضۀ محض است، یعنی هر دو طرف آن باید مال باشد. ۱۵. ۱ - توسعه مفهوم مال‌التجاره ناگفته نماند که برخی از فقیهان مفهوم مال‌التجاره را توسعه داده، و آن را شامل هر مالی دانسته‌اند که انسان به دست می‌آورد، اعم از این‌که به وسیلۀ عقد باشد یا غیر آن، معاوضی باشد یا تبرعی. مهم آن است که این مال را تملک کند و آن را مهیای تجارت سازد. در این حال، هبه و صلح مجانی در مفهوم مال‌التجاره قرار خواهند گرفت. بنابراین، قصد اکتساب در زمان تملک شرط نخواهد بود. ۱۵. ۲ - حکم زکات در مال‌التجاره از نظر امامیه اکثر فقیهان امامیه وجوب زکات را در مال‌التجاره منتفی دانسته‌اند و قول مشهور بلکه اشهر، استحباب زکات در آن است. برخی این استحباب را خالی از اشکال نمی‌دانند. ظاهر سخن گروهی دیگر نیز حاکی از وجوب زکات در مال‌التجاره است، هرچند در روایات متعدد به پرداخت زکات چه از مال‌التجاره و چه غیر آن امر شده است، اما فقیهان برای جمع میان احادیث و با ملاحظۀ این‌که در روایات فراوانی پرداخت زکات در «اصناف نه‌گانه» (غلات اربعه، اَنعام ثلاثه، نقدین) منحصر شده، امر به پرداخت زکات در مال‌التجاره بر استحباب آن حمل شده است. ۱۵. ۳ - نظر اهل سنت فقیهان اهل سنت برخلاف امامیه زکات عروض‌التجاره (همه‌چیز به جز نقدین) را واجب دانسته، و تنها در شروط آن اختلاف دارند. منبع: قواعد الاحکام، ج۳، ص۳۴۴ ۳۴۷ · مسالک الافهام، ج۱، ص۳۹۹ · مستند الشیعه، ج۹، ص۲۴۲ ۲۴۳ · العروة الوثقی، ج۴، ص۹۰ · الروضة البهیة فی شرح اللمعة الدمشقیة، ج۲، ص۳۷ · المبسوط، ج۱، ص۲۲۰ · تحریر الوسیلة، ج۱، ص۳۱۵ · من لایحضره الفقیه، ج۲، ص۱۵ · وسائل الشیعه، ج۶، ص۳۳ · المبسوط، ج۲، ص۱۹۰

فقیهان مالکی در بحث از کیفیت زکات تجارت، تاجر را به سه گروه تقسیم کرده، و برحسب آن حکم زکات را متفاوت دانسته‌اند: ۱. تاجر محتکر ، کسی است که کالا را می‌خرد و منتظر می‌ماند تا قیمت آن گران شود. در این صورت، کالای مذکور زمانی مشمول زکات می‌گردد که تاجر آن را بفروشد. ۲. تاجر مدیر، وی خرید و فروش می‌کند، بی‌آنکه مدتی منتظر بماند و به اصطلاح دائم در حال خرید و فروش است، مانند عموم تجار و بازاریان. ۳. تاجری که هم مدیر و هم محتکر است، یعنی برخی از کالاها را به امید بالا رفتن قیمت آن‌ها نگه می‌دارد و برخی دیگر را بی‌انتظار زمان در معرض فروش قرار می‌دهد. منبع: الفقه الاسلامی و ادلته، ج۲، ص۷۹۷_۷۹۸

در باب خمس هم از تجارت سخن رفته است. مقصود از اَرباح مکاسب، هر منفعتی است که از راه تجارت یا غیر آن حاصل می‌شود. منبع: اللمعة الدمشقیة، ج۱، ص۴۵

در بحث از نماز مسافر نیز فقیهان پس از آن‌که سفر برای تجارت را مباح دانسته‌اند، تاجری را که بیش‌تر در سفر است تا حضر ، مشمول نماز شکسته نمی‌دانند. منبع: المبسوط، ج۱، ص۱۳۶ · شرائع الاسلام فی بیان الحلال و الحرام، ج۱، ص۱۰۲

تجارت به معانی خرید و فروش، مطلق کسب و داد و ستد، داد و ستد به قصد سود بردن است. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): تجارت به معنای خرید و فروش، مطلق کسب و داد و ستد، و داد و ستد به قصد سود بردن است. در اصطلاح فقهی، معنای سوم (معاوضه به قصد سود بردن) موافق عرف و لغت و کلام مفسران و روایات است و برخی فقها قصد کسب و سود بردن را در تحقق تجارت لازم می‌دانند. شاخه: تجارت

و وکیل شدن حضری - خواه شهر نشین یا روستانشین- برای بادیه‌نشین بلکه برای هر غریبی نیز حرام است. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): بنابر قولی وکیل شدن حضری - خواه شهر نشین یا روستانشین- برای بادیه‌نشین بلکه برای هر غریبی نیز حرام است. شاخه: تجارت

استحباب نیّت بی‌نیازی از مردم و توسعه بر خانواده در کسب — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): نیت بی‌نیازی از مردم و توسعه بر خانواده در کسب مستحب است. شاخه: تجارت

عنوان تجارت در کلمات فقها در هر سه معنای اشاره شده در تعریف لغوی به کار رفته، ولی معنای سوم ( معاوضه به قصد سود بردن) موافق عرف و لغت و کلام مفسران و روایات وارد شده در ستایش و ترغیب تجارت، دانسته شده است. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): فقها در کلمات خود از تجارت به معنای معاوضه به قصد سود بردن استفاده می‌کنند، به ویژه در بحث تعلق زکات به مال‌التجاره. شاخه: تجارت

