نکتهٔ فقهی: حکم قاضی در صورت ادعای اعسار و وجود مال (اعسار (فقه))

ناتوانی در پرداخت بدهی به دلیل تنگ‌دستی و فقر را اِعسار می‌گویند و فقها از آن در بابهای تفلیس، قضاء و شهادات بحث کرده‌اند. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): اعسار به معنای ناتوانی مدیون از پرداخت بدهی خود به دلیل تنگ‌دستی و فقر است. شاخه: مدنی

اعسار بدهکار با اعتراف تمامی یا برخی طلب‌کاران به اعسار وی و نیز شهادت دو مرد عادل ثابت می‌شود. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): اعسار بدهکار با اعتراف تمامی یا برخی طلب‌کاران به اعسار وی و نیز شهادت دو مرد عادل ثابت می‌شود. شاخه: آیین دادرسی

زندانی کردن معسر در صورت آشکار شدن اعسار وی جایز نیست و باید به او مهلت داده شود. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): زندانی کردن معسر در صورت آشکار شدن اعسار وی جایز نیست و باید به او مهلت داده شود. شاخه: مدنی

پرداخت بدهی بر معسر واجب نیست و بر طلب‌کار حرام است که او را در تنگنا قرار دهد؛ بلکه به قول مشهور، باید به وی تا زمان توان‌گری مهلت دهد؛ چنان‌که به کار گرفتن او نیز جایز نیست. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): پرداخت بدهی بر معسر واجب نیست و بر طلب‌کار حرام است که او را در تنگنا قرار دهد؛ بلکه به قول مشهور، باید به وی تا زمان توان‌گری مهلت دهد. شاخه: مدنی

ناتوانی در پرداخت بدهی به دلیل تنگ‌دستی و فقر را اِعسار می‌گویند و فقها از آن در بابهای تفلیس ، قضاء و شهادات بحث کرده‌اند.

واژه اعسار از ریشه «ع ـ س ـ ر» به معنای دشواری ، شدت و تنگ‌دستی و در اصطلاح فقهی ، ناتوان شدن مدیون از ادای دین خود بر اثر تنگ‌دستی است. منبع: لسان العرب، ج۹، ص۲۰۲ · التفسیر الکبیر، ج۳، ص۸۵ـ۸۶

واژه « اِفلاس » نیز به اعسار نزدیک و بدین معناست که شخص، مال قابل توجهی نداشته باشد.

فقیر و معسر را « مُفْلِس » نیز می‌نامند. در صورتی که معسر (مفلِس) از سوی حاکم از تصرف در اموال جدیدی که به دست می‌آورد ممنوع شود، او را «مفلَّس» می‌خوانند. منبع: جواهر الکلام، ج۲۵، ص۲۷۷۲۷۸ · جواهر الکلام، ج۲۵، ص۲۷۸

به نظر برخی حدّ اعسار این است که شخص، مالی بیش از نفقه خود و افراد واجب النفقه‌اش نداشته باشد. برخی دیگر برآن‌اند که وی باید هیچ مالی نداشته باشد. منبع: مجمع البیان، ج۱، ص۶۷۵ · التحریر و التنویر، ج۳، ص۹۶

صریح‌ترین آیه مربوط به اعسار، ۲۸۰ بقره /۲ است که از معسر به « ذوعُسْرَة » تعبیر کرده است. قرآن در این آیه به برخی احکام اعسار از جمله مهلت دادن معسر و ابرای دین او اشاره کرده است؛ همچنین فقیهان با استناد به آیه مذکور و عموم آیاتی دیگر مباحث و احکام دیگری را در رابطه با اعسار مطرح کرده‌اند. منبع: بقره/سوره۲، آیه۲۸۰

اعسار بدهکار با اعتراف تمامی یا برخی طلب‌کاران به اعسار وی و نیز شهادت دو مرد عادل ثابت می‌شود. در صورت اعتراف بعض طلب‌کاران ، اعسار تنها د. ح. آنان ثبوت پیدا می‌کند. منبع: جواهر الکلام ج۲۵، ص۳۵۳

اگر بدهکار ادّعای اعسار کند و طلب‌کار نپذیرد، و بدهکار اموالی افزون بر مستثنیات دین داشته باشد، قاضی ، بدهکار را به پرداخت بدهی ملزم می‌کند. در صورت خودداری بدهکار، قاضی مخیّر است او را زندانی کند تا بدهی خود را بپردازد یا اموال وی را فروخته، میان طلب‌کاران تقسیم کند.

