نکتهٔ فقهی: تقلید در اصول دین (تقلید (فقه))

التزام و پذیرش فتوای مجتهد و عمل به آن بدون درخواست دلیل از وی را تقلید گویند. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): تقلید عبارت است از التزام و پذیرش فتوای مجتهد و عمل به آن بدون درخواست دلیل از وی. شاخه: اصول فقه (روش استنباط)

در اصطلاح عام، تقلید عبارت است از پیروی کردن از فرد یا افرادی بدون تأمل و دقت و بدون دریافتن حقیقت امر — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): در اصطلاح عام، تقلید به معنای پیروی کردن از فرد یا افرادی بدون تأمل و دقت و بدون دریافتن حقیقت امر است. شاخه: اصول فقه (روش استنباط)

تقلید در مسائل و احکام دین که برای آن تعاریف گوناگونی ذکر شده است؛ از جمله این‌که در تحریرالوسیله آمده است: «التقلید هو العمل‌ مستنداً الی فتوی فقیه معیّن» — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): تقلید در مسائل و احکام دین به معنای عمل کردن به استناد فتوای فقیه معیّن یا پذیرش گفته فردی دیگر بدون درخواست حجت و دلیل است. شاخه: اصول فقه (روش استنباط)

و گاه احکام و فروع عملی دین است که آن را « تقلید در فروع » — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): تقلید در احکام و فروع عملی دین را 'تقلید در فروع' یا 'تقلید در سمعیات' می‌گویند. شاخه: اصول فقه (روش استنباط)

دیگر کاربردها: تقلید (ابهام‌زدایی) . التزام و پذیرش فتوای مجتهد و عمل به آن بدون درخواست دلیل از وی را تقلید گویند.

تقلید در دو معنا به کار رفته است: ۱. التزام یا عمل به فتوای مجتهد . از تقلید به این معنا در باب اجتهاد و تقلید سخن رفته است. ۲. افکندن کهنه نعلی که با آن نماز خوانده شده برگردن قربانی . تقلید به این معنا در باب حج آمده است.

۲. ۱ - در لغت تقلید از ریشه «ق ل د» در لغت به معنای وابسته کردن امری به امر دیگر و اتصال میان آنان آمده است و به تناسب همین معنا، این واژه در موارد دیگری همچون نهادن چیزی بر گردن دیگری، بستن شمشیر به کمر و کاری را بر عهده کسی گذاشتن به کار رفته است. کاربرد آن در معنای نخست بدین‌جهت است که مقلّد مسئولیّت اعمال خ. ر. ب. گردن کسی می‌اندازد که از او تقلید می‌کند. ۲. ۲ - در اصطلاح عام در اصطلاح عام، تقلید عبارت است از پیروی کردن از فرد یا افرادی بدون تأمل و دقت و بدون دریافتن حقیقت امر و به تعبیر دیگر، هم‌رنگی با جماعت و پیروی محض از دیگران در مسائل اجتماعی و اخلاقی بدون تصمیم‌گیری مستقل و مسئولانه. ۲. ۳ - در علم فقه در علم فقه نیز، تقلید دو اصطلاح دارد: ۱. تقلید در مبحث حج که به معنای آویختن چیزی بر گردن شتر ، گاو یا گوسفند به نشانه قربانی بودن آن حیوان است. ۲. تقلید در مسائل و احکام دین که برای آن تعاریف گوناگونی ذکر شده است؛ پذیرش گفته فردی دیگر بدون درخواست حجت و دلیل ، التزام شخص به نظر مجتهد حتی اگر به فتوای او عمل نکرده باشد؛ اما بیشتر فقها تقلید را عمل کردن به استناد نظر دیگری یا دیدگاه مجتهد بدون درخواست دلیل از او دانسته‌اند، اعم از این‌که التزام قلبی به این دیدگاه باشد یا نباشد و از آن رو به این عمل تقلید گفته‌اند که مقلِّد عمل خود را از جهت مطلوب یا مبغوض بودن یا صحت و بطلان بر عهده مجتهد می‌گذارد. منبع: التحقیق، ج ۹، ص ۳۰۶، «قلد» · مقاییس اللغه، ج ۵، ص ۱۹ · المصباح، ص ۵۱۳ · المصباح، ص ۵۱۲ - ۵۱۳ · مجمع الفائدة ج۱۲، ص۲۰ · لغت نامه، ج ۵، ص ۶۸۸۵ · فرهنگ علوم سیاسی، ص ۸۰ · جواهر الکلام، ج ۱۸، ص ۵۷ - ۵۸ · موسوعة الامام الخمینی، ج۲۲، تحریرالوسیلة، ج۱، ص۳، المقدمة، مسالة ۲ · المستصفی، ص ۳۷۰ · العروة الوثقی، ج ۱، ص ۱۴ · مستمسک العروه، ج ۱، ص ۹۹ · مصباح المنهاج، ص ۲۱ · مصطلحات الفقه، ص ۱۵۷

