نکتهٔ فقهی: حفظ حرمت و قداست اماکن مقدس (بازدید از اماکن مقدس)

اگر نگوییم اجماع و اتفاق فقیهان دست کم مشهور آنان بر این باورند که غیرمسلمان حق ورود به مساجد را ندارند. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): مشهور فقیهان بر این باورند که غیرمسلمان حق ورود به مساجد را ندارند. شاخه: اصول فقه (روش استنباط)

و دیگر مکان‌های مقدس، مانند حرم امامان (ع) را فقیهی همچون صاحب جواهر به هنگام بحث از آمدن کافران به مسجدها و محدوده حرم درمکه، همانند آن‌ها دانسته است. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): برخی فقیهان، حرم امامان (ع) را در حکم ممنوعیت ورود کافران، همانند مساجد و محدوده حرم در مکه دانسته‌اند. شاخه: اصول فقه (روش استنباط)

بدین گونه جلوه‌های گوناگون فرهنگ و هنر اسلامی در قرن‌های دراز در بنای این مکان‌ها مجال ظهور یافته است و برای هنر اسلامی پناهگاهی پاک و نمایشگاهی اَمن در این مکان‌ها به وجود آمده است. امروز یک گردشگر دقیق و روشن بین می‌تواند از دیدن و مطالعه در این آثار، تصویر روشنی از تمدن و تاریخ قوم‌ها و ملت‌های گوناگون مسلمان پیش چشم خویش مجسم نماید.

در حال حاضر خوشبختانه در جای جای جهان اسلام و بویژه در ایران اسلامی از این گونه مکان‌ها و بناها فراوان است وکشور پهناور ما از این میراث بزرگ فرهنگی برخوردار است. این جاذبه‌های هنری و فرهنگی می‌تواند خیل عظیم گردشگرانی که کنجکاوی و تنوع طلبی انسان امروز و آسانی و راحتی رفت و آمدها وملالت آفرینی زندگی ماشینی آنان را از این سو به آن سو می‌کشاند، به سوی خود فرا خواند و حضور این گردشگران درکشور ما بویژه ب. ت. ب. فضای اسلامی حاکم بر آن، که بیش‌تر افراد فرهنگی خواهند بود، می‌تواند صرف نظر از منافع اقتصادی فراوان آن، که به سود جامعه اسلامی است، زمینه را برای بهره وریهای فرهنگی و معنوی فراهم سازد. اگر برنامه ریزی درست داشته باشیم می‌توانیم ضمن معرفی آثار فرهنگی و تاریخی اسلام، سخن حق و پیام‌های حیات بخش اسلام را به گوش آنان برسانیم. آنان را از نزدیک با ارزش‌های معنوی و انسانی تجلی یافته در جامعه اسلامی آشنا سازیم و تأثیر غیر مستقیم ارزش‌های الهی را در انسان‌های تشنه امروز که با پای خود به کشور ما آمده‌اند بیازماییم و زمینه ساز عمل به این آموزه شریعت باشیم که (کونوا دعاة للناس بغیر السنتکم.) و دست کم این حضور می‌تواند بسیاری از تهمت هایی را که دشمنان اسلام ونظام به ما زده‌اند، بزداییم. منبع: ج۲، ص۷۸، دارالتعارف، بیروت

مگر نه این است که غیرمسلمان ناپاک است و زدودن ناپاکی از این مکان‌های پاک لازم و مگر نه این است که این مکان‌ها مقدسند و حفظ حرمت و قداست آن‌ها واجب ؟ اگر نگوییم اجماع و اتفاق فقیهان دست کم مشهور آنان بر این باورند که غیرمسلمان حق ورود به مساجد را ندارند. این جاست که بحث و بررسی در این موضوع از ضروی ‌ترین و پایه‌ای ‌ترین بحث‌های جهانگردی خود را می‌نمایاند. باید دید این دیدگاه به ظاهر محکم مبتنی بر چیست؟ اگر دلیل بر حرام بودن وجود نداشت، باید دید منشأ این فتوا چه بوده است، آیا فایده‌هایی که امروز برای جهانگردی شمرده می‌شود می‌تواند در تغییر این فتوا کارگر باشد؟ به امید آن‌که بتوانیم با این مایه اندک گامی در جهت روشنگری موضوع برداریم. منبع: ج۲۱، ص۲۸۹، دار احیاء التراث العربی، بیروت

آیا کافران، مشرک یا غیر مشرک، می‌توانند به مسجد‌ها آمد و شد داشته باشند یا خیر؟ میان فقهای اسلام اختلاف نظر است. مالک هم بر این نظر است. شافعی می‌گوید: ورود آنان به مسجدالحرام، به هیچ روی روانیست، نه با اجازه و نه بدون اجازه، ولی به غیرمسجد الحرام با اجازه رواست. زیرا در بحث احکام اهل ذمه بیان شده است. ۴. ۱ - مجموعه دیدگاه‌ها مجموعه دیدگاه‌های فقیهان، بدین قرار است: ۱.هیچ غیر مسلمانی حق ورود به مسجد‌ها را ندارد. ۲.غیر مسلمانان، تنها از ورود به مسجدالحرام بازداشته شده است. ۳.هیچ مسجدی برای هیچ کافری، منطقه باز داشته شده نیست. فروی عن جابر بن عبداللّه و قتادة انه لا یدخله احد الا ان یکون عبداً او احداً من اهل الذّمّة….) در این‌که آیا مشرکان می‌توانند پس از سال نهم هجرت به مسجدالحرام وارد شوند یا نه؟ اختلاف نظر دارند. از جابر بن عبداللّه و قتاده روایت شده است که کسی از کافران حق ورود ندارد، مگر آن‌که اهل ذمّه باشد یا برده شخص مسلمان باشد. منبع: ج۱، ص۵۱۸، مؤسسه نشر اسلامی وابسته به جامعه مدرسین قم · ج۲، ص۴۷، مرتضویه تهران · ج۱۶، ص۲۴، داراحیاء التراث العربی، بیروت · ج۵، ص۲۰۱، دفتر تبلیغات اسلامی، قم · ج۳، جز دهم، ص۴۳، دارمکتبة الحیاة، بیروت

