نکتهٔ فقهی: سقوط تکلیف در صورت عدم امکان (استقبال (فقه))

شرط صحّت نماز واجب و قضای اجزای فراموش شدۀ آن و نیز به قول مشهور نماز مستحبی در حال استقرار ، استقبال قبله است. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): رعایت استقبال قبله شرط صحت نماز واجب و قضای اجزای فراموش شده آن است. شاخه: اصول فقه (روش استنباط)

اگر نمازگزار برای شناسایی قبله تلاش کرده و به سمتی گمان برده باشد، سپس معلوم شود گمان او نادرست بوده است، اگر خطای وی در اثنای نماز یا بعد از نماز و پیش از خروج وقت ، کشف شود و انحراف قبله نیز کمتر از نود درجه (بین مشرق و مغرب ) باشد، نمازش درست است؛ گرچه در اثنای نماز باید به سمت قبله برگردد. اگر‌ انحراف نود درجه یا بیشتر باشد، نماز اعاده می‌شود. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): اگر نمازگزار با تلاش به سمتی گمان برده و بعداً خطای او در تشخیص قبله (کمتر از نود درجه) معلوم شود، نمازش صحیح است، اما اگر انحراف نود درجه یا بیشتر باشد، نماز باید اعاده شود. شاخه: اصول فقه (روش استنباط)

استقبال در پیش رو قرار دادن چیزی و پیشواز رفتن به کار رفته است. از این عنوان در باب‌های طهارت ، صلات ، حج ، نکاح و صید و ذباحه سخن رفته است.

کاربرد رایج معنای نخست استقبال در استقبال قبله است؛ به گونه‌ای که هرگاه واژۀ استقبال بدون قید به کار رود، مراد، استقبال قبله است. منبع: المفردات فی غریب القرآن، ص۳۹۲

گاهی نیز جز قبله به موضوعات دیگر مانند خورشید ، ماه ، نماز ، ماه یا سال قمری اضافه می‌شود که در اول و دوم مراد، قرار دادن عورت در مقابل آن دو در حال تخلّی، در سومی اعادۀ نماز ، و در چهارمی ورود به ماه یا سال نو است. منبع: المنجد فی اللغة، ص۶۰۶

در اصطلاح هم استقبال به همان معنای عرفی است یعنی رو به خانه خدا قرار گرفتن. نکته مهمی که وجود دارد این است که مراد از قبله ساختمان کعبه معظمه نیست بلکه منظور مکان کعبه و فضای بالای آن است تا آسمان . ۳. ۱ - عدم استقلال بحث استقبال در فقه استقبال در فقه مستقلاً مورد بحث قرار نمی‌گیرد بلکه همواره در ضمن بحث از امور دیگر در صورت ارتباط با آنها به آن پرداخته می‌شود. ۳. ۲ - تفاوت آثار استقبال با تفاوت موضوعات آثاری که بر آن مترتب می‌شود نسبت به اعمال مختلف یکسان نیست. تفاوت این آثار باعث شده استقبال در رابطه با امور گوناگون احکام متضادی داشته باشد. تفاوت این احکام به اندازه‌ای است که از وجوب تا حرمت را شامل می‌شود. منبع: جواهر الکلام ج۷، ص۳۲۰ · مصطلحات الفقه، ص۴۱۴

کیفیت استقبال هم در موارد مختلف یکسان نیست. ۴. ۱ - نسبت به شخص ایستاده و نشسته برای شخص ایستاده و نشسته استقبال یک صورت دارد و آن رو به قبله بودن جلوی بدن اوست اما برای خوابیده به یک صورت نیست. ۴. ۲ - نسبت به شخص خوابیده کسی که خوابیده نماز می‌خواند باید روی دست راست بخوابد و جلوی بدن او رو به قبله باشد و اگر نمی‌تواند باید به همین صورت بر روی دست چپ بخوابد و اگر به این صورت هم نمی‌تواند باید به پشت بخوابد و پاهایش رو به قبله باشد به گونه‌ای که اگر بنشیند رو به قبله باشد. ۴. ۳ - نسبت به محتضر و میت استقبال شخص محتضر با میت هم یکسان نیست. محتضر باید پاهایش رو به قبله باشد اما میت را باید بر روی دست راست رو به قبله بخوابانند. علاوه بر این وقتی که می‌خواهند بر میت نماز بخوانند سر میت باید به طرف راست قبله و پاهایش به طرف چپ قبله باشد. ۴. ۴ - کفایت استقبال عرفی نکته عامی که درباره نحوه استقبال وجود دارد این است که استقبال عرفی کافی است و لازم نیست با دقت بسیار همراه باشد برای کسی که در مسجد الحرام نماز می‌خواند استقبال عرفی به این است که دقیقاً رو به کعبه باشد اما برای کسی که در کشور دیگری است همین قدر که بگویند رو به قبله است کافی است. منبع: العروة الوثقی ج۱، ص۵۴۷