غشّ [۱۲] نجفی جواهری، محمدحسن، جواهر الکلام،ج۲۲، ص۱۱۱. ، تدلیس [۱۳] نجفی جواهری، محمدحسن، جواهر الکلام، ج۲۳، ص۲۶۴. [۱۴] خوانساری، احمد، جامع المدارک، ج۳، ص۲۲۳. ، ربا [۱۵] نجفی جواهری، محمدحسن، جواهر الکلام، ج۲۳، ص۳۳۲. و نجش [۱۶] نجفی جواهری، محمدحسن، جواهر الکلام، ج۲۲، ص۴۷۶. در معامله حرام است. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): غش در معامله حرام است. شاخه: تجارت

غشّ [۱۲] نجفی جواهری، محمدحسن، جواهر الکلام،ج۲۲، ص۱۱۱. ، تدلیس [۱۳] نجفی جواهری، محمدحسن، جواهر الکلام، ج۲۳، ص۲۶۴. [۱۴] خوانساری، احمد، جامع المدارک، ج۳، ص۲۲۳. ، ربا [۱۵] نجفی جواهری، محمدحسن، جواهر الکلام، ج۲۳، ص۳۳۲. و نجش [۱۶] نجفی جواهری، محمدحسن، جواهر الکلام، ج۲۲، ص۴۷۶. در معامله حرام است. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): تدلیس در معامله حرام است. شاخه: تجارت

غشّ [۱۲] نجفی جواهری، محمدحسن، جواهر الکلام،ج۲۲، ص۱۱۱. ، تدلیس [۱۳] نجفی جواهری، محمدحسن، جواهر الکلام، ج۲۳، ص۲۶۴. [۱۴] خوانساری، احمد، جامع المدارک، ج۳، ص۲۲۳. ، ربا [۱۵] نجفی جواهری، محمدحسن، جواهر الکلام، ج۲۳، ص۳۳۲. و نجش [۱۶] نجفی جواهری، محمدحسن، جواهر الکلام، ج۲۲، ص۴۷۶. در معامله حرام است. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): ربا در معامله حرام است. شاخه: تجارت

غشّ [۱۲] نجفی جواهری، محمدحسن، جواهر الکلام،ج۲۲، ص۱۱۱. ، تدلیس [۱۳] نجفی جواهری، محمدحسن، جواهر الکلام، ج۲۳، ص۲۶۴. [۱۴] خوانساری، احمد، جامع المدارک، ج۳، ص۲۲۳. ، ربا [۱۵] نجفی جواهری، محمدحسن، جواهر الکلام، ج۲۳، ص۳۳۲. و نجش [۱۶] نجفی جواهری، محمدحسن، جواهر الکلام، ج۲۲، ص۴۷۶. در معامله حرام است. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): نجش در معامله حرام است. شاخه: تجارت

بنابر قولی احتکار [۱۷] نجفی جواهری، محمدحسن، جواهر الکلام، ج۲۲، ص۴۷۷-۴۷۸. ، تلقّی رکبان [۱۸] نجفی جواهری، محمدحسن، جواهر الکلام، ج۲۲، ص۴۷۰-۴۷۱. [۱۹] نراقی، احمد، مستند الشیعه، ج۱۴، ص۳۸. و وکیل شدن حضری - خواه شهر نشین یا روستانشین- برای بادیه‌نشین [۲۰] نراقی، احمد، مستند الشیعه، ج۱۴، ص۳۳. بلکه برای هر غریبی نیز حرام است. قول دیگر کراهت آنها است. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): بنابر قولی احتکار حرام است. شاخه: تجارت

بنابر قولی احتکار [۱۷] نجفی جواهری، محمدحسن، جواهر الکلام، ج۲۲، ص۴۷۷-۴۷۸. ، تلقّی رکبان [۱۸] نجفی جواهری، محمدحسن، جواهر الکلام، ج۲۲، ص۴۷۰-۴۷۱. [۱۹] نراقی، احمد، مستند الشیعه، ج۱۴، ص۳۸. و وکیل شدن حضری - خواه شهر نشین یا روستانشین- برای بادیه‌نشین [۲۰] نراقی، احمد، مستند الشیعه، ج۱۴، ص۳۳. بلکه برای هر غریبی نیز حرام است. قول دیگر کراهت آنها است. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): بنابر قولی تلقّی رکبان حرام است. شاخه: تجارت

بنابر قولی احتکار [۱۷] نجفی جواهری، محمدحسن، جواهر الکلام، ج۲۲، ص۴۷۷-۴۷۸. ، تلقّی رکبان [۱۸] نجفی جواهری، محمدحسن، جواهر الکلام، ج۲۲، ص۴۷۰-۴۷۱. [۱۹] نراقی، احمد، مستند الشیعه، ج۱۴، ص۳۸. و وکیل شدن حضری - خواه شهر نشین یا روستانشین- برای بادیه‌نشین [۲۰] نراقی، احمد، مستند الشیعه، ج۱۴، ص۳۳. بلکه برای هر غریبی نیز حرام است. قول دیگر کراهت آنها است. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): بنابر قولی وکیل شدن حضری (شهرنشین یا روستانشین) برای بادیه‌نشین یا هر غریبی حرام است. شاخه: تجارت