نکتهٔ فقهی: جامعیت دین اسلام (دین (فرهنگ شیعه))

معناى اصطلاحى دین عبارت است از مجموعه‌اى از قوانین و تعالیم الهى که خردمندان را به پیروى از خدا و پیامبر خدا فرا مى‌خواند و به نیکى و نیکوکارى و سعادت دنیوى و اخروى دعوت مى‌کند. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): دین مجموعه‌ای از قوانین و تعالیم الهی است که خردمندان را به پیروی از خدا و پیامبر فرا می‌خواند و به نیکی، نیکوکاری و سعادت دنیوی و اخروی دعوت می‌کند. شاخه: اصول فقه (روش استنباط)

عقل انسان، مبانى نظرى دین را تبیین مى‌کند. دین، مرزهاى عقلى خویش را بر عقل آدمى گشوده است. انشائات و تأسیسات شرع از گذر عقل تأیید و امضا مى‌شوند و از آن سو، شرع نیز بر انشائات و تأسیسات عقل، مهر تأیید مى‌زند. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): عقل انسان مبانی نظری دین را تبیین می‌کند و دین نیز مرزهای عقلی خود را بر عقل انسان گشوده است. انشائات و تأسیسات شرع توسط عقل تأیید می‌شوند و شرع نیز بر انشائات و تأسیسات عقل مهر تأیید می‌زند. شاخه: اصول فقه (روش استنباط)

دین مجموعه تعالیم الهی برای هدایت انسان به سعادت دنیوی و اخروی است که در اصطلاح قرآنی با آیین اسلام تطبیق می‌کند. دین مفهومی همه‌جانبه است که علاوه بر بعد فردی، روابط اجتماعی و زندگی دنیوی را نیز پوشش می‌دهد. مفاهیمی چون شریعت ، ملت و مذهب ، اعتبارهای گوناگون دین هستند. ادیان به دسته‌های وحیانی و غیروحیانی، و توحیدی و غیرتوحیدی تقسیم می‌شوند. بخش‌های بنیادی هر دینِ وحیانی شامل عقاید و احکام است. دین و عقل تأییدکننده یک‌دیگرند و دین کارکردهای مهمی چون معنابخشی به زندگی ، پشتوانه‌سازی برای اخلاق ، تشویق به علم ، تمدن‌سازی و برپایی حکومت عدل دارد. در نهایت، جامعیت و کمال دین اسلام رمز خاتمیت آن است و آموزه‌های آن در سه بخش اصلی عقاید، احکام و اخلاق سامان می‌یابند.

دین معانى متعدّدى دارد؛ از جمله: جزا، طاعت، حساب، داورى و آیین آسمانى. قرآن کریم ، این کلمه را بیش‌تر در دو معناى طاعت بقره/سوره۲، آیه۲۵۶. و جزا به کار برده است فاتحه/سوره۱، آیه۴. و گاه به معناى حساب توبه/سوره۹، آیه۳۶. و حکم . نور/سوره۲۴، آیه۲.

معناى اصطلاحى دین عبارت است از مجموعه‌اى از قوانین و تعالیم الهى که خردمندان را به پیروى از خدا و پیامبر خدا فرا مى‌خواند و به نیکى و نیکوکارى و سعادت دنیوى و اخروى دعوت مى‌کند. امّا مراد از دین در اصطلاح قرآن، آیین اسلام است. آل عمران/سوره۳، آیه۱۹.

قرآن به صراحت مى‌فرماید که هیچ آیینى جز اسلام، از کسى پذیرفته نیست. آل عمران/سوره۳، آیه۸۵. اسلام، به معناى فرمانبردارى از خدا است بى‌کم و کاستى و تباهى. اسلام آیین همه پیامبران از آدم (علیه‌السلام) تا خاتم (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله) - بوده است. دین تنها از رابطه شخصى انسان با خدا سخن نمى‌گوید و فردى و آن جهانى نیست؛ بلکه به رابطه انسان با دیگران و زندگى اجتماعى و این جهان نیز نظر دارد.

دین را «شریعت» نیز مى‌گویند و این هنگامى است که مجموعه قوانین عملى دین را اراده کنند، و «ملّت» نیز گویند؛ زیرا افراد پراکنده را گرد هم مى‌آورد، و « مذهب » نیز خوانند؛ زیرا راهى است که مردم در آن گام مى‌گذارند. بدین سان، دین، شریعت، ملّت و مذهب یکى بیش نیستند و اختلاف آن‌ها اعتبارى است. جرجانی، شریف، التعریفات، ص۴۷.

دین، تقسیم بندى‌هایى دارد مانند؛ • ادیان وحیانى: زردشتی ، یهودی ، مسیحی و اسلام . • ادیان غیر وحیانى: آنیمیسم ، توتمیسم ، هندوئیسم ، بودیسم و کنفوسیوئیسم . تقسیم بندى دیگر دین، ادیان توحیدى و غیر توحیدى است. توفیقی، حسین، آشنایی با ادیان بزرگ، ص۱۶.

