نکتهٔ فقهی: تعریف قواعد فقهی (اصول فقهی کلی در متون قانونی) (پایه‌گذار قواعد فقهی)

قضیة کلیة تنطبق علی جمع جزئیاتها أو أکثرها تعرف منها احکامها؛ قضیه‌ای کلی که قابل انطباق بر تمامی یا اکثر جزئیاتش است و احکام آن‌ها بدین وسیله معلوم می‌گردد). — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): قواعد فقهی، قضیه‌ای کلی است که قابل انطباق بر تمامی یا اکثر جزئیاتش است و احکام آن‌ها بدین وسیله معلوم می‌گردد. شاخه: اصول فقه (روش استنباط)

تشمل علی حکم شرعی عام، یستفاد من تطبیقها الحصول علی أحکام شرعیة جزئیة هی مصادیق لذلک الحکم العام؛ دربردارنده حکم کلی شرعی است که با اجرای آن، بر احکام جزئی شرعی که مصادیق آن حکم کلی است، دست می‌یابیم). — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): قواعد فقهی، دربردارنده حکم کلی شرعی است که با اجرای آن، بر احکام جزئی شرعی که مصادیق آن حکم کلی است، دست می‌یابیم. شاخه: اصول فقه (روش استنباط)

فقه در اصطلاح به معنای مجموع احکام شرعی فرعی کلی یا وظایفی است که شارع یا عقل (در صورت نبود شرع) وضع می‌کند. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): فقه در اصطلاح به معنای مجموع احکام شرعی فرعی کلی یا وظایفی است که شارع یا عقل (در صورت نبود شرع) وضع می‌کند. شاخه: اصول فقه (روش استنباط)

چارچوب پژوهش و تربیت بحث حاضر نیازمند ارائه گفتاری در (قواعد فقهی) است. از این رو، مقاله در دو فصل ارائه می‌شود: فصل نخست در بیان معنای لغوی و اصطلاحی قواعد فقهی، پیدایی آن و معرفی بارزترین آثاری است که در این باره در مذاهب اسلامی نوشته شده؛ تأسیس قواعد امامیه در سده هشتم هجری؛ دوم. منبع: ص ۱۹۰، دارالثقافه والنشر، ۲۰۰۶، عمان اردن

قواعد فقهی بسیاری وجود دارد که هریک قاعده‌ای ضابطه‌مند و جامع دارد و نیز دربردارنده مسائل فقهی بسیار است. فقیهان با بررسی و پژوهش در مسائل فقهی و فروع آن، قواعد فقهی را استخراج می‌کنند و هر مجموعه را به قاعده ای کلی ارجاع می‌دهند که حکم آن بر تمام یا اکثر مسائل جزئی متشابه جاری و ساری است. چارچوب و ساختار قانونی این قواعد که رسا و با عباراتی گویا و استوار است و اهمیت بسیاری در تربیت و پرورش اندیشه فقه‌پژوه دارد. معنای لغوی و اصطلاحی قواعد فقهی، پیدایی آن و معرفی آثار برجسته مذاهب اسلامی: منبع: علی حیدر، دور الحکام فی شرح مجلة الاحکام، ص ۱۵ · قرافی، الفروق، ص ۳

