نکتهٔ فقهی: تفسیر آیات احکام به عنوان زمینه‌ساز بحث‌های تفسیری (تطور کتب فقه‌القرآن)

از این روی، باید منبع اصلی فقیه را، در استنباط و ارائه احکام شرعی، قرآن دانست. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): قرآن منبع اصلی فقیه در استنباط و ارائه احکام شرعی است، حتی اگر پاره‌ای از آیات پیوند مستقیمی با احکام فقهی نداشته باشند، می‌توان از آن‌ها در مسیر استنباط بهره جست. شاخه: اصول فقه (روش استنباط)

بخش درخوری از آیات قرآن بازگو‌کننده احکام شرعی و آموزه‌هایی است که پیوند با مسائل و مصالح فردی و اجتماعی مسلمانان دارد.

تاریخ علوم قرآنی در قرن نخست، تدوین کتابی مستقل در آیات احکام را در این قرن ، نشان نمی‌دهد؛ ۱۴۶) است. گفت: امیمه بوده است. ۲. ۴ - آثار ۱. ۲. تفسیر کبیر که تفسیر کلبی نیز گویند و به تصدیق سیوطی ابسط تفاسیر است. ۳. منبع: ج۱، ص۱۰۸ · ج۱، ص۴۱ · ج۶، ص۷ · ج۱، ص۱۰۷ · أبو العباس احمد النجاشی الاسدی الکوفی، رجال نجاشی، ص۱۲ · ج۵، ص ۷۴ · سیدحسن صدر، تأسیس الشیعه، ص۳۲۱

مگر این‌که بگوییم مقصود این دو، نخستین نویسنده احکام قرآن درمیان اهل سنت است. منبع: سیدحسن صدر، تأسیس الشیعه، ص۳۲۱

به هرحال، باید ب. ت. ب. مجموع قراین و شواهد، محمد بن سائب کلبی شیعی را نخستین نویسنده کتاب آیات احکام، در شکل ساده و بسیط آن دانست. کلبی از اصحاب عبداللّه بن سبا و از کسانی بود که می‌گفتند: (علی از دنیا نرفته است و او پیش از رستاخیز به دنیا بر می‌گردد و آن را پر از عدل و داد می‌کند، همان گونه که از ستم پر شده است. این گروه، هرگاه قطعه ابری ببینند می‌گویند علی درمیان آن است). قلت: یحلّ النظر فیه؟ قال: لا). از احمد بن حنبل درباره تفسیر کلبی پرسیدم، گفت: دروغ گفته است. گفتم: نگریستن در آن جایز است؟ پاسخ داد: خیر. این که چه امر یا اموری، سبب تضعیف محمد بن سائب از سوی بستی شده، چندان روشن نیست. من پیش کلبی آمدوشد داشتم. روزی شنیدم می‌گوید: من به سبب بیماری، آن چه را در حافظه داشتم، فراموش کردم. خدمت خاندان پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله) رسیدم. درنتیجه آب دهانی که ایشان در دهانم انداختند امور فراموش شده را به یاد آوردم. من پس ازاین سخن کلبی گفتم: نه به خدا سوگند ، دیگر پس از این چیزی از تو روایت نمی‌کنم و او را رها کردم. منبع: ج۲، ص۲۵۳ · ج۲، ص۲۵۴

• تفسیر آیات الاحکام، از هشام بن محمد بن سائب کلبی (م. ۲۰۶ یا ۲۰۴) ولی چون بیش‌ترزندگانی وی در قرن دوم بوده است، کتاب او را جزء کتابهای نگاشته شده در این قرن قرار دادیم. از او روایت شده که قرآن را سه روزه، حفظ کرده است). ۹. ۲ - دلیل ضعیف شمردن کلبی شماری از علمای رجالی اهل سنت ، این شخصیت شیعی را نیز مانند پدرش محمد بن سائب، ضعیف شمرده‌اند، به این دلیل که او از راه اعتدال بیرون رفته و در شیعه‌گری، تندروی کرده است: (کان غالیا فی التشیع). او در شیعه بودن غلوّ می‌کرد. منبع: ج۱۸، ص۳۱۱ · ج۱۰، ص۲۶۵ · ج۳، ص۹۱