به تقلید کننده «مقلِّد»، به مجتهدی که از او تقلید می‌شود «مقلَّد» و به مسائل و موضوعاتی که در آن تقلید می‌شود «مُقَلِّدٌ فیه» گفته می‌شود. مقلدٌ فیه گاه از عقاید و اصول دین است که در منابع اصول فقه از چنین تقلیدی به « تقلید در اصول دین » یا « تقلید در عقلیات » تعبیر می‌شود؛ و گاه احکام و فروع عملی دین است که آن را « تقلید در فروع » یا « تقلید در سمعیات » می‌گویند. منبع: رسائل کرکی، ج ۳، ص ۱۷۵ · جامع المقاصد، ج ۲، ص ۷۲ · التقلید، ص ۷۱ · العده، ج ۳، ص ۱۱۶ · القواعد والفوائد، ج ۱، ص ۳۱۹ · الاحکام، ج ۴، ص ۲۲۵ · فرائد الاصول، ج ۱، ص ۵۷۳

در کلمات فقها برای تقلید از مجتهد چند تعریف ذکر شده است: ۱. التزام قلبی بر عمل به فتوای مجتهد هرچند عملی انجام نگرفته باشد. ۲. التزام توأم با عمل به فتوای مجتهد. ۳. نفس عمل به فتوای مجتهد. ۴. عمل مستند به فتوای مجتهد. ۵. آموختن فتاوای مجتهد جهت عمل به آن. ۶. عمل کردن مستند به فتوای فقیه معین. ۴. ۱ - ثمره تعاریف فقها بنابر تعریف اوّل، تقلید به صرف التزام محقّق می‌شود؛ درحالی‌که براساس تعریف دوم التزام با عمل، تحقّق بخش تقلید است. و طبق تعریف سوم، قوام تقلید، مطابقت عمل با فتوای مجتهدی است که شخص باید از او تقلید کند هرچند قصد تطبیق و استناد نداشته باشد. در مقابل، تعریف چهارم قوام تقلید را به دو چیز دانسته است: عمل و توأم بودن آن با قصد تطبیق و استناد. و بالاخره بنابر تعریف پنجم تقلید نه التزام است و نه عمل بلکه یاد گرفتن جهت عمل است. و تعریف ششم همان تعریف چهارم است با این تفاوت که معین بودن فقیه و مجتهدی که عمل به استناد فتوای او انجام می‌شود وجه تفاوت آن است. منبع: العروة الوثقی (و حواشی) (ج) ج۱، ص۱۴-۱۵

تقلید- که حقیقت آن رجوع جاهل به عالم و متخصّص م. ب.- ضرورتی عقلایی است و در مشروعیت آن شکی نیست. ازاین‌رو اصل حکم تقلید، تقلیدی نمی‌باشد و این معنا را هر خردمندی به ضرورت عقلایی می‌یابد. منبع: التنقیح (الإجتهاد و التقلید)، ص۸۳

تقلید یکی از سه واجب عقلی بر هر مکلّفی است. بدین معنا که بر مکلّف واجب است یا مجتهد باشد یا مقلّد و یا محتاط . برکسی که مجتهد نیست و توان احتیاط را نیز ندارد، تقلید متعیّن خواهد بود؛ چنان‌که غیر مجتهد توانمند بر احتیاط، بین تقلید و عمل به احتیاط مخیّر است. منبع: مستمسک العروة ج۱، ص۶

اصول دین که تحصیل یقین از روی دلیل در آن واجب است، موضوع تقلید نیست؛ ولی احکام فرعی دین - جز احکامی که از ضروریات به شمار می‌رود، مانند وجوب نمازهای یومیه و روزۀ ماه رمضان و نیز احکامی که مکلّف به آنها یقین دارد- موضوع تقلید است. منبع: العروة الوثقی ج۱، ص۴