قواعد جمع قاعده به معنای اصل و اساس است. در صحاح جوهری آمده: (قواعد بیت وبَنا اساس و پایه آن است). معنای قاعده از (قعود) یعنی ثبات و استقرار گرفته شده است. چه بر سر این قوم آمده که هیچ سخنی را نمی‌فهمند؟ فقه در اصطلاح به معنای مجموع احکام شرعی فرعی کلی یا وظایفی است که شارع یا عقل (در صورت نبود شرع) وضع می‌کند. از آن رو که فقه از امور معنوی است، قاعده را از معنای مادی (که در کتب لغت آمده) به معنای معنوی آن گرفته‌ایم. قاعده مفهومی عام و کلی است که بر جزئیات یا مفردات خود قابل انطباق است و هر علمی (قواعدی) دارد. قواعد فقهی نیز چندین تعریف دارد. شاید تعریف جامع و مانع آن عبارت باشد از: ۱. حکم کلی که بر تمامی جزئیاتش منطبق است تا احکام شناخته شود). مثلاً قاعده (عقد باطل هیچ گونه اثری ندارد)، حکمی کلی است که بر عقود باطل معین تطبیق می‌شود و می‌گوییم: این عقد ، اثری ندارد؛ چون باطل است یا آن اجاره اثری ندارد؛ چون باطل است. ۲. (قضیة کلیة یتعرف منها احکام جزئیات موضوعها؛ قضیه‌ای کلی که احکام موضوعات جزئی مربوطه از آن فهمیده می‌شود). ۳. ۴. (قضیة کلیة تنطبق علی جمع جزئیاتها أو أکثرها تعرف منها احکامها؛ قضیه‌ای کلی که قابل انطباق بر تمامی یا اکثر جزئیاتش است و احکام آن‌ها بدین وسیله معلوم می‌گردد). ۵. دربردارنده حکم کلی شرعی است که با اجرای آن، بر احکام جزئی شرعی که مصادیق آن حکم کلی است، دست می‌یابیم). ۶. ۷. (کبری قیاس یجری فی أکثر من جمال لاستنباط حکم شرعی فرعی جزئی أو وظیفة لذلک؛ کبرای قیاس که در بیش‌تر مواقع برای استنباط حکم فرعی و جزئی شرعی جاری می‌شود یا تعیین وظیفه و فعل مکلف). ۸. (احکام کلیة تندرج تحت کل منها مجموعة من المسائل الشرعیة المتشابهة من أبواب شتی؛ ۹. (الاصل الکلی الذی ثبت من ادلته الشرعیه وینطبق بنفسه علی مصادیقه، انطباق الکلی الطبیعی علی مصادیقه؛ اصلی کلی که با ادله شرعی ثابت شده و به گونه انطباق کلی و طبیعی، بر مصادیق خود قابل اجراست). ۱۰. (مجموعة من الأحکام المتشابهة التی ترجع إلی قیاس واحد یجمعها أو ضابط فقهی یربطها؛ مجموعه احکام مشابه که خاستگاه قیاس یا ضابطه‌ای فقهی دارد). ۲. ۱ - نتیجه قاعده فقهی دربردارنده احکام مشابه در مورد مسائل جزئی مشابه است، مانند قاعده (الضرر یزال). حکم در این قاعده (وجوب ازاله ضرر) است، یعنی هر مسئله جزئی که ضرری توجیه ناپذیر دارد، حکم (وجوب ازاله) بر آن منطبق است. به کارگیری قواعد فقهی، کار فقیه را آسان می‌کند و به کارگیری آن‌ها سودمندتر از به کارگیری فروع جزئی است. قواعد فقهی راهکارهایی مفید دارد که فقیهان ارائه داده‌اند و بسیار موفقیت‌آمیز بوده است. منبع: ابن منظور، لسان العرب، ماده قعد · ج۲، ص۸۶ · بقره/سوره۲، آیه۱۲۷ · نحل/سوره۱۶، آیه۲۶ · نساء/سوره۴، آیه۷۸ · ج ۱، ص ۴۰ · ابن نجیم حنفی، الاشبه و النظایر، ص ۲۲ · احمد فهمی ابوسنه، النظریات العامه للمعاملات، ص ۴۳ · ج ۲، ص ۹۴ · محیی هلال السرحان، القواعد الفقهیه، ص ۵ · شیخ جعفر کاشف الغطا، القواعد الست عشره، ص ۳ · شیخ علی کاشف الغطا، باب مدینه العلم، ص ۳۰۶ · محمدتقی حکیم، القواعد الفقهیه، ص ۱۷ · ج۱، ص ۳ · ص ۱۱، قم، ۱۴۲۱ · محمد سلام مذکور، الحکم عند الاصولیین، ص ۱۹۶