مشهور فقیهان شیعه ، بر این باورند که غیرمسلمان به هیچ عنوان نمی‌تواند داخل مسجد شود. فقیهان، در بحث جهاد، آن جا که به احکام اهل ذمه می‌رسند، این موضوع را مطرح می‌کنند و وارد نشدن به مسجد‌ها را به عنوان یک وظیفه‌ای که هر کافر ذمّی باید رعایت کند، بر می‌شمارند. وقتی که کافران ذمی، که در حمایت حکومت اسلامی می‌زیند، نتوانند به مسجد‌ها وارد شوند، تکلیف مشرکان و ملحدان و کافرانی که در شهرهای کفر زندگی می‌کنند، روشن است که ممنوع بودن برای آنان شدیدتر خواهد بود. و آنانی که در بحث احکام مسجد‌ها نیز به موضوع پرداخته‌اند، نظر به ممنوع بودن همه کافران از ورود به مسجد‌ها دارند. همو: (ولایجوز لهم دخول المساجد وان اذن لهم.) روانیست برای کافران ورود به مساجد، هر چند با اجازه باشد. همو: (ویحرم علیهم دخول المساجد ولو اذن لهم.) حرام است بر کافران ورود به مسجدها، هر چند با اجازه باشد. منبع: ج۴، ص۶۳۸، چاپ شده در (ینابیع الفقهیه)، گردآوری علی اصغر مروارید، مؤسسه فقه الشیعه، بیروت · ج۴، ص۵۲۶، چاپ شده در (ینابیع الفقهیه) · ج۳۱، ص۱۸۶، چاپ شد، در (ینابیع الفقهیه) · ج۳۰، ص۱۹۸، چاپ شده در (ینابیع الفقهیه) · ج۳۱، ص۲۰۷، چاپ شده در (ینابیع الفقهیه) · ج۹، ص۲۲۶، چاپ شده در (ینابیع الفقهیه)

واذا ثبت نجاستهم فلایجوز این یدخلوا شیئاً من المساجد لأنه لاخلاف فی ان المساجد یجب ان تجنّب النجاسات.) دلیل ما (بر ممنوع بودن کافران از ورود به مسجدها) این سخن خداوند است: (ای مؤمنان، مشرکان نجسند از این سال به بعد، نزدیک مسجدالحرام نشوند) خداوند آنان را محکوم به نجاست کرده است. وقتی ثابت شد نجسند، روا نیست وارد هیچ مسجدی شوند؛ زیرا خلافی نیست که مسجد‌ها باید از ناپاکی‌ها به دور باشند. ۲.مساجد باید از ناپاکی‌ها به دور باشند. ابتدا مسجد‌ها را به سه دسته تقسیم می‌کند: مسجد الحرام ، مسجدهای حجاز و دیگر مسجدها. زیرا این عمل پیامبر (ص) پیش از نزول آیه شریفه (انما المشرکون نجس…) بوده است. افزون بر آن، در این جا سیره پیامبر (ص) را بر جای دادن کافران درمسجد، پذیرفته، ولی از استناد به آن سرباز زده، به این دلیل که این سیره تا پیش از نازل شدن آیه شریفه بوده است. وی درباره ناروایی ورود به دیگر مساجد، چنین استدلال می‌کند: ۱.احترام به مسجد : (لأنه مسجد فلایجوز لهم الدخول کالحرم). ۲.بایستگی دور نگه داشتن مسجد‌ها از ناپاکی‌ها: (ولقوله (ص) جنبوا مساجدکم النجاسة). ۳. مشهور بودن ناروایی ورود کافران به مسجدها، درصدر اسلام : (ولأن منعهم کان مشهوراً.) ۴.همراه بودن کافران با آلودگی‌هایی چون جنابت که آنان را از ماندن درمساجد باز می‌دارد: (ولعدم انفکاکهم من حدث الجنابة و…). ۵.بستگی نداشتن آنان با مسجدها: (ولأنهم لیسوا من اهل المساجد). ۶.جلوگیری از ورود آنان به مسجدها، به گونه‌ای کوچک شمردن آنان است که ما وظیفه داریم آن را انجام دهیم: (ولأن منعهم من الدخول فیه اذلال وقد امرنا به). بنابراین، مجموع دلیل‌هایی را که فقیهان بر ناروایی ورود کافران به مسجد اقامه کرده‌اند، می‌توان این چنین دسته بندی کرد: ۱. ۲. حدیث . ۳. اجماع . ۴. سیره یا شهرت عملی. ۵.دیگر تأیید کننده‌ها. منبع: ج۱، ص۵۱۸، مؤسسه نشر اسلامی وابسته به جامعه مدرسین قم · ج۲، ص۴۷، مرتضویه تهران · ج۱، ص۴۴۵، چاپ سنگی

فقیهان، به هنگام بحث و بررسی، بین مسجد الحرام و دیگر مسجد‌ها جدا کرده‌اند. هر چند در نتیجه که همان ناروایی ورود به مسجد‌ها باشد، یکسان نظر داده‌اند، ولی در دلیل‌هایی که اقامه کرده‌اند و چگونگی استدلال فرق گذاشته‌اند. ما نیز، به پیروی از آن بزرگان، بحث و بررسی دلیل‌ها را در دو مورد دنبال می‌کنیم: ۱.ناروایی ورود کافران به مسجدالحرام. ۲.ناروایی ورود کافران به دیگر مسجدها.

مهم ‌ترین دلیلی که هم فقهای شیعه و هم سنی برناروایی ورود کافران به مسجدالحرام اقامه کرده‌اند، این آیه شریفه است: (یا ایها الذین آمنوا انما المشرکون نجس فلایقربوا المسجدالحرام بعد عامهم هذا.) بی گمان آیه شریفه در مورد مشرکانی نازل شده است که در هنگام حج ، برای انجام مراسم خود به مسجدالحرام می‌آمدند و در کنار آن به کار تجارت و بازرگانی نیز می‌پرداخته‌اند، تا این‌که در ذیحجه سال نهم هجرت علی (ع) از سوی پیامبر (ص) مأموریت می‌یابد با ابلاغ این دستور خداوند آنان را از آمدن به مسجدالحرام و مکه باز دارد. بنابراین، مخاطبان اصلی آیه شریفه مشرکان و بت پرستانی هستند که برای انجام مراسم حج، همه ساله به مکه می‌آمدند. منبع: توبه/سوره۹، آیه۲۸