حکم استقبال قبله بر چهار قسم است: ۵. ۱ - استقبال واجب در برخی موارد استقبال قبله، واجب می‌شود. ۵.۱. ۱ - نماز واجب و اجزای فراموش شده شرط صحّت نماز واجب و قضای اجزای فراموش شدۀ آن و نیز به قول مشهور نماز مستحبی در حال استقرار ، استقبال قبله است. ۵.۱. ۲ - حکم در صورت عدم امکان استقبال اگر استقبال قبله در همۀ احوال برای نمازگزار ممکن نباشد- مانند کسی که به ناچار سواره نماز می‌خواند- رعایت قدر ممکن ، لازم است و اگر به هیچ وجه ممکن نباشد، وجوب استقبال ساقط است. ۵.۱. ۳ - ترک عمدی استقبال در نماز ترک عمدی استقبال، موجب بطلان نماز است. ۵.۱. ۴ - تلاش و گمان به قبله و اشتباه درآمدن اگر نمازگزار برای شناسایی قبله تلاش کرده و به سمتی گمان برده باشد، سپس معلوم شود گمان او نادرست بوده است، اگر خطای وی در اثنای نماز یا بعد از نماز و پیش از خروج وقت ، کشف شود و انحراف قبله نیز کمتر از نود درجه (بین مشرق و مغرب ) باشد، نمازش درست است؛ گرچه در اثنای نماز باید به سمت قبله برگردد. اگر‌ انحراف نود درجه یا بیشتر باشد، نماز اعاده می‌شود. اگر کشف خطا پس از خروج وقت باشد، انحراف نیز از نود درجه بیشتر نباشد، نماز صحیح است. اگر انحراف بیشتر از نود درجه باشد؛ به گونه‌ای که به حدّ استدبار برسد، در وجوب قضای نماز و عدم آن اختلاف است. مشهور میان متأخّران، عدم وجوب آن است. ۵.۱. ۵ - حکم فراموش کننده قبله و جاهل در الحاق فراموش کنندۀ قبله و نیز جاهل به حکم (وجوب استقبال) یا موضوع (قبله) به مورد یادشده اختلاف است. قول مشهور، صحّت نماز در انحراف کمتر از نود درجه است. ۵.۱. ۶ - استقبال محتضر بنابر قول منسوب به مشهور بر مکلّفان واجب کفایی است محتضر مسلمان را رو به قبله بخوابانند؛ بدین صورت که او را بر پشت قرار دهند و پاهایش را به سمت قبله دراز کنند؛ به گونه‌ای که اگر بنشیند، صورتش به طرف قبله قرار گیرد. ۵.۱. ۷ - استقبال میت در قبر به قول مشهور، واجب است میّت مسلمان را در قبر رو به قبله قرار دهند؛ بدین صورت که او را بر پهلوی راست بخوابانند؛ به گونه‌ای که جلوی بدن وی به سمت قبله باشد. ۵.۱. ۸ - استقبال در ذبح یا نحر حیوان واجب است هنگام ذبح یا نحر حیوان، موضع ذبح یا نحر و نیز جلوی بدن حیوان ، رو به قبله قرار داده شود. در وجوب استقبال ذابح و نحر کننده، اختلاف است. ۵. ۲ - استقبال حرام در برخی موارد استقبال قبله، حرام است. ۵.۲. ۱ - استقبال در حال تخلّی استقبال قبله در حال تخلّی حرام است. ۵. ۳ - استقبال مستحب در برخی موارد استقبال قبله ، مستحب است. ۵.۳. ۱ - موارد استقبال مستحب استقبال قبله در حال دعا ، ذکر ، تعقیب نماز ، قرائت قرآن ، سجدۀ شکر و تلاوت ، نشستن در مسجد ، بلکه مطلق نشستن ، در حال تلقین میت ، هنگام زیارت قبر مؤمن ، هنگام طرح دعوا نزد حاکم شرع و به قول مشهور، در حال گفتن اذان و اقامه ، مستحب است. همچنین استقبال میّت هنگام تکفین مستحب است. ۵. ۴ - استقبال مکروه در برخی موارد استقبال قبله، مکروه است. ۵.۴. ۱ - استقبال در حال آمیزش و غیره رو به قبله بودن در حال آمیزش ، هنگام پوشیدن شلوار ، بلکه هر کاری که انجام آن با تعظیم قبله منافات داشته باشد، مکروه است. ۵.۴. ۲ - استقبال خورشید و ماه در تخلی قرار دادن مخرج بول یا غایط به سمت ماه ، خورشید یا جهت وزش باد ، در حال تخلّی کراهت دارد. منبع: العروة الوثقی ج۲، ص۳۱۰-۳۱۳ · جواهر الکلام ج۸، ص۲-۴ · جواهر الکلام ج۷، ص۴۲۵ · جواهر الکلام ج۸، ص۱۹ · الحدائق الناضرة ج۶، ص۴۲۹-۴۴۰ · جواهر الکلام ج۸، ص۲۴-۲۷ · جواهر الکلام ج۴، ص۶ · جواهر الکلام ج۴، ص۲۹۶ · مستمسک العروة ج۵، ص۲۲۵-۲۲۶ · جواهر الکلام ج۲، ص۷ · جواهر الکلام ج۹، ص۹۲ · العروة الوثقی ج۱، ص۵۴۸ · العروة الوثقی ج۱، ص۱۷۹-۱۸۰

استقبال در مناسک حج دارای احکامی است که به آنها اشاره می‌شود. ۶. ۱ - استقبال کعبه در حال طواف استقبال کعبه در حال طواف موجب بطلان آن می‌شود. ۶. ۲ - استقبال صفا و مروه در حال سعی استقبال صفا و مروه در حال سعی واجب است. ۶. ۳ - استحباب قبل از سعی قبل از سعی مستحب است بالای کوه صفا رود و در حالی که رو به سمت رکن حجر الاسود دارد، حمد و ثنای الهی گوید. ۶. ۴ - استحباب در حال سنگ زدن به جمره عقبه مستحب است حاجی در حال سنگ زدن به جمره عقبه ، رو به جمره و پشت به قبله باشد. منبع: جواهر الکلام ج۱۹، ص۲۹۲ · جواهر الکلام ج۱۹، ص۴۲۳ · جواهر الکلام ج۱۹، ص۴۱۵ · جواهر الکلام ج۱۹، ص۱۱۲