اگر قواعد فقهی در مجموعه مؤلفات مستقل نیامده، دلیل بر عدم وجود آن‌ها نیست؛ منابع شریعت اسلامی، مأخذ و مستندات آغازین و اساس پیدایی قواعد فقهی شمرده می‌شود. معجزه پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله) یعنی قرآن کریم ، قواعد بسیاری را دربردارد که از آغاز شریعت ، حدود و ثغوری وضع کرده و اهداف اسلام را در زمینه احکام و قوانین وضع شده برشمرده است. فقها دراین باره گام‌هایی برداشته‌اند که نسبتاً موفقیت‌آمیز بوده است، گرچه کوشش‌ها و اقداماتی فردی بوده، نمی‌توان همه آن‌ها را (قواعد فقهی) به معنای صحیح کلمه دانست؛ روشن است که بنیان قاعده‌ای گذاشته نشده، مگر آن‌که از نصوص قرآنی برداشت شده یا از حدیث شریف یا از ائمه مذاهب برگرفته شده است، یا از عبارات پیروان اینان که به تدریج صورت قاعده فقهی به خود گرفته است. در ادامه، بارزترین گام‌های فقیهان (با نگارش آثار خود) گزارش می‌شود. ۳. ۱ - نخستین قواعد فقهی در گزارشی گذرا قواعد فقهی برگرفته از قرآن کریم و سنت شریف را برمی‌شمریم: ۱. ۲. ۳. (ولا تلقوا بأیدیکم إلی التهلکه). ۴. (لا إکراه فی الدین، قد تبین الرشد من الغی). ۵. ۶. (ولا تزر وازره وزر اخری). نیز آیاتی دیگر با همین مضمون وجود دارد. ۷. (فمن اضطرّ غیر باغ ولا عاد فلا إثم علیه). که در آیات و نصوص دیگر نیز هست. ۳. ۲ - قواعد برگرفته از سنت با بهره‌گیری از سنت و احادیث پیغمبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله) نیز اهل بیت (علیه‌السلام) می‌توان قواعد فقهی ذیل را برشمرد: ۱. (انما الأعمال بالنیات) که قاعده‌ای اصیل و برگرفته از حدیث است و مصادیق زیر را دارد: ییکم. (الامور بمقاصدها؛ اعتبار و ارزش امور به اهداف آن است). دوم. (لاثواب إلا بالنیة؛ ثواب و پاداش منوط به نیت است). سوم. (العبرة فی العقود فی المقاصد والمعانی لاللإلفاظ والمبانی؛ اعتبار و ارزش عقود، به مقاصد و معانی آن است، نه الفاظ و مبانی). ۲. (لاضرر ولاضرار) که دربردارنده مصادیق زیر است: ییکم. (الضرر یزال)؛ دوم. (الضرر لایزال بمثله)؛ سوم. (الضرورات تبیح المحظورات). ۳. (الخراج بالضمان) که دراین باره می‌توان گفت غله و محصول و بَدَل و اجاره، عوض ملک و مئونه است؛ چون اگر هر یک تلف شود، از ملکیت خارج شده است. ۴. (الغرم بالغنم). پس از کتاب و سنت، تأسیس قواعد فقهی به رغم اختلاف نظرها و موارد استفاده ادامه یافت. منبع: محمدمصطفی شلبی، المدخل للتعریف بالفقه الاسلامی، ص ۳۲۸ · المدخل الفقهی العام، ص ۵ · بقره/سوره۲، آیه۲۸۶ · بقره/سوره۲، آیه۱۸۵ · بقره/سوره۲، آیه۱۹۵ · بقره/سوره۲، آیه۲۵۶ · مائده/سوره۵، آیه۶ · انعام/سوره۶، آیه۱۶۴ · اسراء/سوره۱۷، آیه۱۵ · بقره/سوره۲، آیه۱۷۸ · انعام/سوره۶، آیه۱۴۵ · محیی هلال سرحان، القواعد الفقهیه، ص ۸ · صحیح مسلم قشیری، ج۳، ص ۱۵۱۵ · مجله الاحکام العدلیه، ص ۲ · سنن ابن ماجه، ج۲، ص ۷۸۴ · سنن ترمذی، ج۲، ص ۳۷۶ · مجله الاحکام العدلیه، ماده ۸۷

