نکتهٔ فقهی: تعیین مدت در بیع نسیه

کالای خریداری شده به نسیه را می‌توان پیش از موعد پرداخت بهای آن فروخت؛ چه به فروشندۀ اوّل و چه ب. غ. او. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): کالای خریداری شده به نسیه را می‌توان پیش از موعد پرداخت بهای آن، به فروشنده اول یا ب. غ. او فروخت. شاخه: مدنی

پرداخت بها قبل از موعد آن بر خریدار واجب نیست حتّی با مطالبۀ فروشنده، چنان‌که اگر خریدار پیش از موعد بخواهد بها را بپردازد، قبول آن بر فروشنده واجب نیست — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): پرداخت بها قبل از موعد آن بر خریدار واجب نیست و قبول آن بر فروشنده نیز واجب نیست. شاخه: مدنی

اگر فروشنده بگوید: این کالا را نقد به ده هزار و نسیه به پانزده هزار ریال فروختم به جهت جهالت ثمن بنابر قول منسوب به مشهور معامله باطل است. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): اگر فروشنده کالا را به دو قیمت نقد و نسیه بفروشد و ثمن معامله مجهول بماند، معامله باطل است. شاخه: مدنی

در صحت بیع صرف قبض کردن هر دو در مجلس شرط است، پس اگر متفرّق شوند و هر دو قبض نکرده باشند، بیع باطل است. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): در صحت بیع صرف (معامله طلا و نقره در برابر هم) قبض کردن هر دو عوض در مجلس معامله شرط است و اگر متعاملین متفرق شوند و هر دو قبض نکرده باشند، بیع باطل است. شاخه: مدنی

معاملۀ کالا در برابر بهای مدّت‌دار را بیع نِسیه گویند. به بیع نسیه، بیع با شرط تَأجیل ثَمَن، بیع حاضر به ثمن مُؤَجَّل و بیع مُؤَجَّل نیز می گویند. از این عنوان در باب تجارت سخن رفته است.

بیع نسیه عبارت است از معامله‌ای که کالا، نقد ولی بهای آن مدّت‌دار است. مقابل بیع نقد و بیع سلف که در اوّلی هر دو نقد و در دومی بها، نقد ولی کالا مدّت‌دار است.

بیع نسیه از اقسام بیع است شرط تأخیر در تمامی یا بعض بهای کالا در معامله تا زمانی معیّن که از آن به بیع نسیه تعبیر می‌شود صحیح است. تعیین مدّت به‌گونه‌ای که افزایش و کاهش در آن راه نیابد، شرط صحّت معاملۀ نسیه است. منبع: جواهر الکلام، ج۲۳، ص۹۹-۱۰۰

کالای خریداری شده به نسیه را می‌توان پیش از موعد پرداخت بهای آن فروخت؛ چه به فروشندۀ اوّل و چه ب. غ. او. برخی قدما قائل به بطلان چنین معامله‌ای شده‌اند. چه با ثمن اول مساوی باشد یا نباشد و چه فروش دوم نقد باشد یا مدت‌دار؛ و این وقتی جایز است که در بیع اول شرط نشده باشد، بنابراین اگر بایع در فروش آن بر مشتری شرط کرده باشد که آن را بعد از خریدن به خود او بفروشد یا خریدار شرط کرده باشد که فروشنده، آن را از او بخرد بنابر احتیاط (واجب) صحیح نیست، چنان که اگر برای تخلص از ربا این حیله را بنماید مطلقاً جایز نیست.» منبع: جواهر الکلام، ج۲۳، ص۱۰۸ · المراسم العلویة، ص۱۷۶ · موسوعة الامام الخمینی، ج۲۲، تحریرالوسیلة، ج۱، ص۵۶۹، کتاب البیع، القول فی النقد و النسیئة، مسالة۴، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۹۹ ه ش

اگر فروشنده هنگام معامله شرط کند که خریدار ، کالا را به وی بفروشد معامله به قول مشهور باطل خواهد بود. منبع: جواهر الکلام، ج۲۳، ص۱۱۰

لیکن اگر بخواهد به مثل بهای آن به زیاده یا نقصان بفروشد، برخی قدما قائل به بطلان آن شده‌اند. منبع: جواهر الکلام، ج۲۳، ص۱۱۲

پرداخت بها قبل از موعد آن بر خریدار واجب نیست حتّی با مطالبۀ فروشنده، چنان‌که اگر خریدار پیش از موعد بخواهد بها را بپردازد، قبول آن بر فروشنده واجب نیست؛ لیکن پس از رسیدن موعد ، فروشنده حقّ خودداری از قبول ندارد و در فرض امتناع، چنانچه ثمن بدون کوتاهی و تصرّف خریدار تلف گردد، از مال فروشنده رفته و ضمانی متوجّه خریدار نیست. البتّه در فرض امکان رجوع خریدار به حاکم شرع اگر وی رجوع نکند و مال تلف شود آیا در این فرض نیز ذمّۀ خریدار بری است یا نه؟ اختلاف است. منبع: جواهر الکلام، ج۲۳، ص۱۱۴-۱۱۷