برای گسترش حکم از مشرکان به دیگر کافران دو راه را می‌توان از سخنان فقهاء استفاده کرد: ۱.از راه گسترش درمعنای شرک . ۲.گسترش در علت. به بیان دیگر، با گسترش در موضوع حکم و یا درعلّت حکم. شماری از فقیهان در این‌که آنان مشرک باشند، تردید کرده‌اند. دو دیگر، ما بر آن نیستیم که ببینیم حقیقت شرک چیست؟ مشرک کیست؟ این بحثی است کلامی و در جای خود ثابت شده که شرک مراتبی دارد، بدترین آن شرک در الوهیت است، تا می‌رسد به شرک در پیروی و بندگی که به تعبیر روایات جز معصومان و بندگان خالص خداوند، دیگر مؤمنان گرفتار آنند. آنچه هم اکنون برای ما فهم آن مهم است، این که بدانیم آیا (مشرکین) که در قرآن کریم در موارد بسیاری از جمله در آیه مورد بحث، به کار رفته است، نظر به فرقه و گروه خاصی دارد یا هر کسی را که به گونه‌ای بتوان مشرک گفت، در بر می‌گیرد؟ بسیاری بر این باورند که (مشرکان) در اصطلاح قرآن کریم ، گروه بت پرستان هستند که برای خداوند در الوهیت شریک می‌پنداشته‌اند. البته این ناسازگاری ندارد با این‌که آنان چیزی را باورداشته باشند که سبب شرک باشد؛ زیرا مقصود نفی شرک از آنان نیست، بلکه مدعی نفی تبادر ذهنی است در اطلاق لفظ مشرک. افزون بر این، به فرض آن‌که کسی گسترش در معنای شرک را بپذیرد، باز آیه همه کافران را در برنخواهد گرفت؛ زیرا از خدا برگشتگان و مادیگرایان و زنادقه، بی گمان از مشرکان نیستند، مگر از راه اولویت، حکم را بگسترانیم. به این معنی: وقتی آنانی که به خدایی اعتقاد دارند، هر چند با شریک، نتوانند وارد مسجدالحرام شوند، آنانی که به هیچ خدایی اعتقاد ندارند، به طریق اولی. البته این اولویت نیز جای تردید دارد؛ زیرا قرآن می‌فرماید: (ان الشرک لظلم عظیم) چیزی در زشتی به پایه شرک نمی‌رسد. ۹. ۳ - گسترش در علت دومین راهی که برای گسترش دادن حکم ناروایی ورود به مسجدالحرام از مشرکان به دیگر کافران وجود دارد، توجه به علتی است که در آیه شریفه برای حکم بیان شده است. ۹.۳. ۱ - نجس بودن علّت این‌که مشرک نمی‌تواند به مسجدالحرام وارد شود، نجس بودن اوست: (انما المشرکون نجسٌ فلایقربوا المسجدالحرام) بنابراین، هر انسانی که همانند مشرک نجس و ناپاک باشد، نباید وارد مسجدالحرام شود، مشرک باشد یا غیر مشرک. و چون دیگر کافران نیز، مانند مشرکان، ناپاکند، درنتیجه نمی‌توانند به مسجدالحرام وارد شوند. ظاهر متفرع سازی وارد شدن به مسجدالحرام بر ناپاکی مشرکان که این در ذمیان نیز وجود دارد، دلیل آن است. افزون بر آن، واژه شرک نیز، آنان را در برمی‌گیرد. به خاطر این سخن آنان: عزیر یا مسیح فرزند خدایند. ۹.۳. ۲ - نکات این استدلال بر پذیرش دونکته استوار است: ۱.واژه (نجس) در آیه کریمه، به معنای ناپاکی اصطلاحی باشد. ۲.همه کافران از نظر شرع ناپاک باشند. و حال آن‌که هر دو نکته جای گفت وگو دارد. نکته نخست: (نجس) در لغت به معنای پلیدی است و در شرع، به معنای چیزی است که باید از آن دوری گزید. در این‌که کلمه (نجس) در آیه شریفه، به کدام یک از دو معنی آمده است، میان فقها و نیز مفسران اختلاف نظروجود دارد. و اگر نگوییم واژه (نجس) در آیه تنها در همان معنای لغوی به کار رفته است، دست کم دو احتمال وجود دارد: معنی اصطلاحی و معنی لغوی و اراده هر یک از دو معنی، نیاز به نشانه دارد. همین مشترک بودن در دو معنی و نبود نشانه بر تعیین یکی، بسیاری از فقیهان را بر آن داشته تا از استدلال به این آیه برای نجس بودن کافران در بحث نجاست کفار صرف نظر کنند. بلکه بالاتر، شماری مدعی آن شده‌اند که در خود آیه، نشانه‌ای بر تعیین معنی لغوی وجود دارد. چرا که نجس، به معنای اصطلاحی، بازدارنده از ورود به مسجدالحرام نیست، اگر هتک آن نباشد. نکته دوّم: به فرض آن‌که بپذیریم واژه (نجس) در آیه شریفه، همان معنی شرعی اصطلاحی است، ولی مگر همه کافران نجسند؟ بنابراین، استدلال به این آیه برای گستردن حکم ناروایی ورود به مسجد الحرام، از مشرکان به دیگر کافران، ناتمام است و نیاز به دقت و درنگ بیش تری دارد. ۹.۳. ۳ - اجماع دومین و آخرین دلیلی که برگسترش حکم آورده شده، اجماع است. روا نیست کافران وارد مسجدالحرام شوند، به اجماع به دست آمده، و فراوان حکایت شده از مسلمانان . ۳.احتمال این‌که مدرک این اجماع، همین آیه شریفه باشد، هست. بنابراین، اجماع مدرکی است و چنین اجماعی کاشف از دیدگاه معصوم (ع) نیست و اعتباری ندارد. ولی درعین حال، ب. ت. ب. موقعیت ویژه مسجدالحرام درمیان دیگر اماکن مقدسه بخاطر داشتن احکام فراوان مخصوص به خود، نمی‌توان به سادگی از کنار اتفاق نظرها گذشت. بنابراین، برای ناروایی کافران از ورود به مسجدالحرام، می‌توان اجماع مسلمانان و دست کم شیعیان را دلیل دانست. منبع: ج۶، ص۴۲، داراحیاء التراث العربی، بیروت · ج۱، ص۳۱۹، مؤسسه نشر اسلامی وابسته به جامعه مدرسین قم · ج۱، ص۲۰۱، اسماعیلیان، قم · ج۳، ص۲۹۸ · بینه/سوره۹۸، آیه۱ · حج/سوره۲۲، آیه۱۷ · ج۲، ص۲۶۶، مؤسسه آل البیت · ج۳۰، ص۳۵، داراحیاء التراث العربی، بیروت · ج۲، ص۴۴، علمیه · ج۴، ص۳۷۵، مؤسسه نشر اسلامی وابسته، جامعه مدرسین قم · ج۱، ص۵۵۷ · ج۲، ص۴۶، علمیه · ج۴، ص۲۸، دارالعلم للملایین، بیروت · ج۲۱، ص۲۸۷، داراحیاء التراث العربی، بیروت

پیداست که این قسم، به لحاظ آن‌که بیش‌تر مورد ابتلاست، محور اصلی بررسی و تحقیق ما را تشکیل می‌دهد. ولی از آن‌جا که پایه و اساس حکم ناروایی، ابتدا از مسجد الحرام بوده، آن گاه به دیگر مساجد سریان داده شده است، بدون بررسی دلیل‌های ناروایی ورود به مسجدالحرام ، تحقیق و بررسی دلیل‌های این موضوع دشوار می‌نمود.