بسیاری از فقهای متقدم و معاصر در قواعد پژوهش و تتبع کرده‌اند؛ زیرا از اهمیت علمی و تطبیقی برخوردار است. اینان به بررسی قواعد کلی پرداخته‌اند و کتبی مستقل نگاشته‌اند. برحسب ترتیب زمانی می‌توان فقهای زیر را از میان هریک از مذاهب اسلامی برشمرد: ۴. ۱ - مذهب امامیه ۱. یحیی بن احمد بن حسن بن سعیدحلی هذلی (م ۷۰۱ ق) که نزهة الناظر فی الجمع بین الاشباه والنظایر را نوشته است؛ ۲. ۳. ۴. ۵. ۶. ۷. ۸. ۹. ۱۰. ۱۱. ۱۲. عبداللّه محمدرضا شُبّر (م ۱۲۴۲ ق) الاصول الأصلیة والقواعد الشرعیة؛ ۱۳. ۱۴. ۱۵. ۱۶. ۱۷. ۱۸. ۱۹. ۲۰. ۲۱. ۲۲. ۲۳. محمدکاظم مصطفوی، مئة قاعدة فقهیة، چاپ ایران؛ ۲۴. ۲۵. دیگر فقیهان و پژوهشگران شیعی نیز در ضمن کتب و رساله‌هایی به بحث‌هایی دراین باره پرداخته‌اند. گرچه اغلب این آثار تنها به فقه نمی‌پردازند (و گاه قواعد اصولی و نحوی و… را دربردارند)، ویژگی غالب آن‌ها فقهی است. ۴. ۲ - آثار فقهای شافعی ۱. نسخه خطی آن در ترکیه، کتابخانه فرمان به شماره ۱۴۶ موجود است. ۲. ۳. ۴. ۵. ۶. ۷. عزالدین بن عبدالعزیز بن عبدالسلام سلمی (م ۶۶۰ ق) با قواعدالاحکام فی مصالح الانام، چاپ دارالشرق، قاهره، ۱۹۶۸ م. ۸. ۹. ۱۰. محمد الصرخدی (م ۷۹۲ ق) که این اثر و التمهید اسنوی را یک جا آورده؛ دوم. ۱۱. ۱۲. جمال الدین بن عبدالرحیم اسنوی (م ۷۷۲ ق) و کتاب الاشباه والنظائر که خطی است؛ ۱۳. قواعدنگاری توسط زرکشی پیشرفت کرد و مورد اهتمام فقها گردید. سراج الدین عبادلی (م ۹۴۷ ق) در دو جلد؛ دوم. عبدالوهاب شعرانی (م ۷۹۹ ق) که آن را مختصر کرده است. ۱۴. ۱۵. ۱۶. جلال الدین عبدالرحمن سیوطی (م ۹۱۱ ق) و کتاب الأشباه والنظائر که ترتیبی خاص در تقسیم قواعد دارد و مشتمل بر هفت کتاب و فراوان متأثر از کتاب تاج الدین سبکی است. ۲. ۳. ۴. ۵. این اثر در قواعد با اهمیت بوده و تجارب پیشینیان را نیز آورده است. وی کتاب را در هفت فن آورده (مانند سیوطی و شافعی) نیز در نقل قول‌ها بر کتاب تاج الدین سبکی شافعی بسیار تکیه کرده است؛ ۶. این اثر ۱۴۴ قاعده فقهی به ترتیب الفبا دارد؛ ۷. قواعد فقهی نگاری توسط حنفی‌ها و پیروان اینان، به مرحله رشد و تکامل رسید. ۸. ۴. ۴ - قاعده نگاری‌های فقهای مالکی ۱. ۲. این کتاب ارزشمند جامع و منظم است، اما گاه مؤلف مسائلی را آورده که قواعد فقهی نیست، بلکه بندهای فقهی مربوط به قانون اساسی به شمار می‌آید. ۳. ۴. ۵. بخش آخر آن قواعد فقهی دارد. با وجود این اثر یاد شده دربردارنده هیچ قاعده‌ای نیست، بلکه به موضوعات فقهی مانند نماز ، روزه ، زکات و حج پرداخته است. ۴. ۵ - قواعدنگاری حنبلی‌ها ۱. ۲. سلیمان بن عبدالقوی بن عبدالکریم طوفی صرصری (۷۱۶ ق) با الریاض النواضر وفی الأشباه والنظائر؛ ۳. ۴. ۵. منبع: ج۱، ص۳۲ چ دارهلال · کشف الظنون، ج۲، ص ۱۸۸ · المدخل الفقهی العام، ج ۱، ص ۶۴۲ · حاجی خلیفه، کشف الظنون، ص ۱۳۵۹ · محیی هلال سرحان، القواعد الفقهیه، ص ۲۳ · المدخل الفقهی العام، ج ۱، ص ۶۲۴ · تهانوی، کشف الظنون، ص ۱۳۵۸ · القواعد و الفوائد، ج۱، ص۶

آثار و پژوهش‌هایی نو درباره قواعد فقهی صورت پذیرفته است، از جمله: ۱. ۲. ۳. ۴. ۵. القواعدالفقهیة الکبری وما تفرع منها، صالح بن غانم سدلان، دارالبلنسیه، ریاض، چاپ دوم، ۱۴۲۰ ق (۱۹۹۹ م)؛ ۶. ۷. ۸. ۹. ۱۰. ۱۱. ۵. ۱ - رساله‌های دانشگاهی ۱. ۲.