در قرن سوم، به کتابی در موضوع مورد بحث بر نخوردیم. ۳۳۴ یا ۳۳۵) اشاره کرد. وی در این کتاب به یاری مذهب اعتزال برخاسته است. هر کس کتاب یاد شده را دیده آن را نیکو شمرده است). به این بیان که بگوییم: مقصود ایشان، مذهب اعتزال در جبر و خلقت افعال و آفرینش قرآن و رؤیت خدا و هر آن چیزی است که معتزله در آن‌ها با شیعه موافق و با اشاعره ناسازگاری دارد. منبع: ج۷، ص۴۱۰

۵۷۳) بر می‌خوریم. یعنی از کتاب طهارت آغاز و به کتاب دیات ، پایان می‌پذیرد. نویسنده در این کتاب، با بهره‌گیری از لغت و شعر عرب و با نقل پاره‌ای از فتاوای اهل سنّت، با ژرف کاوی وژرف اندیشی در خور ستایش، به بررسی احکام فقهی قرآن می‌پردازد. این کتاب، از جمله کتابهای نفیس، سودمند وجامعی است که از مقام بزرگ و جایگاه بلند نویسنده آن درعلوم دینی، پرده بر می‌دارد. ۱۱. ۳ - شیوه نگارش او همچنین شیوه کار خود را توضیح می‌دهد و در آغاز کتاب طهارت، این نکته را خاطر نشان می‌سازد که خداوند در دو جای قرآن، احکام طهارت را به شرح بیان فرموده و در جاهای گوناگونی، احکام آن را به صورت خصوص یا عموم و به صراحت یا اشاره، مطرح کرده است. سپس هدف خود را در کتاب طهارت، گردآوری همه آن احکام، یا بیش‌تر آنها، به گونه فشرده و اشاره به دلیل وجهت آن‌ها و نیز یادآوری دیدگاههای علما و مفسران و بیان قول صحیح و فتوا در زمینه‌های مورد بحث می‌داند. او، در همین جا، تعهد خ. ر. ب. دوری کردن از قیاس و اجتهاد نادرست، یادآور می‌شود. به یاری و کمک خدا ، به آن چه در آغاز کتاب شرط کردم، جامه عمل پوشاندم. ۴۳۶) در الانتصار فی انفرادات الامامیه، و برخی از پاسخهای او به مسائل نیز، نمایان است. از جمله ویژگیهای این کتاب، کوشش نویسنده آن در گردآوری میان آرا و دیدگاهها، بویژه دیدگاههای تفسیری است. او کوشش می‌کند تا حد توان میان دیدگاههای گوناگون جمع کند؛ از این روی، می‌بینیم پاره‌ای از آرا که درکتابهای فقهی، مورد اختلاف و تضارب افکار است، وَلی وقتی در این کتاب از آن‌ها بحث می‌شود، به نقطه جمع می‌رسند و اختلاف آن‌ها بر طرف می‌گردد. منبع: ج۱۶، ص۲۹۵ · ج۳، ص ۳۲۶ · ج۱، ص۴۳، مقدمه، انتشارات کتابخانه آیت اللّه نجفی مرعشی

حدود: ۸۰۰هـ. ق). بعضی نیز احتمال داده‌اند کتاب یاد شده، نگاشته پدر او، سعید بن متوج باشد. منبع: ج۳، ص۱۰ · ج۲، ص۱۶

