نکتهٔ فقهی: حکم بیع دین به دین (بیع کالیء به کالیء)

این نوع بیع به اتفاق عامه و خاصه باطل م. ب. به جهت حدیث ذیل: «نهی النبی(ص) عن بیع الکالیء بالکالیء». — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): بیع کالیء به کالیء (بیعی که در آن ثمن و مثمن هر دو مدت‌دار باشند و تقابض انجام نشود) به اتفاق عامه و خاصه باطل است. شاخه: مدنی

در مبیع (چیزی که فروخته می‌شود) شرط است که عین باشد بنابر احتیاط (مستحب) و دارای مالیت باشد؛ چه در خارج موجود باشد و چه کلّی در ذمّه بایع یا در ذمّه غیر او باشد. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): در مبیع (چیزی که فروخته می‌شود) شرط است که عین باشد (بنابر احتیاط مستحب) و دارای مالیت باشد؛ چه در خارج موجود باشد و چه کلی در ذمه بایع یا در ذمه غیر او باشد. جایز نیست که مبیع، منفعت یا عمل باشد (بنابر احتیاط مستحب)، اما در مورد حق، جواز آن خالی از قوت نیست. شاخه: مدنی

اما ثمن (یعنی چیزی که در برابر مبیع قرار می‌گیرد) جایز است که منفعت یا عملی که مالیت دارد باشد، بلکه جایز است حقی باشد که قابل نقل‌وانتقال است، مانند حق تحجیر و حق اختصاص. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): ثمن (چیزی که در برابر مبیع قرار می‌گیرد) می‌تواند منفعت یا عملی که مالیت دارد باشد، و همچنین می‌تواند حقی باشد که قابل نقل‌وانتقال است، مانند حق تحجیر و حق اختصاص. اما در مورد حقوقی که قابل اسقاط و غیر قابل نقل هستند (مانند حق خیار و حق شفعه) اشکال وجود دارد. شاخه: مدنی

فروش عین شخصی به عین شخصی دیگر مانع ندارد، هر چند تحویل و تحوّل بعد از مدتی باشد. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): فروش عین شخصی به عین شخصی دیگر مانعی ندارد، حتی اگر تحویل و تحول بعد از مدتی باشد. شاخه: مدنی

بیع کالیء به کالیء یا بیع نسیئه به نسیئه این است که شخص متاعی را بخرد به ثمن مؤجل و پس از انقضای أجل از أدای آن عاجز گردد و به بایع بگوید: آن را به بیش‌تر از ثمن اول به من بفروش و مهلت دیگری بده تا بهای آن را بپردازم و بین آنان تقابض انجام نشود، بیع دین به دین، بیعی که در آن ثمن و مثمن هر دو مدت‌دار باشد. منبع: نهایة اللغه ذیل «کلاء» · المغنی (ابن قدامه)، ج۴، ص۳۷ · شرح لمعه، ج۱، ص۲۹۳

این نوع بیع به اتفاق عامه و خاصه باطل م. ب. به جهت حدیث ذیل: «نهی النبی(ص) عن بیع الکالیء بالکالیء». منبع: حدایق الناصره، ج۵، ص۲۴۰

لفظ کالیء مأخوذ از کلاء است. گفته می‌شود «کَلَاءهُ کَلاءً و کلااءً: حرسه و حفظه... و کلاء الدین ای تأخر... والکالیء: النسیئۀ». و شاید سبب نام‌گذاری آن این باشد که هر یک از غریمین یا متبایعین از جهت دین مراقب دیگری است چون کلاء به معنای حفظ و حراست و مراقبت است. منبع: ج۱، ص۱۴۵

۱- در مبیع (چیزی که فروخته می‌شود) شرط است که عین باشد بنابر احتیاط (مستحب) و دارای مالیت باشد؛ چه در خارج موجود باشد و چه کلّی در ذمّه بایع یا در ذمّه غیر او باشد. پس بنابر احتیاط (مستحب) جایز نیست که مبیع، منفعت باشد؛ مانند منفعت خانه یا چهارپا، یا عمل باشد؛ مانند دوختن لباس، یا حق باشد؛ اگرچه جواز آن خصوصاً در حقوق خالی از قوّت نیست. اما ثمن (یعنی چیزی که در برابر مبیع قرار می‌گیرد) جایز است که منفعت یا عملی که مالیت دارد باشد، بلکه جایز است حقی باشد که قابل نقل‌وانتقال است، مانند حق تحجیر و حق اختصاص. و در جایز بودن اینکه ثمن، حقی باشد که قابل اسقاط و غیر قابل نقل باشد، مانند حق خیار و حق شفعه اشکال است. ۲- بیع‌ دین‌ به دین در جایی که هر دو مدت‌دار باشند اگرچه وقتشان رسیده باشد، بنابر اقوی و در غیر آن بنابر احتیاط (واجب) جایز نمی‌باشد؛ به اینکه عوض و معوض - هر دو - قبل از بیع‌، دین ‌ باشند، مثل اینکه برای یکی از آن‌ها به ذمّه دیگری طعامی باشد؛ مانند یک وزنه گندم و برای دیگری به ذمّه او طعام دیگری باشد؛ مانند یک وزنه جو، پس جو را به گندم بفروشد؛ یا برای یکی از آن‌ها به ذمّه شخصی طعامی باشد و برای دیگری به ذمّه این شخص طعام دیگری باشد، پس آنچه را که برای خودش به ذمّه آن شخص است به آنچه را که برای دیگری به ذمّه او است بفروشد؛ یا برای یکی از آن دو به ذمّه شخصی طعامی باشد و برای دیگری طعامی به ذمّه شخصی دیگر باشد، پس یکی از آن دو طعام به طعام دیگر فروخته شود. و اما وقتی که عوض و معوض، هر دو قبل از بیع‌، دین‌ نباشند - اگرچه یکی از آن‌ها یا هر دو به سبب بیع‌ ، دین‌ شوند، مانند اینکه آنچه را که‌ برای او در ذمّه دیگری است به ثمنی در ذمّه همان شخص مثلاً به‌صورت نسیه بفروشد - پس دارای شقوق و صورت‌های زیادی است که این مختصر گنجایش آن را ندارد. ۲. بیع کالی‌ به کالی‌ که باطل است؛ آیا منحصر به مبیع و ثمن کلّی است یا دو عین شخصی را هم که معامله می‌کنند و قرار می‌گذارند که پس از یک ماهِ دیگر تحویل و تحول و قبض و اقباض شود، شامل می‌شود یا نه، بیع در دو عین شخصی صحیح است ولی امانت در نزد ناقل است؟ بسمه تعالی، فروش عین شخصی به عین شخصی دیگر مانع ندارد، هر چند تحویل و تحوّل بعد از مدتی باشد. منبع: موسوعة الامام الخمینی، ج۲۲، تحریرالوسیلة، ج۱، ص۵۴۸، کتاب البیع، القول فی شروط البیع، القول فی شروط العوضین، الاول، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۹۹ ه ش · موسوعة الامام الخمینی، ج۲۲، تحریرالوسیلة، ج۱، ص۶۹۰، کتاب الدین و القرض، القول فی احکام الدین، مسالة۷، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۹۹ ه ش · موسوعة الامام الخمینی، ج۳۷، استفتائات امام خمینی، ج۶، ص۱۳۶، سؤال۷۱۱۶، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۹۹ ه ش