قواعد فقهی افق دید و نظر وی را گسترده می‌نماید. به کارگیری قواعد فقهی، کارسازتر از عمل به فروع جزئی است. اطلاع و آگاهی بر قواعد، فقه پژوهان را قادر می‌سازد در سطح عالی به دانش فقه همت گمارند، ملکه اجتهاد فقهی را کسب کنند و از لحاظ علمی ‌توانمند گردند؛ زیرا قواعد به مثابه ضابطه، قانون و مقصد کلی مسائل فقهی است. همه قواعد فقهی مانند نصوص و متون قانونی یکباره وضع و تأسیس نشده‌اند. متون قانونی را گروهی معین در مقطع زمانی خاص وضع می‌کنند. پی بردن بدین امر با مقایسه این اثر با آثار مشابه فقهی به دست می‌آید. این کتاب در طول سده‌ها دارای موقعیتی ممتاز و برجسته بوده و پژوهشگران و عالمان والامقام بر محتوای سترگ آن با تحقیق و اضافات و حاشیه نگاری افزوده‌اند. این اثر همگام با نیازهای هر عصر جامه‌ای نو به خود پوشیده و نیازهای هر زمان را همخوان با شرایط زمان و مکان برآورده کرده است. ۶. ۱ - اساس قواعد فقهی از دیدگاه امامیه بسیاری از فقهای قدیم و جدید ب. ت. ب. اهمیت قواعد فقهی در دو زمینه علمی (تنظیر) و تطبیقی، به پژوهش در این باره پرداخته‌اند. در این باره سه مطلب در پی می‌آید: ۶.۱. ۱ - قواعد فقهی امامیه نخستین فرصت برای آن‌که امامیه قواعد فقهی را پایه بریزد، در قرن هشتم پیش آمد. بزرگانی در این قرن ظهور کردند که توانستند به چنین کاری سترگ دست یازند. انتخاب وی از میان فقهای امامیه که دست به نگارش زده‌اند، گزافه نیست، بلکه نتیجه آگاهی از کسانی است که در این موضوع حیاتی و تأثیرگذار در پویایی تشریع و قانون گذاری اسلامی، اثر نگاشته‌اند. چنین شیوه‌ای میان پیشینیان و قدما بی‌سابقه و یگانه است. پیش از وی در این باره سه نفر مطلب نوشته بودند: ۱. ۲. ۳. وی در (حله) از پیشینیان خود بهره گرفت، اما با کتاب خویش و اسلوبی که به کار برد، بر همگان برتری یافت. این ویژگی با اهمیت و شیوه‌ای مانا و تأثیرگذار بود. چنین روشی حسودان را واداشت حاکمان را بر ضد وی بشورانند و با سعایت و بدگویی موجبات شهادت وی را فراهم آورند! کتاب وی در قواعدنگاری فقهی، پدیده و اثری یگانه در قواعد و فواید فقهی نگاری به شیوه مقارنه‌ای و مقایسه‌ای است، چنان که این اثر فقط فواید و قواعد فقهی را دربرندارد، بلکه بهره‌های اصولی، لغوی، نحوی و… را نیز داراست. منبع: ج۱، ص ۴۶، با تحقیق عبدالهادی حکیم