در هر صورت، چنانکه اشاره شد، برای ناروایی ورود کافران به مساجد، دلیل‌هایی از قرآن و حدیث و اجماع و… آورده‌اند که اکنون آن‌ها را نیز مورد بررسی قرار می‌دهیم. اینکه ایشان می‌نویسد: (فحکم علیهم بالنجاسة) درمباحث گذشته نادرستی آن را روشن ساختیم؛ زیرا آیه شریفه نظر به نجاست بدنی مشرکان ندارد، تا چه رسد به دیگر کافران. و اما کبری سخن ایشان که می‌نویسد: (مساجد باید از ناپاکی‌ها به دور نگهداشته شوند) مقصود چیست؟ اگر مقصود این است که مسجد را نباید نجس کرد، سخنی است بجا و درست، ولی ورود کافر به مسجد، اگر نجس هم باشد، سبب نجس کردن مسجد نمی‌شود، اگر سرایتی در کار نباشد. اگر مقصود آن است که حتی چیز نجس هم نباید وارد مسجد شود، درست نیست؛ زیرا دست کم، مشهور فقهاء برآنند که ورود چیز نجس به مسجد، در صورتی که نجاست، سرایت کننده نباشد که سبب نجس شدن مسجد شود، جایز است. البته اگر سبب هتک مسجد باشد، جایز نخواهد بود، ولی هتک مسجد، موضوع دیگری است. گونه دیگر از استدلال به آیه شریفه، الغای خصوصیت از مسجد الحرام است به این معنی، که آنچه مشرکان را از ورود به مسجدالحرام باز می‌دارد، مسجد بودن آن است. جایگاه والا و بالای خانه خداست که مشرک نمی‌تواند در آن وارد شود این نقطه مشترکی است میان مسجدالحرام و دیگر مساجد. همین نقطه مشترک سبب مشترک بود آن‌ها در حکم ناروایی ورود شده است. بایستگی بزرگداشت مساجد، نقطه اشتراکی است که کافران را از ورود به مساجد باز می‌دارد. درمسجد بودن بین مسجدالحرام و دیگر مساجد، فرقی نیست و باید در حکم ناروایی نیز یکسان باشند. وی پس از طرح این پرسش: این جمله آیه (فلا یقربوا المسجد الحرام) دلیل درستی دیدگاه شافعی است که می‌گوید: ناروایی ورود، ویژه مسجدالحرام است، می‌نویسد: (الجواب ان: مجموع الآیه یدل علی العموم، لا علی الخصوص لأن المتبادر الی الاذهان من الآیه مجموعها ان علة المنع من الدخول هی النجاسة واحترام المسجد عنداللّه ولیس من شک ان کل مسجد هو محترم عند الله لانه منسوب الیه جلّت عظمته…) مجموع آیه دلالت بر همگانی بودن حکم دارد، نه خصوصی بودن آن؛ چرا که از مجموع آیه نخست چنین به ذهن می‌آید که انگیزه جلوگیری از ورود، ناپاکی و احترام مسجد در پیشگاه خداوند است. و بدون شک، هر مسجدی در پیشگاه خداوند، محترم است، چون منسوب به اوست. ۱۱. ۲ - نکات خلاصه سخن بزرگان این است که: جایگاه والا و محترم بودن مسجد، ملاک حکم ناروایی ورود است و این ملاک، در همه مساجد، به گونه یکسان وجود دارد. این استدلال نیز به اثبات دو نکته بستگی دارد: ۱.برای مسجد الحرام ویژگی دیگری غیر از عنوان مسجد بودن که دخالت در حکم ناروایی ورود داشته باشد نیست و تنها معیار این حکم، مسجد بودن آن است. ۲.ورود کافران به مساجد، به هر انگیزه‌ای که باشد، برخلاف حفظ حرمت مساجد و قداست شکنی است. ۱۱.۲. ۱ - نکته اول این که بگوییم در حکم، ناروایی ورود، مسجدالحرام هیچ خصوصیتی ندارد، ادعایی بیش نیست. زیرا اصل، حرام نبودن ورود است. آنان، همه مساله روزهای حج ، برای انجام مراسم بت پرستی و اعمال حج غیر توحیدی، به مسجدالحرام می‌آمدند و در کنار مرکز توحید ، اعمال مشرکانه انجام می‌داده‌اند: (ما کان صلاتهم بالبیت الا مکاء و تصدیة.) نماز آنان در کنار کعبه ، جز صوت کشیدن و کف زدن نبود بنابراین، خداوند اگر آنان را از ورود به مسجدالحرام، بازداشت، برای جلوگیری از انجام اعمال مشرکانه آنان بوده است. آیا می‌توان این را سنجید با آن مسجدی که اگر کافری در آن پای می‌گذارد، برای شنیدن کلام خداست و سخنان مبلغان دین و یا دیدن آثار باستانی و جلوه‌های تمدن اسلامی؟ ج.بسیاری از علما بر این باورند که مقصود از مسجدالحرام در آیه شریفه، حرم است. در قرآن کریم مورد دیگری نیز وجود دارد که مسجدالحرام گفته شده، ولی مقصود حرم است: (سبحان الذی اسری بعبده لیلاً من المسجد الحرام.) که مسلم پیامبر (ص) از خانه اُم هانی به معراج رفته است، یعنی از حرم، نه از مسجد الحرام. ذیل همین آیه، نیز قرینه است بر این‌که مقصود از مسجدالحرام، تمامی حرم است: (وان خفتم عیلة…) ترس از تنگنای زندگی در صورتی است که مشرکان از آمدن به مکه نیز باز داشته شده باشند. وگرنه، ناروایی ورود به مسجدالحرام، با آمدن برای تجارت و بازرگانی به مکه، ناسازگاری ندارد. اگر مقصود از مسجدالحرام در این آیه، حرم باشد و مشرکان از ورود به آن بازداشته شده باشند که مسجدالحرام هم جزء آن است، در این صورت، احتمال ویژه بودن حکم، به مراتب بیش‌تر است؛ زیرا برای منطقه حرم، احکام ویژه‌ای است که هیچ مکان مقدسی آن احکام را ندارد. ۱۱.۲. ۲ - نکته دوم ورود کافران به هر انگیزه‌ای که باشد، بی احترامی به مسجد است، سخن درستی نیست و آن را نمی‌پذیریم. آیا در سرزمین کفر ، جایی که تشنگان حقایق، می‌خواهند با اسلام آشنا شوند و پیام وحی را بشنوند و مسجد هم، تنها مرکز رسمی و جایگاهی است که مسلمانان می‌توانند پیام خ. ر. ب. دیگران برسانند، آمدن کافران به مسجد برای شنیدن پیام وحی، بی احترامی به مسجد است؟ آیا در چنین سرزمینی و در چنین شرایطی نامسلمانی به مسجد آمد، هتک مسجد شده است؟ دور هم نیست، هر چند جای مناقشه دارد. امّا استدلال به آن بر ناروایی ورود کافران به هر مسجدی، ضعیف است. بنابراین، مشرکان هم از ساختن وا داشته شده‌اند و هم از زیارت و رفت و آمد به مساجد. پاسخ: هر چند عمران، به معنای زیارت و رفت و آمد هم آمده، ولی معنای رایج و شایع آن نیست و در قرآن کریم هر جا واژه عمران به کار رفته به معنای شایع آن آمده که ساخت و ساز باشد. افزون بر این، بر فرض درستی این ادعا، آیه ویژه مشرکان است و بر گسترش آن به دیگر کافران، همان اشکال‌هایی است که در آیه قبل بدان اشاره شد. و اما از نظر دلالت: در این دو روایت بچه مسلمان و نیز دیوانه مسلمان مطابق روایت دعائم، در کنار یهود و نصارا قرار گرفته است و از آن‌جا که ورود بچه مسلمان به مسجد، بی گمان حرام نیست، نهایت آن‌که کراهت خواهد داشت، این خود قرینه است بر این‌که جلوگیری از ورود یهود و نصارا به مسجد نیز، واجب نخواهد بود. و شاید نقطه اشتراک این سه دسته در مکروه بودن ورودشان به مسجد، بی مبالاتی و بی توجهی به مسائل شرعی و رعایت نکردن پاکیزگی و تمیزی ظاهری باشد، در صورتی برای ورود بچه مسلمان، که عنوان قوی تر وجود نداشته باشد، مانند آگاه شدن از برنامه‌های اسلام، تعلیم و تعلم و یادگیری مسائل عبادی که در این صورت، ورود آنان مستحب نیز خواهد بود. زیرا نهایت یک لفظ (نهی) در دو معنی به کار رفته است، معنای حقیقی (حرام بودن) و معنای مجازی (مکروه بودن) و به کار رفتن یک کلمه در دو معنی، نه تنها بدون اشکال است که مواردی در اخبار و احادیث نیز وجود دارد: (ویکون النهی هنا مستعملاً فی التحریم والکراهة، استعمال اللفظ فی حقیقته و مجاز، کثیر فی الاخبار…) نهی این جا، در حرام و مکروه بودن، هر دو، به کار رفته است و به کار رفتن واژه‌ای هم در معنای حقیقی و هم مجازی، در اخبار ما فراوان است. این که یک واژه در بیش‌تر از یک مورد می‌شود به کار رود یا نه؟ از مباحث مهم اصولی است. محققان از اصولیان بر این نظرند که استعمال یک لفظ در بیش از یک معنی جایز نیست. افزون بر این، چنانکه اشاره خواهیم کرد، شخص پیامبر (ص) نصارا و یهود را از ورود به مسجد النبی باز نداشته است و شواهدی از عصر پیامبر (ص) و امامان معصوم خواهیم آورد که آنان در مسجد با یهود و نصارا و حتی از دین برگشتگان به گفت وگوی علمی پرداخته آند. دو دیگر: از نظر محتوا، روایت اطلاق دارد: مسجد باید از نجاست دور نگه داشته شود، چه نجاست سرایت کننده باشد و چه نباشد. به این اطلاق، کسی عمل نکرده است؛ چرا که دست کم مشهور فقهاء بر آنند که بردن چیز نجس به مسجد، که سبب آلوده شدن و بی احترامی به مسجد نشود، اشکالی ندارد و کافر، به فرض آن‌که نجس باشد، از آن گونه نجاست‌هایی است که سرایت کننده نیست و سبب آلوده شدن مسجد نمی‌شود. سه دیگر: استدلال به این روایت، آن گاه تمام خواهد بود که نجس بودن همه کافران امر قطعی و مسلم باشد و حال آن‌که چنین نیست. ۱۱. ۴ - اجماع سوّمین دلیلی که فقیهان بر ناروایی ورود کافران به مساجد اقامه کرده‌اند، اجماع است. (لایجوز دخول الذمی المسجد باجماع الامامیه.) همه فقهای امامیه بر این نظرند که کافر ذمی روا نیست وارد مسجد شود. ۱۱.۳. ۱ - بررسی توجه به چند نکته، نادرستی و بی پایه بودن اجماع را می‌نمایاند: ۱. با این حال، در این موضوع نامی از اجماع فقهای شیعه به میان نمی‌آورد. ۳. دست کم، احتمال دارد که مدرک داشته باشد (محتمل المدرک) طبیعی است که اعتباری نخواهد داشت. مشهور بودن ناروایی ورود کافران به مسجد، در صدر اسلام شماری از فقیهان بر این باورند که ناروایی ورود کافران به مساجد در میان مسلمانان صدر اسلام، مشهور بوده است. قال لأنه نصرانی فسکت. و هو یدل علی شهرته بینهم.) زیرا ناروایی ورود کافران به مسجد (در صدر اسلام) مشهور بوده است. عمر می‌گوید: نویسنده را بگو بیاید آن را بخواند. عمر می‌گوید: چرا؟ می‌گوید: چون مسیحی است. عمر ساکت می‌شود. این نشان دهنده شهرت ناروایی ورود کافران به مسجد، در میان آنان است. ۱۱.۴. ۲ - جواب صرف نظر از درستی و نادرستی این رخداد، چرا که تنها از طریق اهل سنت نقل شده است، آیا وجود یک چنین پدیده‌ای می‌تواند بیانگر شهرت حکمی در یک زمان باشد و آیا چنین شهرتی حجیت دارد؟ افزون بر این، این شهرتی که برخاسته از یک رخداد تاریخی است، ناسازگاری دارد، با شهرت دیگری که نقل‌های گوناگون از طریق شیعه و سنی پشتوانه آن است. ما، در تاریخ به مواردی بر می‌خوریم که هم در زمان عمر و هم پیش از او، و هم پس از او، افراد مسیحی و یهودی به صورت گروهی (وفد) و فردی به مسجدالنبی می‌آمده‌اند و پرسش‌های خود را برای خلیفه مسلمانان مطرح می‌کرده‌اند و پاسخ می‌شنیده‌اند. به طور طبیعی این موارد، درگاهِ ناسازگاری، بر آن یک مورد پیش خواهند بود. منبع: ج۲۱، ص۲۸۷، داراحیاء التراث العربی، بیروت · ج۱، ص۴۴۵، چاپ سنگی · ج۴، ص۲۸، دارالعلم للملایین، بیروت · انفال/سوره۸، آیه۳۵ · اسراء/سوره۱۷، آیه۱ · ج۴۴، ص۸۰، مؤسسة الوفاء، بیروت · توبه/سوره۹، آیه۱۸ · ج۷، ص۲۷۹، مؤسسه نشراسلامی وابسته، به جامعه مدرسین قم · ج۱، ص۵۴، علمیه اسلامیه، تهران · ج۳، ص۵۰۴، دار احیاء التراث العربی، بیروت · ج۱، ص۳۳۲، دارالأضواء، بیروت · ج۳، ص۸۰، مؤسسه معارف اسلامی · ج۸، ص۳۵۰، مؤسسة الوفاء، بیروت · ج۷، ص۵۲۱، مؤسسه نشر اسلامی وابسته به جامعه مدرسین قم