اگر بیّنه به تلف شدن تمامی اموال مدعی اعسار ـ جز مستثنیات دَین ـ شهادت دهد و او افزون بر مستثنیات دین ، مال آشکاری نداشته باشد، اعسارش ثابت می‌شود و قاضی طبق آن حکم می‌کند و بدهکار به سوگند خوردن وادار نمی‌شود، هرچند بیّنه از باطن حال او آگاه نباشد.

اگر بیّنه بدون اینکه سخنی از تلف اموال بگوید، به مطلق اعسار او شهادت دهد، پذیرفته نمی‌شود، مگر آنکه به دلیل مصاحبت بسیار با وی از باطن حال او آگاه باشد.

بنابر آنچه به بیشتر فقیهان نسبت داده شده در صورت پذیرش بیّنه به دلیل مصاحبت بسیار با بدهکار، طلب‌کاران می‌توانند بدهکار را بر تلف مالش سوگند دهند. ۱۱. ۱ - وجود مال مشخص قبل از ادعای اعسار اگر بیّنه وجود نداشته باشد و بدهکار پیش از ادعای اعسار، مالی مشخص داشته باشد یا اصل مدعی مال باشد، مانند قرض ، و طلب‌کار آن را ثابت کرده باشد، قاضی بدهکار را زندانی می‌کند تا اعسار او ثابت گردد. ۱۱. ۲ - عدم وجود مال مشخص قبل از ادعای اعسار اگر مدّعیِ اعسار، مال معلومی نداشته باشد و مدّعی نیز در اصل، مال نباشد، مانند جنایت ، ادّعای او پذیرفته می‌شود و به اقامه بیّنه وادار نمی‌گردد و طلب‌کاران می‌توانند او را سوگند دهند. منبع: جواهر الکلام ج۲۵، ۳۵۳-۳۵۶ · جواهر الکلام ج۲۵، ص۳۶۰

در بحث اعسار در نفقه بین فقهای شیعه و سنی اختلاف نظر وجود دارد. ۱۲. ۱ - نظر فقهای اهل‌سنت در بین فقهای اهل سنت هم اختلاف نظراتی در این مسأله به چشم می‌خورد.

چند نتیجه کلی از بحث اعسار به‌دست می‌آید که به آنان اشاره می‌شود.

زندانی کردن معسر در صورت آشکار شدن اعسار وی جایز نیست و باید به او مهلت داده شود. منبع: جواهر الکلام ج۲۵، ص۳۵۲

پرداخت بدهی بر معسر واجب نیست و بر طلب‌کار حرام است که او را در تنگنا قرار دهد؛ بلکه به قول مشهور، باید به وی تا زمان توان‌گری مهلت دهد؛ چنان‌که به کار گرفتن او نیز جایز نیست. منبع: جواهر الکلام ج۴۰، ص۱۶۴-۱۶۵

اعسار بدهکار با اعتراف تمامی یا برخی طلب‌کاران به اعسار وی و نیز شهادت دو مرد عادل ثابت می‌شود. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): اعسار بدهکار با اعتراف تمامی یا برخی طلب‌کاران به اعسار وی و نیز شهادت دو مرد عادل ثابت می‌شود. شاخه: آیین دادرسی

اگر بدهکار ادّعای اعسار کند و طلب‌کار نپذیرد، و بدهکار اموالی افزون بر مستثنیات دین داشته باشد، قاضی، بدهکار را به پرداخت بدهی ملزم می‌کند. در صورت خودداری بدهکار، قاضی مخیّر است او را زندانی کند تا بدهی خود را بپردازد یا اموال وی را فروخته، میان طلب‌کاران تقسیم کند. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): اگر بدهکار ادعای اعسار کند و طلب‌کار نپذیرد، و بدهکار اموالی افزون بر مستثنیات دین داشته باشد، قاضی او را به پرداخت بدهی ملزم می‌کند و در صورت خودداری، می‌تواند او را زندانی کند یا اموالش را فروخته و تقسیم کند. شاخه: آیین دادرسی