به تعریف (نوآوری در شیوه، روش و مبنا) نیازی نیست، بلکه باید به موضوع قواعد فقهی پرداخت که بسیار مورد اهتمام پژوهشگران و فقه پژوهان بوده است. قواعد در دو زمینه اصولی و فقهی است که قواعد فقهی موردنظر ماست؛ از این روی ضروری است در این باره بحث و بررسی کرد. تاکنون چنین کار و اثری چنین نوشته نشده است. مهم آن است که این اثر شیوه و روشی خاص دارد؛ مقارنه و موازنه قواعد فقهی در مذاهب اسلامی. وی به رأی و نظر امامیه بسنده نکرده (که این کار بی‌سابقه و نو است)، بلکه روشی بدیع به کار گرفته است. مقارنه و مقایسه از پایه‌های وحدت اسلامی و تقریب بین مذاهب اسلامی است. همچنین وی پیشگام در آفرینش شیوه و روشی نوظهور در تنظیر (اشباه و نظایر) و دانش مهم قواعدنگاری بوده است. وی کوشید بحث فقهی را به سطح بالاتر و والاتری از گذشته برساند. وی افزون بر دقت نظر، اندیشه‌ای فراگیر و در پژوهش و تحقیق، ژرف اندیش بوده است، به گونه‌ای که رنگ نو، به بحث و بررسی می‌بخشید. شیوه وی در تمامی زمینه‌ها متفاوت از پیشینیان بوده است. در بحث علمی به نگرش و اندیشه‌ای نو نمی‌توان رسید، مگر آن‌که نوگرایی و بدیع پردازی در تمامی جوانب صورت پذیرد. از این رو وی را جزء داعیان تقریب بین مذاهب می‌توان برشمرد. نمونه آن ذکر قاعده (لایستعمل اللفظ الصریح فی غیر بابه إلا بقرینه) است. وی در برخی موارد چندین حکم را ذکر کرده، نظر چندین فقه از مذاهب اسلامی را آورده و سپس به استناد قول یکی از فقها یکی از آرا را پذیرفته است، گرچه به رأی و نظر مذاهب اشاره می‌کند. منبع: بحارالانوار، مجلد ۲۶، ج ۱، ص ۳۸ · بحارالانوار، مجلد ۲۶، ج ۱، ص ۳۹ · القواعد والفوائد، ج۱، ص ۱۵۴

وی در زمینه سیاسی و اجتماعی، مرتبط با حاکمان و مسئولان جامعه بود. وی از طریق روابطی که داشت، به مصالح عموم کمک می‌کرد. افزون بر آن‌که بیت وی محضر عالمان سنی نیز علمای شیعی بود تا مسائل فقهی، علمی و اجتماعی را مطرح کنند. تا به هنگام شهادت (۷۸۶ ق) بر این شیوه و نمط بود. همچنین تأثیر ابتدایی در زمینه مقارنه و موازنه نه تنها در زمینه فقهی، بلکه در زمینه قواعد فقهی نیز داشته است. تبعیت عمل از نیت (در این باره ۳۱ فایده برمی‌شمرد)؛ ۲. مشقت موجب آسانی است؛ ۴. قاعده یقین ؛ ۵. قاعده نفی ضرر ؛ ۶. قاعده عادت . این پنج قاعده، به نظر تمامی مذاهب اسلامی قواعدی اساسی بوده و دیگر قواعد مبتنی بر آنهاست. منبع: ص ۱۷، چ جامعه الامام الباقر (ع)، بغداد، ۲۰۰۶ م · القوائد والفوائد، ج۱، ص۱۱، با تحقیق عبدالهادی حکیم · القواعد والفوائد، ج ۲، ص ۷۴ · ج ۳، ص ۹۵، چ موسسه الدولیه، بیروت، ۲۰۰۲