اما دلیل‌ها و تأیید کننده‌هایی از این دست که ورود کافران به مسجد، هر چند برای شنیدن کلام خداوند باشد، کوچک شمردن مسجد است و کوچک شمردن مسجد حرام. و یا باز داشتن آنان از ورود به مساجد، به گونه‌ای خوار شمردن آنان است و این، چیزی است که مسلمانان ، وظیفه دارند آن را انجام دهند. و یا این‌که کافر اهل مسجد نیست و مسجد بستگی با کافر ندارد، تا بخواهد در آن وارد شود. اگر ما دلیل‌های محکمی برناروایی می‌داشتیم این‌ها می‌توانست تقویت کننده دیدگاه ما باشد ولی با سست بنیاد بودن دلیل‌ها، از این گونه تأیید کننده‌ها کاری ساخته نیست. افزون بر این، این سخن، که ورود کافران به مسجد، حتی برای شنیدن پیام اسلام و توحید، کوچک شمردن مسجد است، ادعایی بیش نیست؛ زیرا هتک حرمت، یک امر عرفی است، موارد آن را عرف تعیین می‌کند و بی گمان کافری که جویای حق و حقیقت است و برای شنیدن کلام خداوند، با ادب و فروتنانه، پا در مسجد می‌گذارد، عرف آن را خوار شمردن مسجد نمی‌داند. و نیز آیا جلوگیری از ورود کافری که می‌خواهد با اسلام آشنا شود به مسجد، این همان تحقیر خداپسندانه است؟ وآنگهی اصل این‌که مقصود از تحقیر چیست؟ و بچه شکلی باید باشد جای گفت وگوست. افزون بر این، (عن یدوهم صاغرون) اگر بپذیریم استفاده تحقیر از این آیه را، مربوط به کافران اهل ذمه است، آن هم به هنگام پرداخت ذمّه، نه کافری که در دارالحرب زندگی می‌کند. امّا این‌که کافر اهل مسجد نیست، بسته به این است که برداشت ما از مسجد چه باشد؟ منبع: زمر/سوره۳۹، آیه۱۸