اگر بیّنه به تلف شدن تمامی اموال مدعی اعسار ـ جز مستثنیات دَین ـ شهادت دهد و او افزون بر مستثنیات دین، مال آشکاری نداشته باشد، اعسارش ثابت می‌شود و قاضی طبق آن حکم می‌کند و بدهکار به سوگند خوردن وادار نمی‌شود، هرچند بیّنه از باطن حال او آگاه نباشد. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): اگر بینه به تلف شدن تمامی اموال مدعی اعسار - جز مستثنیات دین - شهادت دهد و او مال آشکاری نداشته باشد، اعسارش ثابت می‌شود و قاضی طبق آن حکم می‌کند و بدهکار به سوگند خوردن وادار نمی‌شود. شاخه: آیین دادرسی

اگر بیّنه بدون اینکه سخنی از تلف اموال بگوید، به مطلق اعسار او شهادت دهد، پذیرفته نمی‌شود، مگر آنکه به دلیل مصاحبت بسیار با وی از باطن حال او آگاه باشد. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): اگر بینه بدون ذکر تلف اموال، به مطلق اعسار شهادت دهد، پذیرفته نمی‌شود، مگر اینکه به دلیل مصاحبت زیاد با بدهکار از باطن حال او آگاه باشد. شاخه: آیین دادرسی

بنابر آنچه به بیشتر فقیهان نسبت داده شده در صورت پذیرش بیّنه به دلیل مصاحبت بسیار با بدهکار، طلب‌کاران می‌توانند بدهکار را بر تلف مالش سوگند دهند. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): بنابر نظر بیشتر فقیهان، در صورت پذیرش بینه به دلیل مصاحبت بسیار با بدهکار، طلب‌کاران می‌توانند بدهکار را بر تلف مالش سوگند دهند. شاخه: آیین دادرسی

اگر بیّنه وجود نداشته باشد و بدهکار پیش از ادعای اعسار، مالی مشخص داشته باشد یا اصل مدعی مال باشد، مانند قرض، و طلب‌کار آن را ثابت کرده باشد، قاضی بدهکار را زندانی می‌کند تا اعسار او ثابت گردد. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): اگر بینه وجود نداشته باشد و بدهکار پیش از ادعای اعسار، مالی مشخص داشته باشد یا اصل مدعی مال باشد، قاضی بدهکار را زندانی می‌کند تا اعسار او ثابت گردد. شاخه: آیین دادرسی

اگر مدّعیِ اعسار، مال معلومی نداشته باشد و مدّعی نیز در اصل، مال نباشد، مانند جنایت، ادّعای او پذیرفته می‌شود و به اقامه بیّنه وادار نمی‌گردد و طلب‌کاران می‌توانند او را سوگند دهند. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): اگر مدعی اعسار، مال معلومی نداشته باشد و مدعی نیز در اصل، مال نباشد، ادعای او پذیرفته می‌شود و به اقامه بینه وادار نمی‌گردد و طلب‌کاران می‌توانند او را سوگند دهند. شاخه: آیین دادرسی

زندانی کردن معسر در صورت آشکار شدن اعسار وی جایز نیست و باید به او مهلت داده شود. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): زندانی کردن معسر در صورت آشکار شدن اعسار وی جایز نیست و باید به او مهلت داده شود. شاخه: مدنی

پرداخت بدهی بر معسر واجب نیست و بر طلب‌کار حرام است که او را در تنگنا قرار دهد؛ بلکه به قول مشهور، باید به وی تا زمان توان‌گری مهلت دهد؛ چنان‌که به کار گرفتن او نیز جایز نیست. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): پرداخت بدهی بر معسر واجب نیست و بر طلب‌کار حرام است که او را در تنگنا قرار دهد؛ بلکه باید به وی تا زمان توان‌گری مهلت دهد. شاخه: مدنی