از آن رو که به شیوه‌ای متمایز نوشته شده‌اند و از آرا و نظریات تمامی مذاهب اسلامی بهره جسته‌اند، فقط بیانگر نظریات فقهای امامیه نیست، بلکه اقوال فقهای مذاهب دیگر را نیز دربر دارد و متفاوت از آثار مشابه است. وی از آن رو که پدر و جدش از عالمان و شخصیت‌های (جزین) لبنان بودند، بر فرهنگ‌ها و دانش‌های دیگر مذاهب اسلامی اطلاع یافت. این امر که با گشت و گذار علمی او در مناطق اسلامی و نیز آگاهی و تحقیق وی در اقوال و آرای فقهای مذاهب دیگر ممکن گردید، فکر و اندیشه وی را فراشمول نمود و اثر آشکاری بر شخصیت و افکار گسترده وی در زمینه شریعت اسلامی نهاد. برکات این منطقه و تلاش‌های علمی عالمان آن در تمامی زمینه‌های عقایدی، اخلاقی و شرعی ستودنی است. آثار و برکات علمی این منطقه هنوز و تاکنون ادامه داشته و عالمان، اندیشوران، فقیهان و مجتهدانی فراوان در این سامان ظهور یافته‌اند. این وضع افق گسترده فکری و فرانگر وی را بر همگان می‌نمود. وی پس از آن‌که در زادگاهش (جزین در جبل عامل) در خاندان علم و معرفت رشد و تربیت یافت، برای تکمیل داشته‌ها و دانش خود به حله رفت؛ زیرا در آن وقت، سرا و سامان عالمان و فقیهان بود. حله شهر علم و فضیلت و معرفت شمرده می‌شد. وی پس از تکمیل دانش و رسیدن به مراتب و مناصب برجسته و والایی در دانش و فقه (به گواهی استادش فخر المحققین) به زادگاهش برگشت و مدرسه بزرگی را برای تدریس تمامی علوم و معارف شرعی بنا نهاد که به مدرسه و مکتب (خیرین) شهرت یافت. شمار بسیاری از فقها و اصولیان در این مدرسه تربیت یافتند و عالمان و اندیشورانی از آن فارغ التحصیل شدند. نقدها از این شمارند: ۱. جدا نکردن قواعد فقهی از اصولی یا لغوی یا دیگر؛ ۲. ۳. پراکندگی قواعد فقهی ذکر شده در کتاب. پاسخ به این نقدها در زیر می‌آید: ۱. ۲. ۳. معرفی شروح براساس ترتیب زمانی در زیر است: ۱. ۲. ۳. قواعد اصولی در این کتاب از قواعد فقهی و عربی جدا شده و فهرستی کامل از مطالب و مسائل فرعی مندرج تحت قواعد ارائه شده است. ۴. ۵. ۶. ۷. مولا حسن علی بن مولی عبداللّه تستری اصفهانی (۱۰۷۵ ق)؛ ۸. ۹. سیداسماعیل بن نجف مرندی (۱۳۱۸ ق)؛ ۱۰. سیدمحمد بن محمود حسینی لواسانی طهرانی، معروف به عصار (۱۳۵۶ ق) در مشهد؛ ۱۱. ۹. ۵ - نظر دیگران ده‌ها تن از شخصیت‌های بارز مسلمان، چه شیعی و چه غیرشیعی و متقدم یا متأخر وی را ستوده و تمجید کرده‌اند. از میان این همه، به چهار گفته بسنده می‌کنیم: ۹.۵. ۱ - مذاهب اسلامی ۱. ۹.۵. ۲ - امامیه ۱. ۲. منبع: بحارالانوار، مجلد ۲۶، ج ۱، ص ۳۹ · امل الآمل، ج ۱، ص ۵۹ · ج ۱، ص ۸۱، تحقیق کلانتر · علامه امینی، شهداء الفضیله، ص ۹۱ · تاریخ جبل عامل، ص ۲۳۴ · ص ۳۲، چ ارکان بغداد، ۱۹۸۷، چ اول · ایضاح المکنون، ج۲، ص ۶۵۵ · کشف الظنون، ج۱، ص ۴۸۴ · القواعد والفوائد، ج۱، ص۱۲، تحقیق عبدالهادی حکیم · بحارالانوار، مجلد ۲۶، ج ۱، ص ۳۹ (الإجازات) · محیی هلال سرحان، القواعد الفقهیه، ص ۳۱ · ج۱، ص ۹۸ · جعفر سبحانی، تاریخ الفقه الاسلامی و أدواره، ص ۳۱۹

وی از علما و شخصیت‌های امامیه و مذاهب اسلامی بهره برده، بهره‌ها نیز رسانده و در خدمت فقهای بسیاری از تمامی مذاهب زانوی تلمذ زده، بی‌آنکه از مذهبی جانبداری کرده باشد؛ گشت و گذار علمی و معرفتی وی در مناطق اسلامی، به وی بینش و بُعدی علمی بخشید و توانست بر نحله‌ها و گرایش‌های مذاهب اسلامی دست یابد و آگاهی حاصل کند. وی اساس نواندیشی فقهی را بنیان نهاد. وی که جزء داعیان و پیشگامان تقریب بین مذاهب به شمار می‌رود، با نگارش، بحث و تدریس بدین کار ارزنده و ضروری اقدام کرد. افزون بر این وی به گونه پیاپی با عالمان و شخصیت‌هایی از مذاهب اسلامی در مناطق و زمان‌های گوناگون دیدار می‌کرد. ثمره و نتیجه تماس و ارتباط دایمی وی با حوزه‌های علمیه مذاهب مختلف، بینش و نوآوری‌های وی در قواعدنگاری تطبیقی و مقارنه‌ای نیز تقریب و وحدت است.