۱۳. ۱ - مقتضای اصل چنانکه اشاره شد ورود مشرکان به مسجدالحرام ، بلکه محدوده حرم نارواست، به نصّ آیه شریفه چه ما مشرک را نجس جسمی بدانیم، یا نجس فکری. چرا که جایز بودن ورود، برابر با اصل است. به بیان دیگر، عمده دلیل بر ناروایی ورود کافران به مساجد، آیه شریفه و اجماع بود، ولی دلالت این دو دلیل، در محدوده حرم و مسجدالحرام است، نه بیش از آن. و نبود دلیل نسبت به سایر مساجد، دلیل برجواز خواهد بود؛ زیرا مقتضای اصل اولیه جواز ورود به مساجد است برای همگان، همانند دیگر جای‌ها، بویژه آن‌که اگر هدف ورود عقلایی و شرع پسند باشد، مانند جست وجوی از حق و آشنایی با معارف اسلامی و یا تحقیق و بررسی در آثار و بناهای اسلامی. ۱۳. ۲ - سیره واقعیت‌های تاریخی دوران رسالت ، نشان می‌دهد که پیامبر اکرم (ص) پس از استقرار در مدینه و تشکیل حکومت، در جهت ارتباط با قبیله‌های خارج و داخل مدینه و نیز صدور و گسترش اسلام تلاش فراوان کرد. بستن قرار دادها و پیمان‌ها با گروه‌ها و قبیله‌ها از کارهای اساسی پیامبر بود. دیدارهای پیامبر (ص) با غیر مسلمانان، چه برای آشنا کردن آنان با اسلام و چه برای بستن پیمان‌ها، بخشی از کار روزانه پیامبر (ص) بود و مرکز این دیدارها مسجدالنبی بود، هر چه بر ثبات و قوام این شجره طیبه افزوده می‌شد، توجه بیگانگان به سوی مدینه بیش‌تر می‌گردید و آنان را وا می‌داشت تا برای آشنایی با دین جدید و پیام آور آن، راهی مدینه شوند؛ از این روی هر چه زمان به جلو می‌رود، بر تعداد این دیدارها افزوه می‌شود، به گونه‌ای که سال نهم هجرت را سال وفود (هیأت‌های نمایندگی) می‌نامند و (اسطوانة الوفود) (ستون نمایندگان) که هم اکنون نام یکی از ستون‌های داخل مسجد النبی است، اشاره به جایگاه خاص این دیدارها در داخل مسجد پیامبر است. کافرانی که به مسجد النبی وارد شده‌اند دو دسته بوده‌اند: شماری، کسانی بوده‌اند که پیامبر (ص) آنان را به عنوان اسیر یا میهمان در مسجد جای می‌داده که موارد زیادی نبوده است. دسته دوّم که شمار آنان بسیار است، کسانی هستند که به صورت فردی یا گروهی، به عنوان نماینده قبیله‌ها (وفود) برای آشنایی با اسلام یا بستن قرارداد و پیمان ، به حضور پیامبر (ص) شرفیاب می‌شده‌اند. زیرا در تذکره (انزل…) آمده؛ یعنی پیامبر (ص) کافران را به مسجد وارد کرد. و این مورد را هم گفته‌اند به فرض ثبوت، مربوط به صدر اسلام و پیش از نزول آیه است. در هرصورت، ب. ت. ب. موارد بسیاری از حضور هیأت‌های نمایندگی کافران به حضور پیامبر درمسجد النبی و نیز جای دادن کافران را درمسجد، بازگفته شود: (اگر ثابت شود)، (اگر بپذیریم) و… کم لطفی است. و اما ادعای این‌که حضورکافران در مسجدالنبی ، تا پیش از نزول آیه شریفه بوده؛ یعنی تا آخر سال نهم هجری و از آن پس، چنین چیزی اتفاق نیفتاده است، درستی و نادرستی آن را باید از تاریخ به دست آورد؛ زیرا ادعای تاریخی است و طبیعی خواهد بود که تاریخ باید ادعا را تأیید کند وگرنه نمی‌شود پذیرفت. باید دید آیا واقعاً پیامبر و مسلمانان پس از نزول این آیه کریمه، درِ مسجد را به روی هیئت‌های نمایندگی غیر مسلمانان بسته‌اند، یا آن‌که آن سیره همچنان ادامه داشته است؟ نگاهی به تاریخ سال دهم و یازدهم هجرت، نشان می‌دهد که آمد و شد نمایندگان (وفود) پس از آیه شریفه، همچنان ادامه داشته است. البته در میان اینان، برخی از پیش مسلمان شده بودند و برای اظهار حمایت و وفاداری قبیله خود به مدینه می‌آمدند و شماری هم پیش می‌آمده که در خارج مسجد با پیامبر (ص) دیدار داشته‌اند، ولی بسیاری از آنان برابر معمول به مسجد می‌آمده‌اند و خدمت پیامبر (ص) می‌رسیده‌اند. مهم ‌ترین هیأتی که به محضر پیامبر (ص) مشرف شده، که هم شیعه و هم سنی آن را روایت می‌کند، هیأت نمایندگی نصارای نجران است که در سال دهم هجرت به مدینه آمد. در این هیأت شصت تن از علما و شخصیت‌های مهم مسیحیان نجران حضور داشته‌اند. به مسجدالنبی وارد می‌شوند و چون وقت نماز آنان فرا می‌رسد، از پیامبر (ص) می‌خواهند تا نماز خود را در مسجدالنبی بگزارند. پس از آن، گفت وگوها آغاز می‌شود. پیامبر (ص) آنان را به پذیرش اسلام فرا می‌خواند. پس از مجادله و گفت وگوهای بسیار، نمایندگان مسیحی اظهار می‌دارند قانع نشده‌اند و پیشنهاد می‌کنند: مباهله ای انجام شود. پیامبر (ص) می‌پذیرد و قرار وقت مباهله را می‌گذارند که آیه ۶۱ آل عمران، اشاره به همین واقعه دارد و در منابع تاریخی وروایی تمامی داستان، جزء به جزء آمده است. پس از رحلت پیامبر (ص) آمدن غیر مسلمانان به مدینه نیز ادامه می‌یابد از گروه‌های مختلف به انگیزه‌های گوناگون به صورت فردی و گروهی به مسجد پیامبر (ص) وارد می‌شدند و از خلیفه وقت پرسش‌هایی می‌کردند که به گواهی تاریخ، در بیش‌تر این موارد، خلیفه از علی (ع) می‌خواسته که به پرسش‌ها پاسخ دهد و حضرت با پاسخ‌های استوار و دقیق خود شبهه‌ها را می‌زدوده و دل‌ها را نرم می‌کرده و زمینه گرایش آگاهانه آنان را به اسلام، فراهم می‌آورده است. ۲.ورود عالمی یهودی به مسجدالنبی (ص) و درخواست وی از علی (ع) که به پرسش‌های وی، پاسخ دهد. و معرفی علی (ع) توسط عمر به وی و گفت وگوی وی با علی (ع) در مسجد. ۵.آمدن هیأت نمایندگی از مسیحیان نجران به همراه اسقف خود در زمان خلافت عمر برای پرداخت جزیه و مناظره آنان با عمر و دست آخر معرفی علی (ع) برای پاسخ دادن به پرسش‌های آنان. در روزگار خلافت علی (ع) نیز، این روش ادامه داشته است. تأیید بر آن دیدگاهی است که ناروایی ورود به مسجدالحرام را ویژه مشرکان می‌دانست. آنچه مفضل را بر آشفته، حضور آنان در مسجد نبوده، بلکه سخنان کفرآمیز و الحادی آنان بوده است. این‌ها نمونه‌هایی بود از شواهد تاریخی و حدیثی بر استمرار سیره پیامبر اکرم (ص) از زمان بنای مسجد تا زمان معصومان (ع). ناگفته نماند که شواهد بیش از اینهاست و اگر تاریخ و احادیث از این زاویه مورد بررسی قرار بگیرند، به موارد بیش تری دست خواهیم یافت. و در تأیید این سیره، می‌توان گفت، با این‌که موضوع مورد ابتلایی بوده، ولی هیچ حدیثی در خصوص این موضوع از ائمه (ع) نرسیده است و یا دست کم حدیثِ درخور اعتماد و اعتباری که در کتاب‌های فقهی به آن استناد کرده باشند، با این‌که در منابع روایی ما، احکام مختلفی درباره روابط با کافران، درزمینه‌های گوناگون: ازدواج ، چگونگی معاشرت ، دادوستد و… رسیده است. منبع: ج۲، ص۴۷، مرتضویه تهران · ج۱، ص۴۴۵، چاپ سنگی · ج۲۱، ص۲۸۷، داراحیاء التراث العربی، بیروت · ج۱، ص۳۶۴، دار صادر، بیروت · ج۱، ص۳۷۵، دار صادر، بیروت · علامه مجلسی، ج۱۰، ص۱-۵، باب۱ ح۱، بحارالانوار، مؤسسة الوفاء، بیروت · علامه مجلسی، ج۱۰، ص۱۱-۹، باب۱ ح۴، بحارالانوار، مؤسسة الوفاء، بیروت · علامه مجلسی، ج۱۰، ص۵۲-۵۳، باب۳ ح۱۰، بحارالانوار، مؤسسة الوفاء، بیروت · علامه مجلسی، ج۱۰، ص۲۰-۲۲، باب۳ ح۱، بحارالانوار، مؤسسة الوفاء، بیروت · علامه مجلسی، ج۱۰، ص۵۸-۶۰، باب۳ ح۳، بحارالانوار، مؤسسة الوفاء، بیروت · کنگره هزاره شیخ مفید، ج۱، ص۱۶۴-۱۸۰ · ج۱، ص۲۰۹، مؤسسة الوفاء، بیروت

