نکتهٔ فقهی: جبران خسارت حاکم از بیت المال (بیت المال (فقه))

بیت المال به مکانی گفته می‌شود که اموال عمومی متعلّق به همه‌ی مسلمانان در آن‌جا فراهم و نگهداری می‌شود تا در مصالح آنان صرف گردد. عنوان «بیت المال» بر خود اموال نیز اطلاق می‌گردد. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): بیت المال مکانی برای نگهداری اموال عمومی متعلق به همه مسلمانان است که در مصالح آنان صرف می‌شود و این عنوان بر خود اموال نیز اطلاق می‌گردد. شاخه: اموال و مالکیت

منابعی که به عموم، تعلّق دارد، در مصالح مسلمانان اعمّ از فرهنگی، سیاسی و غیر آن صرف می‌شود — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): منابعی از بیت المال که متعلق به عموم مسلمانان است، در مصالح عمومی آنان اعم از فرهنگی، سیاسی و غیر آن صرف می‌شود. شاخه: اموال و مالکیت

مصارف منابع نوع دوم، خاص است و تنها به کسانی که تحت یکی از عناوین مشخّص قرار دارند، تعلّق می‌گیرد — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): مصارف منابعی از بیت المال که مصارف خاصی برای آنها تعیین شده، تنها به کسانی تعلق می‌گیرد که تحت یکی از عناوین مشخص قرار دارند. شاخه: اموال و مالکیت

بیت المال به محلّ نگهداری اموال عمومی گفته می شود. از این عنوان در باب‌های زیادی نظیر طهارت ، صلاة ، زکات ، خمس ، حج و... سخن رفته است.

بیت المال به مکانی گفته می‌شود که اموال عمومی متعلّق به همه‌ی مسلمانان در آن‌جا فراهم و نگهداری می‌شود تا در مصالح آنان صرف گردد. عنوان «بیت المال» بر خود اموال نیز اطلاق می‌گردد.

در کلمات فقها عنوان یاد شده بر محلّ نگهداری اموال متعلّق به قشر خاصّی از مسلمانان، همچون خمس و زکات و نیز بر محلّ نگهداری اموال ویژه‌ی امام علیه السّلام همچون انفال ، اطلاق شده است.

از آنچه در منابع بیت المال گفته شد، روشن می‌شود که مصارف آن نیز- برحسب نوع منابع از حیث عمومیت و خصوصیت - متفاوت است.

منابعی که به عموم، تعلّق دارد، در مصالح مسلمانان اعمّ از فرهنگی، سیاسی و غیر آن صرف می‌شود و منابعی که به امام علیه السّلام تعلّق دارد طبق نظر و صلاحدید ایشان به مصرف می‌رسد.

مصارف منابع نوع دوم، خاص است و تنها به کسانی که تحت یکی از عناوین مشخّص قرار دارند، تعلّق می‌گیرد که در ذیل عنوان خمس و زکات، از آن یاد خواهد شد.

در این جا به نمونه‌هایی از مصارف نوع نخست اشاره می‌کنیم. ۹. ۱ - متصدّیان برقراری نظم و امنیت در جامعه مانند حاکمان و والیان، قضات و منشیان آنان، نیروهای نظامی و انتظامی - که تمام‌وقت در خدمت جهاد و آماده بر این امر هستند- کارشناسان تقسیم اموال مشترک، حسابدار بیت المال و اجراکننده‌ی حدود . تذکر: در اینکه استحقاق و ارتزاق از بیت المال برای قشرهای یاد شده منوط به نیاز آنان است یا برای هر فردی که انجام دادن کار بر او واجب عینی نیست و از سوی حکومت عهده‌دار آن شده، جایز می‌باشد، اختلاف است. ۹. ۲ - اقامه و احیای شعائر و آموزه‌های دینی نظیر پرداخت مستمری به مؤذن ، امام جماعت ، معلم قرآن ، اعزام افراد به حج و زیارت قبر پیامبر صلّی اللّه علیه و آله در صورتی که ترک آن- به جهت عدم تمکن مالی- موجب تعطیلی حج و زیارت گردد. ۹. ۳ - نیازمندی‌های مرتبط با مصالح عمومی مانند خرید ساز و برگ جنگی به‌ منظور تقویت و تجهیز بنیه‌ی دفاعی مسلمانان، یا مصالح شخصی‌ای که به‌گونه‌ای مرتبط با مصالح عمومی است به شرط آنکه تدارک آن از راه دیگر ممکن نشود و اهمال آن نیز جایز نباشد، مانند؛ ۱) نفقه‌ ی خانواده‌ی بی‌سرپرست شهدا ۲) هزینه‌ی ازدواج افرادی که نیازمند ازدواج هستند ولی تمکّن مالی ندارند. ۳) نفقه‌ی زنی که شوهر ش غایب است و کسی که نفقه‌ی او را تأمین کند ندارد. ۴هزینه‌ی کفن و دفن مرده‌ی مسلمانی که مالی نداشته و کسی نیز عهده‌دار آن نشده است. ۵) نفقه‌ی سادات نیازمند، در صورت عدم کفاف سهم آنان از خمس ۶) نفقه‌ی لقیط (کودک پیدا شده) در صورتی که مالی نداشته باشد و کسی نیز تبرعا عهده‌دار آن نشود. ۹. ۴ - جبران خسارت وارده حاکم بر مسلمان جبران زیان و خسارت وارد بر مسلمان از ناحیه‌ی اشتباه حاکم در حکم ، در صورت مقصر نبودن وی، مانند آنکه؛ ۱) به سبب حکم حاکم، مالی از مسلمانی تلف شود یا عضوی از وی به جهت قصاص ، قطع گردد. در این موارد، غرامت از بیت المال پرداخت می‌شود. ۲) برای جلوگیری از پایمال شدن خون مسلمانی که به اشتباه کشته شده و امکان پرداخت دیه‌ی او از سوی عاقله به سبب عجز یا عدم وجود آنان منتفی است، دیه‌ وی از بیت المال پرداخت می‌گردد. ۳) بنابر قول مشهور در قتل عمد یا شبه عمد ، در صورتی که قصاص قاتل ، به سبب مرگ یا فرار وی ممکن نباشد و امکان پرداخت دیه‌ی او از مال قاتل و نیز نزدیکان و خویشان وی وجود نداشته باشد، دیه از بیت المال پرداخت می‌شود. منبع: المبسوط، ج۲، ص۷۵ · جواهر الکلام، ج۴۰، ص۵۱- ۵۴ · جواهر الکلام، ج۲۱، ص۲۱۴ · جواهر الکلام، ج۴۰، ص۵۴ · جواهر الکلام، ج۴۰، ص۵۲ · مبانی تکملة المنهاج، ج۱، ص۳۵۳ · مسالک الافهام، ج۱۳، ص۳۵۰ · العروة الوثقی، ج۲، ص۴۲۰ · المبسوط، ج۲، ص۷۳ · مجمع الفائدة، ج۱۳، ص۳۶۱ · جواهر الکلام، ج۳۲، ص۲۹۳ · جواهر الکلام، ج۴، ص۲۶۱ · کتاب البیع، ج۲، ص۴۹۰ · جواهر الکلام، ج۳۸، ص۱۶۵ · جواهر الکلام، ج۴۰، ص۷۹ · جواهر الکلام، ج۴۳، ص۴۳۳ · مبانی تکملة المنهاج، ج۲، ص۱۲۶