اگر فروشنده بگوید: این کالا را نقد به ده هزار و نسیه به پانزده هزار ریال فروختم به جهت جهالت ثمن بنابر قول منسوب به مشهور معامله باطل است. همچنین اگر در مثال بالا به جای نقد و نسیه، یک ماهه و دو ماهه بگوید. و اگر گفته شود که معامله صحیح است و برای بایع کمترین دو ثمن ولو در سر آن مدت است، بعید نیست؛ لیکن احتیاط ترک نشود. البته اگر آن را به ثمنی تا مدتی و به بیشتر از آن تا مدت دیگر بفروشد اشکالی در بطلان آن نیست.» منبع: جواهر الکلام، ج۲۳، ص۱۰۲-۱۰۸ · موسوعة الامام الخمینی، ج۲۲، تحریرالوسیلة، ج۱، ص۵۶۸، کتاب البیع، القول فی النقد و النسیئة، مسالة۲، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۹۹ ه ش

در معاملۀ طلا و نقره در برابر هم و نیز کالا و بهای هم‌جنس آن مانند گندم در برابر گندم، نسیه جایز نیست. زیرا مستلزم ربای معاملی است. مانند فروختن یک من گندم به دو من آن، یا به یک من آن و یک درهم، یا با زیاده حکمی مانند یک من گندم نقد به یک من گندم نسیه‌.» و وجه عدم جوار نسیه در معامله طلا و نقره در برابر طلا یا نقره این است که نسیه بودن آن، مستلزم عدم قبض قبل از تفرق متعاملین است درحالی‌که «در صحت بیع صرف قبض کردن هر دو در مجلس شرط است، پس اگر متفرّق شوند و هر دو قبض نکرده باشند، بیع باطل است.» منبع: جواهر الکلام، ج۲۴، ص۴-۸ · جواهر الکلام، ج۲۳، ص۳۴۰-۳۴۱ · موسوعة الامام الخمینی، ج۲۲، تحریرالوسیلة، ج۱، ص۵۷۰، کتاب البیع، القول فی الربا، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۹۹ ه ش · موسوعة الامام الخمینی، ج۲۲، تحریرالوسیلة، ج۱، ص۵۷۳، کتاب البیع، القول فی بیع الصرف، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۹۹ ه ش

تعیین مدّت به‌گونه‌ای که افزایش و کاهش در آن راه نیابد، شرط صحّت معاملۀ نسیه است. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): در بیع نسیه، تعیین مدت پرداخت بها به گونه‌ای که افزایش و کاهش در آن راه نیابد، شرط صحت معامله است. شاخه: مدنی

اگر چیزی را نسیه بفروشد، خرید آن از او قبل از رسیدن مدت و بعد از آن، به جنس ثمن یا ب. غ. آن جنس، جایز است؛ چه با ثمن اول مساوی باشد یا نباشد و چه فروش دوم نقد باشد یا مدت‌دار؛ و این وقتی جایز است که در بیع اول شرط نشده باشد، بنابراین اگر بایع در فروش آن بر مشتری شرط کرده باشد که آن را بعد از خریدن به خود او بفروشد یا خریدار شرط کرده باشد که فروشنده، آن را از او بخرد بنابر احتیاط (واجب) صحیح نیست، چنان که اگر برای تخلص از ربا این حیله را بنماید مطلقاً جایز نیست. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): کالای خریداری شده به نسیه را می‌توان پیش از موعد پرداخت بهای آن فروخت، چه به فروشنده اول و چه ب. غ. او، مگر اینکه در بیع اول شرطی خلاف آن شده باشد یا برای فرار از ربا باشد. شاخه: مدنی

اگر فروشنده هنگام معامله شرط کند که خریدار ، کالا را به وی بفروشد معامله به قول مشهور باطل خواهد بود. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): اگر فروشنده هنگام معامله نسیه شرط کند که خریدار کالا را به وی بفروشد، معامله به قول مشهور باطل است. شاخه: مدنی

پرداخت بها قبل از موعد آن بر خریدار واجب نیست حتّی با مطالبۀ فروشنده، چنان‌که اگر خریدار پیش از موعد بخواهد بها را بپردازد، قبول آن بر فروشنده واجب نیست — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): پرداخت بها قبل از موعد آن بر خریدار واجب نیست، حتی با مطالبه فروشنده؛ و قبول آن بر فروشنده نیز واجب نیست. شاخه: مدنی

لیکن پس از رسیدن موعد ، فروشنده حقّ خودداری از قبول ندارد و در فرض امتناع، چنانچه ثمن بدون کوتاهی و تصرّف خریدار تلف گردد، از مال فروشنده رفته و ضمانی متوجّه خریدار نیست. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): پس از رسیدن موعد پرداخت، فروشنده حق خودداری از قبول ثمن را ندارد و در صورت امتناع وی، چنانچه ثمن بدون کوتاهی و تصرف خریدار تلف شود، از مال فروشنده رفته و ضمانی متوجه خریدار نیست. شاخه: مدنی

اگر فروشنده بگوید: این کالا را نقد به ده هزار و نسیه به پانزده هزار ریال فروختم به جهت جهالت ثمن بنابر قول منسوب به مشهور معامله باطل است. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): اگر فروشنده بگوید: این کالا را نقد به ده هزار و نسیه به پانزده هزار ریال فروختم، به جهت جهالت ثمن، معامله باطل است. شاخه: مدنی

ربا معاملی «آن است که یکی از دو چیز مثل هم، با زیاده عینی، به مثل دیگر فروختهشود؛ مانند فروختن یک من گندم به دو من آن، یا به یک من آن و یک درهم، یا با زیاده حکمی مانند یک من گندم نقد به یک من گندم نسیه‌.» — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): ربای معاملی آن است که یکی از دو چیز مثل هم، با زیاده عینی یا حکمی، به مثل دیگر فروخته شود؛ مانند فروختن یک من گندم نقد به یک من گندم نسیه. شاخه: مدنی