دین در مفهوم عام، عبارت از مجموع اصول و فروع است؛ امّا در مفهوم خاص، یکى از این دو است. بدین سان، معناى عام دین، اصول و فروع شرایع را- که از گذر وحی بر پیامبر ابلاغ شده است- در بر مى‌گیرد. تهانوی، محمد علی، کشاف اصطلاحات الفنون، ج۱، ص۸۱۴. دین در این کاربرد، همانند حکمت ، دو بخش دارد: یکى نظرى یا عقاید که آن را احکام غیر شرعى یا عقلى نیز گویند و همه پیامبران در آن، همداستان‌اند. از این بخش است: خداشناسی ، جهان‌شناسی و انسان‌شناسی . دوم، عملى یا فقه که عقل انسان به تنهایى بدان راه ندارد و نیازمند شرع و وحی الهی است. (احکام شرعى) نسخ در این بخش از دین روى مى‌دهد و بسا که ادیان الهى در آن، اختلاف‌هایى داشته باشند. تهانوی، محمد علی، کشاف اصطلاحات الفنون، ج۱، ص۸۱۴.

عقل انسان، مبانى نظرى دین را تبیین مى‌کند. دین، مرزهاى عقلى خویش را بر عقل آدمى گشوده است. انشائات و تأسیسات شرع از گذر عقل تأیید و امضا مى‌شوند و از آن سو، شرع نیز بر انشائات و تأسیسات عقل، مهر تأیید مى‌زند. مبناى این اصل، اعتقاد به عقلانى بودن دین است و باور به این‌که سخنان پیامبران (علیهم‌السلام) خردمندانه و عقل‌پسند است. تهانوی، محمد علی، کشاف اصطلاحات الفنون، ج۲، ص۱۱۹۶.

دین در عرصه حیات انسان نقش‌ها و کارکردهایى متعدّد و گوناگون دارد. فلسفه زندگی را بیان مى‌کند و به زندگى معنا مى‌بخشد. و براى برپایى قسط و عدل ، حکومت مى‌آفریند.

جامعیّت دین اسلام، در جامعیّت قرآن و دیگر منابع دینى ریشه دارد و رمز ختم نبوّت (خاتمیّت) است.

بنابر آیات قرآن کریم، دین اسلام، کامل است. مائده/سوره۵، آیه۳. جامعیّت بدون کمال ، وجود پیدا نمى‌کند. کمال شى‌ء تحقّق اهداف آن است و رسیدن به مرحله‌اى که به چیزى جز خود نیازمند نشود و از این رو است که دین اسلام، جامع و کامل است. راغب اصفهانی، حسین بن محمد، المفردات فی غریب القرآن، ص۴۴۱.

به یک اعتبار مى‌توان آموزه‌هاى دین وحیانى را داراى سه بخش‌ دانست: ۱. باورهایى درباره حقایق و واقعیّات؛ همانند وجود خدا ، رستاخیز ، کیفر و پاداش اخروی . این بخش را «عقاید» گویند. ۲. شریعت و مناسک بخش دیگر دین است و مقرّرات عبادى، حقوقى، مدنى، اجتماعى و ... در این بخش مى‌گنجد. ۳. واپسین بخش، اخلاقیّات است که در باب فضیلت‌ها و رذیلت‌های اخلاقی است و کردار و رفتار شخصى و فردى آدمى را سامان مى‌بخشد. ۱۲ - پانویس ۱. ↑ بقره/سوره۲، آیه۲۵۶. ۲. ↑ زمر/سوره۳۹، آیه۲-۳. ۳. ↑ نساء/سوره۴، آیه۱۲۵. ۴. ↑ نساء/سوره۴، آیه۱۷۱. ۵. ↑ فاتحه/سوره۱، آیه۴. ۶. ↑ توبه/سوره۹، آیه۳۶. ۷. ↑ نور/سوره۲۴، آیه۲. ۸. ۹. ↑ راغب اصفهانی، حسین بن محمد، المفردات فی غریب القرآن، ص۷۰۸. ۱۰. ۱۱. ۱۲. ↑ جرجانی، شریف، التعریفات، ص۴۷. ۱۳. ↑ تهانوی، محمد علی، کشاف اصطلاحات الفنون، ج۱، ص۸۱۴. ۱۴. ↑ نکری، احمد، دستور العلماء، ج۲، ص۸۳. ۱۵. ↑ آل عمران/سوره۳، آیه۱۹. ۱۶. ↑ آل عمران/سوره۳، آیه۸۵. ۱۷. ۱۸. ۱۹. ۲۰. ۲۱. ↑ جرجانی، شریف، التعریفات، ص۴۷. ۲۲. ↑ کلیات العلوم، ج۲، ص۳۲۸. ۲۳. ۲۴. ↑ توفیقی، حسین، آشنایی با ادیان بزرگ، ص۱۶. ۲۵. ۲۶. ↑ تهانوی، محمد علی، کشاف اصطلاحات الفنون، ج۱، ص۸۱۴. ۲۷. ↑ تهانوی، محمد علی، کشاف اصطلاحات الفنون، ج۱، ص۸۱۴. ۲۸. ↑ ایجی، میرشریف، شرح المواقف، ج۱، ص۳۸. ۲۹. ↑ تهانوی، محمد علی، کشاف اصطلاحات الفنون، ج۲، ص۱۱۹۶. ۳۰. ۳۱. ۳۲. ۳۳. ۳۴. ۳۵. ۳۶. ۳۷. ۳۸. ۳۹. ↑ مائده/سوره۵، آیه۳. ۴۰. ↑ راغب اصفهانی، حسین بن محمد، المفردات فی غریب القرآن، ص۴۴۱.