امام علیه السّلام و نایب او متولی بیت المال است و هرگونه صلاح ببیند آن را در مصالح مسلمانان هزینه می‌کند. منبع: جامع المقاصد، ج۳، ص۴۷۶

حاکم جائر ، حقّ تصرف در بیت المال ندارد؛ لیکن در صورت تصرّف و هزینه کردن آن در مصالح مسلمانان در اینکه ذمه‌ اش بری می‌شود یا ضامن خواهد بود، اختلاف است. البتّه اگر سلطان جائر از بیت المال چیزی به کسی ببخشد، به قول مشهور ، گرفتن آن بر وی جایز م. ب. بلکه بر جواز ، ادعای اجماع شده است. منبع: فقه الصادق، ج۱۵، ص۶۵ · فقه الصادق، ج۱۵، ص۶۶

کسی که از بیت المال دزدیده است اگر مقدار سرقت شده به اندازه‌ی سهم سارق از بیت المال یا کمتر از آن باشد، حد سرقت بر او جاری نمی‌شود لیکن اگر بیشتر باشد یا حقّی از بیت المال نداشته باشد، در فرض رسیدن ارزش مال سرقتی، یا مقدار مازاد بر حقّش به حدّ یک چهارم دینار ( مثقال شرعی طلا ) و بیشتر، در جریان عدم جریان حدّ سرقت اختلاف است. برخی قدما بر جریان حدّ سرقت (قطع انگشتان) ادّعای اجماع کرده‌اند. منبع: المبسوط، ج۸، ص۴۴-۴۵ · الخلاف، ج۵، ص۴۵۰-۴۵۱

بیت المال به مکانی گفته می‌شود که اموال عمومی متعلّق به همه‌ی مسلمانان در آن‌جا فراهم و نگهداری می‌شود تا در مصالح آنان صرف گردد. عنوان «بیت المال» بر خود اموال نیز اطلاق می‌گردد. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): بیت‌المال مکانی برای نگهداری اموال عمومی مسلمانان است که برای مصالح آنان صرف می‌شود و این عنوان بر خود اموال نیز اطلاق می‌گردد. شاخه: اموال و مالکیت

منابعی که به عموم، تعلّق دارد، در مصالح مسلمانان اعمّ از فرهنگی، سیاسی و غیر آن صرف می‌شود و منابعی که به امام علیه السّلام تعلّق دارد طبق نظر و صلاحدید ایشان به مصرف می‌رسد. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): منابعی که به عموم مسلمانان تعلق دارند، در مصالح عمومی (فرهنگی، سیاسی و غیره) صرف می‌شوند و منابعی که به امام تعلق دارند، طبق نظر و صلاحدید ایشان به مصرف می‌رسند. شاخه: اموال و مالکیت

مصارف منابع نوع دوم، خاص است و تنها به کسانی که تحت یکی از عناوین مشخّص قرار دارند، تعلّق می‌گیرد که در ذیل عنوان خمس و زکات، از آن یاد خواهد شد. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): مصارف این نوع منابع خاص است و تنها به کسانی تعلق می‌گیرد که تحت یکی از عناوین مشخص (مانند خمس و زکات) قرار دارند. شاخه: اموال و مالکیت

جبران زیان و خسارت وارد بر مسلمان از ناحیه‌ی اشتباه حاکم در حکم، در صورت مقصر — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): خسارت وارده بر مسلمان از ناحیه اشتباه حاکم در حکم، در صورت مقصر بودن حاکم، از بیت‌المال جبران می‌شود. شاخه: مدنی