نکتهٔ فقهی: شرط تحقق امتثال در عبادات

امتثال، در لغت به معنای فرمان برداری و اطاعت امر مولا و در اصطلاح اصولی‌ها، به معنای موافقت با تکلیف و حرکت (اقدام عملی) به سوی انجام آن و مطابقت عمل انجام شده با واقع است، چه تکلیف، بعثی (تکلیف به انجام فعل) باشد و چه زجری (تکلیف به ترک فعل) و چه بعث و زجر اکید ( واجب و حرام ) باشد و چه غیر اکید ( مستحب و مکروه ). — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): امتثال به معنای فرمان‌برداری و اطاعت امر مولا و در اصطلاح اصولی‌ها، به معنای موافقت با تکلیف و حرکت (اقدام عملی) به سوی انجام آن و مطابقت عمل انجام شده با واقع است، چه تکلیف، بعثی (تکلیف به انجام فعل) باشد و چه زجری (تکلیف به ترک فعل) و چه بعث و زجر اکید (واجب و حرام) باشد و چه غیر اکید (مستحب و مکروه). شاخه: اصول فقه (روش استنباط)

ــ امتثال به انجام عمل مطابق با دستور مولا گفته می شود. از آن در علم اصول ، بحث تجری و در فقه باب اجتهاد و تقلید سخن رفته است. ــ امتثال، انجام عمل طبق تکلیف شرعی است.

امتثال، در لغت به معنای فرمان برداری و اطاعت امر مولا و در اصطلاح اصولی‌ها، به معنای موافقت با تکلیف و حرکت (اقدام عملی) به سوی انجام آن و مطابقت عمل انجام شده با واقع است، چه تکلیف، بعثی (تکلیف به انجام فعل) باشد و چه زجری (تکلیف به ترک فعل) و چه بعث و زجر اکید ( واجب و حرام ) باشد و چه غیر اکید ( مستحب و مکروه ). خلاصه این که: امتثال، موافقت کردن با تکلیف، در عمل و انجام متعلق آن در خارج بر وفق دستور مولا است؛ به خلاف انقیاد ، که موافقت اعتقادی است.

هر چند به نظر می‌رسد امتثال و اطاعت به یک معنا است، اما می‌توان بین آن دو فرق گذاشت؛ به این بیان که «امتثال» یعنی تحقق فرمان مولا در خارج و جَری (اقدام) عملی بر طبق آن، چه نیت مکلف به انجام آن باشد و چه نباشد. اما «اطاعت» به معنای موافقت با امر مولا در نیت ( اعتقاد ) و در عمل م. ب.. ضمن این که «انقیاد» به معنای اطاعت اعتقادی، بدون موافقت عملی، و « تجری » به معنای معصیت اعتقادی و امتثال عملی در خارج است. بنابراین، امتثال در برگیرنده اطاعت و تجری م. ب.. منبع: اصطلاحات الاصول، ص۷۲

امتثال دارای مراتب ذیل است: ۱. امتثال علمی ۲. امتثال ظنی ۳. امتثال احتمالی ۳. ۱ - امتثال علمی امتثال علمی، یا تفصیلی است و یا اجمالی . ۳.۱. ۱ - امتثال علمی تفصیلی امتثال تفصیلی، انجام متعلق تکلیف با احراز متعلق تکلیف بودن آن است. احراز از راه علم و یقین ، اماره و یا اصل معتبر حاصل می‌شود. ۳.۱. ۲ - امتثال علمی اجمالی امتثال اجمالی عبارت است از انجام تمامی اطراف علم اجمالی در شبهه وجوبیه مانند علم اجمالی به وجوب نماز ظهر یا نماز جمعه در روز جمعه و عمل به هر دو و یا ترک تمامی اطراف در شبهه تحریمیه مانند علم اجمالی به غصبی بودن آب یکی از چند ظرف و اجتناب از همه آن‌ها. ۳. ۲ - امتثال ظنی امتثال ظنی عمل به ظن غیر معتبر است مانند خواندن نماز به سمت قبله ظنی با امکان به دست آوردن علم به آن. ۳. ۳ - امتثال احتمالی امتثال احتمالی، انجام دادن یکی از اطراف علم اجمالی در شبهه وجوبیه مانند انجام نماز ظهر در مثال یاد شده و ترک یکی از آن‌ها در شبهه تحریمیه مانند اجتناب از ظرفی از ظروف در مثال یاد شده م. ب.. با امکان امتثال علمی، امتثال ظنی و احتمالی کفایت نمی‌کند، اما در کافی بودن امتثال اجمالی با امکان امتثال تفصیلی، اختلاف است. منبع: مستمسک العروة، ج۱، ص۲۴۸

امتثال امر ، با انجام دادن فعل امر شده به آن و امتثال نهی ، با ترک فعل نهی شده از آن تحقق می‌یابد.

تحقق امتثال در عبادات ، مشروط به قصد قربت است و در غیر عبادات ( توصلیات ) و موارد نهی ، به صرف انجام یا ترک تحقق می‌یابد و نیت ، تنها، شرط ترتب ثواب بر امتثال است. منبع: غنائم الایام فی مسائل الحرام و الحلال، ج۱، ص۱۶۴ · القواعد و الفوائد، ج۱، ص۹۰ · مستند الشیعة، ج۲، ص۵۳