وی، پس از تحصیل درحلّه، به بحرین بازگشت، و فتاوای او در شرق و غرب، مشهور شد. منهاج الهدایه فی تفسیر آیات الاحکام الخمسمائة آیه، نگاشته اوست که اثری خوب و مختصر و نشانه‌ای است بر فضل ودانش او). ۱۳. ۲ - نام نویسندگان دو کتاب نهایه و منهاج الهدایه سال وفات نویسنده دو کتاب اخیر، یعنی نهایه و منهاج الهدایه، به هم نزدیک است و می‌توان آن دو را معاصر هم شمرد. ۸۲۶) این کتاب در دو جزء تدوین شده است: جزء نخست آن بابهای زیر را در بر دارد: طهارت، صلات ، صوم ، زکات ، خمس ، حج ، جهاد ، امر به معروف و نهی از منکر. و جزء دوم آن، در بردارنده بابهای زیر است: مکاسب ، بیع ، دین ، رهن ، ضمان، صلح ، وکالت ، عقود، نکاح ، طلاق ، مطاعم و مشارب، مواریث، حدود ، جنایات، قضا و شهادات. این کتاب، از لحاظ نظم و نسقِ مطالب و سازمان‌دهی و باب‌بندی آنها، دقیق و زیبا به نظر می‌رسد. ۱۳. ۴ - شیوه بحث شیوه بحث بدین گونه است: نخست موضوع مورد نظر از لحاظ لغوی به بوته بررسی نهاده می‌شود، سپس آیات مربوط به آن، یکی پس از د یگری، مورد بررسی قرار می‌گیرد. از باب نمونه، نویسنده درکتاب جهاد ، پس از بحث لغوی درباره واژه جهاد، می‌نویسد: (والمقصود هنا ذکر آیات متعلق به، وهی انواع: النوع الاول: فی وجوبه، و فیه آیات…. ۱. آداب الحج ۲. آیات الاحکام که ذیلا به نام کنزالعرفان، مذکور است…). سال وفات او به دست نیامد. ۱۳. ۷ - نظر آقا بزرگ تهرانی آقا بزرگ تهرانی درباره این اثر می‌نویسد: (این کتاب بزرگ، در شرح آیات احکام و در دو جلد نوشته شده است. نویسنده آن، آن را از تفسیر معروفش؛ یعنی عیون التفاسیر، استخراج کرده است. این کتاب، به شیوه کنزالعرفان، نگارش یافته، ولی از آن گسترده‌تر و سودمندتر است. از مطالب این کتاب، گرایش نویسنده آن به صوفیه، ظاهر می‌شود). منبع: ج۵، ص۷ · ج۴، ص۲۴۱ـ ۱۴۶ · ج۵، ص۲۱۶ · ج۴، ص۲۸۳ ـ ۲۸۲ · مرتضی مطهری، خدمات متقابل اسلام و ایران، ص۴۹۰ · ج۲۱، ص۱۸۲

۹۷۶) این کتاب به زبان فارسی است و با این عبارت آغاز می‌شود: (طهارت در لغت به معنی نظافت و نزاهتست و در شرع عبارتست از استعمال طهور مشروط به نیت ). مباحث این کتاب، از لحاظ باب‌بندی خوش آیند نیست. نخستین مبحث این کتاب، باب طهارت، و آخرین آن، باب شهادات است. وی در مباحث پایانی این کتاب، در ذیل آیه: (یا ایها الذین آمنوا اطیعوا الله و اطیعوا الرسول و اولی الامر منکم) بحثی درباره ولایت و حکومت و شرایط حاکم اسلامی ارائه می‌دهد. منبع: نساء/سوره۴، آیه۵