۱.موضوع ناروایی ورود کافران به تمامی مساجد، ب. ت. ب. آن‌که دلیل معتبری نداشت، این پرسش به ذهن می‌آید که این سخن از کی و چگونه وارد مباحث فقهی شده است؟ آنچه از پاره‌ای تفاسیر و منابع فقهی اهل سنت بر می‌آید: نخستین بار، ناروایی ورود کافران به مساجد، در زمان عمر بن عبدالعزیز ، به عنوان یک فرمان حکومتی صادر شده است: (… وقال عمربن عبدالعزیز… ولا یدخل احد من الیهود و النصاری شیئاً من المساجد بحالٍ.) عمربن عبدالعزیز گفت… هیچ کس از یهود و نصارا، نباید به هیچ مسجدی وارد شود. بنابراین، دور نیست که نخستین بار به عنوان یک حکم حکومتی عمر بن عبدالعزیز، کافران را از ورود به مساجد بازداشته باشد و پس از آن به منابع فقهی راه یافته است. اگر چنین باشد باید شرایط زمانی عمر بن عبدالعزیز در نظرگرفته شود و این‌که چرا او چنین تصمیمی را گرفته است؟ ۲.از آنچه گفته آمد، می‌توان نتیجه گرفت که کفر ، باز دارنده از ورود به مساجد نیست و غیر مسلمان نیز می‌تواند به مسجد وارد شود، ولی بدون شک، این بدان معنی نیست که دَرِ مسجد، بدون قاعده و برنامه به روی هر غیرمسلمان گشوده باشد. انجام هر کاری که با این شأن و مقام ناسازگاری داشته باشد، در مسجد جایز نیست، حتی برای مسلمان چه رسد به غیرمسلمان. بنابراین، ورود غیرمسلمان به مسجد، در درجه اول باید انگیزه شرع پسند داشته باشد، مانند: آشنایی با معارف اسلامی، شنیدن سخن وحی و آشنایی با آداب و رسوم عبادی مسلمانان و… و یا دست کم انگیزه‌های عقلایی: مانند مشاهده، آثار و تمدن اسلامی برجای مانده در بناهای مساجد. پس باید ورود به مسجد هدف دار باشد و هدف هم شرع پسند و عقلایی باشد با این همه، حفظ شؤون مسجد نیز لازم است. به این معنی که از نظر پوشش و چگونگی رفت وآمد و نگهداشت ادب و احترام، رفتارها باید به گونه‌ای باشد که بی احترامی به مسجد و هتک حرمت آن نشود که در این صورت، بی گمان جایز نخواهد بود. درباره هیأت مسیحیان نجران که به حضور پیامبر (ص) شرفیاب شده بودند، آمده است: (چون با لباس‌ها و علامت‌های ویژه‌ای بودند، پیامبر به آنان توجهی نکرده و وقتی علّت بی توجهی را از اصحاب پیامبر جویا شدند، اصحاب گفتند: نوع لباس و پوشش شماست که پیامبر (ص) نمی‌پسندد. نجرانی‌ها، لباس خود را تغییر دادند به حضور پیامبر رسیدند و آن حضرت آنان را پذیرفت. دور نیست، این که پیامبر در مرتبه نخست به آنان توجهی نکرده، چگونگی پوشش و ورود متکبرانه آنان باشد که با مقام و جایگاه مسجد سازگاری نداشته است. منبع: ج۵، ص۲۰۱، دفتر تبلیغات اسلامی، قم · ج۴، ص۵۲۶، چاپ شده در (ینابیع الفقهیه)