مجتهدی که از او تقلید می‌شود علاوه بر قوه اجتهاد و فقاهت شرایط دیگری هم باید داشته باشد. همچنین عدم جواز تقلید از مفضول را مقید به اختلاف فتوای مجتهد افضل با مفضول دانسته و مرقوم می‌دارند: «مع اختلاف فتواه فتوی المفضول.» و شرط عدم اقبال به دنیا را «علی الاحوط» پذیرفته‌اند. باید دارای شرایط زیر باشد: ۱. عقل . ۲. بلوغ . ۳. عدالت . ۴. ۵. مرد بودن . برخی این شرط را لازم ندانسته‌اند. ۶. حلال‌زاده بودن . ۷. بنابر مشهور، زنده بودن (در تقلید ابتدایی نه بقای بر میّت ). ۸. مجتهد مطلق بودن بنابر قول بعضی. گروهی، تقلید از مجتهد متجزّی را در آن مقدار که اجتهاد کرده جایز دانسته‌اند. ۹. اعلم بودن . در این شرط نیز اختلافاتی وجود دارد. ۱۰. حریص نبودن بر دنیا . برخی این شرط را در فرض عدم اضرار آن به عدالت نپذیرفته‌اند. در فرض اضرار نیز گفته‌اند: با وجود شرط عدالت نیازی به این شرط نیست. ۱۱. آزاد بودن ( برده نبودن ) بنابر قولی. بسیاری از فقها این شرط را نپذیرفته‌اند. منبع: موسوعة الامام الخمینی، ج۲۴، العروة الوثقی مع تعالیق الامام الخمینی، ج۱، ص۶، مسالة ۲۲ · العروة الوثقی ج۱، ص۵

بنابر قول مشهور میان اصولیان تقلید ابتدایی از مجتهد مرده جایز نیست؛ لیکن در جواز بقا بر تقلید مجتهد پس از مرگ وی اختلاف است. بسیاری آن را جایز دانسته‌اند. نعم یجوز البقاء علی تقلیده بعد تحقّقه بالعمل ببعض المسائل مطلقاً، ولو فی المسائل التی لم یعمل بها علی الظاهر.» یعنی: تقلید میّت ابتداءً جایز نیست. البته بقا بر تقلید میّت بعد از تحقق آن - به اینکه به بعض مسائل عمل کرده باشد - در تمام مسائل حتی در مسائلی که عمل‌نکرده، ظاهراً جایز است و می‌تواند به مجتهد زنده اعلم رجوع کند و احتیاط (مستحب) رجوع نمودن به او است. منبع: موسوعة الامام الخمینی، ج۲۲، تحریرالوسیلة، ج۱، ص۵، المقدمة، مسالة ۱۳

عمل جاهلی که نه مبتنی بر تقلید بوده و نه بر احتیاط اگر با واقع یا فتوای مجتهدی که باید از او تقلید می‌کرد منطبق نباشد باطل است. در تحریرالوسیله آمده است: «عمل جاهل مقصّر ملتفت بدون تقلید باطل است، مگر آن‌که به امید رسیدن به واقع، عملی را انجام دهد و اتفاقاً با واقع یا فتوای مجتهدی که تقلید از او جایز است، مطابق باشد، و همچنین عمل جاهل قاصر و یا مقصّر غافل اگر با قصد قربت انجام گرفته، در صورت مطابق شدن با واقع یا فتوای مجتهدی که تقلید از او جایز می‌باشد، صحیح است.» ۱۱. ۱ - اعمال توصلی در صورت انطباق با یکی از آن دو، در عمل غیر عبادی یعنی توصّلی ، محکوم به صحّت است. ۱۱. ۲ - اعمال عبادی در عمل عبادی - که قصد قربت در آن شرط است - دو صورت دارد: ۱. فرد جاهل، هنگام عمل، قاصر یا مقصّر غافل باشد؛ به‌گونه‌ای که قصد قربت به‌طور جزم از او برآید. ۲. فرد جاهل هنگام عمل، مقصّر ملتفت به جهل خود باشد که نتواند به طور جزم قصد قربت کند. عمل عبادی انجام گرفته در صورت اوّل صحیح است ولی در فرض دوم، بنابر اعتبار جزم در نیّت ، صحیح نخواهد بود هرچند مطابق با واقع باشد؛ ولی از آنجا که بسیاری، جزم در نیّت را معتبر نمی‌دانند در این صورت نیز حکم به صحّت عمل کرده‌اند. منبع: موسوعة الامام الخمینی، ج۲۳، تحریرالوسیلة، ج۲، ص۷، المقدمة، مسالة ۲۰ · العروة الوثقی ج۱، ص۴