• آیات الاحکام، نوشته محمد بن علی بن ابراهیم استرآبادی (م. ۱۰۲۸) وی در آغاز این کتاب، به تفسیر سوره حمد می‌پردازد و پس از آن، مباحث فقهی خود را بر حسب معمول، از کتاب طهارت، آغاز می‌کند. ۱۰۳۱). وی در این کتاب، پیش از ورود در مباحث فقهی، درباره اقسام خبر و شرایط راوی، به شرح سخن می‌گوید و در توضیح قسمتهای کتاب می‌نویسد: (قد رتّبت هذا الکتاب المسمّی بمشرق الشمسین علی اربعة مناهج. اولها فی العبادات وثانیها فی العقود وثالثها فی الایقاعات ورابعها فی الاحکام). این کتاب که نام آن مشرق الشمسین است، به چهار بخش، مرتب کردم: بخش نخست در عبادات، بخش دوم در عقود، بخش سوم در ایقاعات و بخش چهارم در احکام. ۱۵. ۲ - مباحث مشرق الشمسین مباحث این کتاب، ناتمام و در پایان آن سوره فاتحة الکتاب ، تفسیر شده است. این کتاب، با مبحث طهارت آغاز و با مبحث شهادات، پایان می‌پذیرد. مقدمه‌ای دارد درباره تفسیر وشرایط آن. سوگند به خدا (که نیک‌ترین سوگند است) این کتاب، از نیکوترین کتابهایی است که من در این علم شریف دیده‌ام. این اثر، در بردارنده تحقیقهای دقیق و نکته‌های علمی در اطراف آیات احکام و شرح معظلات وحل مشکلات آن‌ها با الفاظی بلند و قالبهایی آسان است. منبع: ج۲، ص۲۵۱ · ج۲، ص۲۱۶ · ج۴، ص۲۸۰ · ج۱، ص۴ · ج۲۱، ص۲۹۹

۱۱۴۹). اجوبة المسائل الفقهیة والعقلیة. ۲. ۳. تحصیل الاطمینان فى شرح زبدة البیان، که شرح آیات الاحکام اردبیلى است و به نظر استادش آقا جمال رسیده و مورد تحسین وى بوده و تقریظى هم بر آن نوشته است). ۱۱۵۱). چنان که از نام کتاب پیداست، نویسنده آن سعی می‌کند آیات احکام را با اثر و حدیث ، تفسیر کند. خود او در مقدمه این کتاب می‌نویسد: (از آن‌جا که قرآن به زبان عربی، نازل شده، چنان که خداوند می‌فرماید: (انا جعلناه قرانا عربیا) و در این زبان، حقیقت و مجاز، اضمار، اشتراک، ترادف، امر و نهی ـ با معانی متعدد ـ عام و خاص، مطلق و مقید، مجمل و مبین و… کاربرد دارد و قرآن نیز در بردارنده همه این امور است و از سوی دیگر این کتاب الهی، از جهت واژگان ادبی و قواعدعربی، در بالاترین درجه فصاحت و بلاغت و از این جهت در حد اعجاز قرار دارد. ب. ت. ب. این امور، برای انسان متدین دشوار است در شناخت احکام قرآن، به فهم و دیدگاه خود تکیه کند… از این روی، سزاوار است در مسیر شناخت احکام قرآن، از روایات اهل عصمت (علیه‌السلام) و آن چه ایشان به ما آموخته‌اند، فراتر نرویم). این کتاب وی، از بزرگ‌ترین، سودمندترین و مبسوط‌ترین کتابهایی است که در این باب نگارش شده است. منبع: ج۳، ص۳۹۶ · ج۳، ص۴۵۰ · ج۱۷، ص۱۶۲

۱۲۶۰هـ. ق).. ۱۷. ۱ - مقام علمی حاج ملا جعفر • دلائل المرام فی تفسیر آیات الاحکام، نوشته محمد جعفر شریعتمدار، مؤلف کتاب ( آب حیات ). سالها در کربلای معلّی با عزّت و احترام تمام می‌زیست تا موقعی که آن ارض اقدس از طرف داود پاشا محاصره گردید، به تهران رفت و تا بیست سال به تدریس و امامت و فتوی و قضاوت اشتغال داشت. منبع: ج۴، ص۳۳۶ · ج۸، ص۲۵۲ · ج۳، ص۲۰۸ · ج۸، ص۱۱۹