در این جا نسبت به محدوده حرم نیز، نظر فقهاء شیعه بر ناروایی آن است، حتی گفته‌اند اگر پیامی برای حاکم اسلامی داشته باشد، باید مسلمانی را بفرستند به خارج از محدوده حرم، تا آن‌جا پیام را دریافت کند. و اما نسبت به غیراز منطقه حرم، مورد اختلاف است و دست کم با اجازه حاکم اسلام می‌تواند وارد شود، چنانکه برخی از فقهاء حتی ورود به محدوده حرم را نیز با اجازه حاکم روا می‌دانستند. از آن‌جا که این منطقه اکنون از مورد ابتلای ما بیرون است و بویژه آن که، آنچه مورد اتفاق فقهاء است حرام بودن ساکن شدن است، نه گشت و گذار و جهانگردی، از طرح تفصیلی موضوع و بررسی دلیل‌های آن صرف نظر می‌کنیم، هر چند عمده ‌ترین دلیل آیه شریفه (انما المشرکون نجس…) است که بنابر آنچه گفته شد، در صورتی که مقصود از مسجد الحرام محدوده حرم باشد در این صورت مشرکان به این محدوده، حق ورود ندارند، ولی نسبت ب. غ. مشرکان از کافران همچنان جای بحث و گفت وگوست و همان مباحث گذشته این جا نیز جاری است و باید دانست اگر بخواهیم وارد بحث تفصیلی شویم جای بررسی دارد: که آیا ممنوعیتی وجود دارد یا نه؟ این ممنوع بودن، ویژه محدوده حرم است یا تمامی جزیرة العرب؟ مقصود از جزیرةالعرب کجاست؟ آیا سکنی گزیدن ممنوع است یا گشت وگذار و مسافرت و…؟ منبع: ج۲۱، ص۲۸۸، داراحیاء التراث العربی، بیروت · ج۲۱، ص۲۸۹، داراحیاء التراث العربی، بیروت

در ناروایی ورود غیرمسلمانان به حرم امامان (ع) آیه یا روایتی نداریم، فقیهان هم یا از حکم آن سخن نگفته‌اند و یا آن‌که به هنگام سخن از ممنوع بودن ورود کافران به محدوده حرم مکه ، حرم امامان (ع) را نیز همانند آن دانسته‌اند. باید دید مقصود ایشان از این (تنقیح مناط چیست؟ و اساساً جای تنقیح مناط هست؟ آیا با وجود ویژگی‌های فراوانی که محدوده حرم مکه دارد حتی برای مسلمانان تا چه رسد به کافران، مانند جایز نبودن ورود بدون احرام و کندن درخت و… می‌توان این ویژگی‌ها را نادیده گرفت و با یک ملاک و معیار احتمالی حکمی را که برای محدوده حرم مکه آمده آن را به حرم‌های دیگر نیز سریان داد؟ فقیهان ما، پیوست حرم امامان به مسجد‌ ها را درمسأله حرام بودن ورود جنب به آن، مورد تردید قرار داده‌اند، آن هم به این دلیل که چون این حکم برای مسجد است، شاید عنوان مسجد ویژگی داشته باشد که نتوان آن را به غیرمسجد گستراند با آن‌که همانندی حرم امامان (ع) با مسجد بیش‌تر است و امکان مشترک بودن ملاک و مناط بهتر. وقتی در همانندی حرم امامان با مسجد تردید باشد، چگونه می‌توان حرم امامان را با حرم مکه که سرزمینی است با احکام و آیین‌های ویژه یکسان دانست. بنابراین، صرف نظر از آن‌که اصل ممنوع بودن نسبت به حرم مکه نیز جای گفت وگو دارد، همانند، دانستن حرم امامان (ع) به آن حرم هیچ دلیل ندارد. و از آنچه گفته شد حکم پیوست حرم امامان به مسجد‌ها نیز معلوم شد زیرا: نخست آن‌که اصل همانندی مورد تردید و گفت وگوست. دو دیگر براساس تحقیقی که انجام گرفت، نسبت به خود مسجد‌ها ممنوعیتی برای ورود غیر مسلمانان نبود تا چه رسد به حرم امامان و یا حرم امامزادگان . منبع: ج۲۱، ص۲۸۹، داراحیاء التراث العربی، بیروت · ج۴، ص۳۷۶، مؤسسه نشر اسلامی وابسته، جامعه مدرسین قم · ج۳، ص۴۹