تقلید به این معنا، افکندن کهنه نعلی که با آن نماز خوانده شده برگردن قربانی م. ب.. تقلید به این معنا در باب حج آمده است.

تقلید بدین‌گونه است که حج‌گزار در حج قران نعل کهنه‌ای را که در آن نمازگزارده بر گردن قربانی می‌افکند. برخی کیفیّت آن را انداختن نعل یا نخ یا بند چرمی به گردن قربانی ذکر کرده‌اند که نشانۀ قربانی بودن حیوان محسوب می‌شود. برخی قدما افکندن نعل یا توشه‌دان را به گردن قربانی تحقّق بخش تقلید دانسته‌اند. منبع: جواهر الکلام ج۱۸، ص۵۷-۵۸ · تذکرة الفقهاء ج۷، ص۲۵۷

تقلید در حج قران به نظر اکثر فقها واجب تخییری است؛ بدین معنا که حاجی می‌تواند به تلبیه یا اشعار و یا تقلید، محرم شود. در صورت گزینش تلبیه برای احرام، تقلید بعد از آن مستحب است. از حیواناتی که قربانی می‌شوند گاو و گوسفند مخصوص تقلید؛ لیکن شتر مشترک بین تقلید و اشعار است. منبع: غنیة النزوع، ص۱۹۰

تقلید از ریشه «ق ل د» در لغت به معنای وابسته کردن امری به امر دیگر و اتصال میان آنان آمده است و به تناسب همین معنا، این واژه در موارد دیگری همچون نهادن چیزی بر گردن دیگری، بستن شمشیر به کمر و کاری را بر عهده کسی گذاشتن به کار رفته است. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): تقلید در لغت به معنای وابسته کردن امری به امر دیگر و اتصال میان آنهاست و به تناسب آن، نهادن چیزی بر گردن دیگری، بستن شمشیر به کمر و کاری را بر عهده کسی گذاشتن نیز به این معنا به کار رفته است. شاخه: اصول فقه (روش استنباط)

کاربرد آن در معنای نخست بدین‌جهت است که مقلّد مسئولیّت اعمال خ. ر. ب. گردن کسی می‌اندازد که از او تقلید می‌کند. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): مقلّد مسئولیت اعمال خ. ر. ب. گردن کسی می‌اندازد که از او تقلید می‌کند، به همین دلیل این عمل تقلید نامیده شده است. شاخه: اصول فقه (روش استنباط)

تقلید در مسائل و احکام دین که برای آن تعاریف گوناگونی ذکر شده است؛ از جمله این‌که در تحریرالوسیله آمده است: «التقلید هو العمل‌ مستنداً الی فتوی فقیه معیّن» یعنی تقلید، عمل کردن به استناد فتوای فقیه معیّن است؛ پذیرش گفته فردی دیگر بدون درخواست حجت و دلیل — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): تقلید در مسائل و احکام دین به معنای عمل کردن به استناد فتوای فقیه معیّن یا پذیرش گفته فردی دیگر بدون درخواست حجت و دلیل است. شاخه: اصول فقه (روش استنباط)

و به مسائل و موضوعاتی که در آن تقلید می‌شود «مُقَلِّدٌ فیه» گفته می‌شود. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): به مسائل و موضوعاتی که در آن تقلید می‌شود «مُقَلِّدٌ فیه» گفته می‌شود. شاخه: اصول فقه (روش استنباط)

مقلدٌ فیه گاه از عقاید و اصول دین است که در منابع اصول فقه از چنین تقلیدی به « تقلید در اصول دین » یا « تقلید در عقلیات » تعبیر می‌شود — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): اگر مقلدٌ فیه از عقاید و اصول دین باشد، به آن «تقلید در اصول دین» یا «تقلید در عقلیات» گفته می‌شود. شاخه: اصول فقه (روش استنباط)