۱۳۳۶). این کتاب در ۱۹۸ صفحه، چاپ سنگی شده است و در آغاز آن آمده: (این کتاب، به لحاظ عنوان، دربردارنده سیصد و چهل و هشت آیه و به لحاظ معنون، مشتمل بر چهار صد و شصت و هفت آیه است. آن را از کتاب طهارت آغاز و به کتاب قضا و شهادات پایان می‌دهیم). نگارش این اثر ، به این صورت است که آیات احکام، در میان صفحه‌های آن آمده و در حواشی آن، به اختصار به تفسیر و توضیح آن‌ها پرداخته شده است. این کتاب، به سبک رساله‌های عملیه رایج نگارش شده و در آن ۲۶۶۴ مسأله عنوان گردیده و به همراه بسیاری از این مسائل، استدلال و وجه فقهی آن‌ها نیز ذکر شده است. نویسنده در آغاز، به بررسی و بحث درباره مسائل اعتقادی می‌پردازد و سپس مسائل فقهی مورد نیاز را به بوته بررسی می‌نهد. از باب مثال در مسأله ۲۶۶۰ آمده است: ( قمه زدن… مدرک اسلامی ندارد و جایز نیست). در مسأله ۲۶۶۴ آمده است: (مسجدی را که دولت خراب کند و در خیابان افکند، آن مقدار که جزء سطح خیابان شده از مسجدیت خارج و حکم مسجد ندارد). این اثر به زبان فارسی و با مطالب و مباحثی گسترده و برخلاف روال معمول کتابهای فقهی نگاشته شده است. بدین گونه: ۱۸.۲. ۱ - بخش اول احوال شخصی. در این بخش از ازدواج ، طلاق ، روابط خانواده، نذر ، عهد ، سوگند ، وصیت ، ارث ، احکام برده، حجر و اطعمه و اشربه بحث می‌شود. ۱۸.۲. ۲ - بخش دوم داد و ستدها و معاملات. دراین بخش، از مالکیت، بیع و معاوضه، ربا ، اجاره ، هبه و صلح ، دیون و توابع آن، ودیعه و عاریه ، وکالت ، شرکت ، شفعه ، سبق و رمایه و غصب ، بحث می‌شود. ۱۸.۲. ۳ - بخش سوم عبادات. در این بخش، از طهارت ، نماز ، روزه ، زکات، خمس، حج، جهاد، امر به معروف و نهی از منکر بحث می‌شود. ۱۸.۲. ۴ - بخش چهارم احکام اجتماعی در قرآن مجید. این کتاب در دو جزء نگارش یافته و دربردارنده چهار جزء است: جزء نخست، عبادات: طهارت، صلاة، صوم، زکات، خمس، انفال ، حج و عمره. جزء دوم، مسائل حکومتی: ولایت ، حکومت، جهاد، دفاع ، هجرت، امر به معروف و نهی از منکر، حدود، قصاص ، قضا و شهادت. جزء سوم، عقود و ایقاعات: نکاح، طلاق، تجارت، اجاره، رهن ، ضمان، کفالت ، وکالت، امانت ، قرض، عهد و قسم. جزء چهارم، (اجتماعیات: المحرمات، الاطعمه والاشربه، المجتمع والاداب، الوصیه، الارث، الدعاء والابتهال. منبع: ج۱۸، ص۲۸۳ · ج۲، ص۱۸۸

در این جا به معرفی و ارائه مهم‌ترین کتابهای آنان به گونه فشرده، بسنده می‌کنیم: ۱. ۲. ۳. ۴. ۵. ۶. د، قاسم بن اصبغ قرطبی نحوی، متوفای سال ۳۴۰. ۷. ۸. ۹. د، احمد بن محمد جصّاص رازی حنفی، متوفای سال ۳۷۰. ۱۰. ۱۱. ۱۲. ۱۳. ۱۴. ۱۵. ۱۶. ۱۷. ۱۸. ۱۹. تفسیر آیات الاحکام، احمد بن علی بن حجر عسقلانی شافعی مصری، متوفای سال ۸۵۲. ۲۰. ۲۱. ۲۲. ۲۳. ۲۴. ۲۵. منبع: ج۱، ص۲۰