نکتهٔ فقهی: شرط تیمم با خاک مخلوط (استهلاک)

واژۀ استهلاک در کلمات فقیهان به ویژه قدما، هم در معنای نابود کردن به کار رفته است که تحت عنوان اتلاف و قاعدۀ اتلاف مطرح می‌شود — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): نابود کردن چیزی که تحت عنوان اتلاف و قاعده اتلاف مطرح می‌شود. شاخه: اصول فقه (روش استنباط) · از قواعدِ فهرستِ فقهی: 1

استهلاک موجب می‌شود مستهلک، حکم اولی خود را از دست داده و حکم مستهلک فیه بر آن مترتّب گردد. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): استهلاک موجب می‌شود که شیء مستهلک شده، حکم اولیه خود را از دست داده و حکم شیء مستهلک‌فیه بر آن جاری شود. شاخه: اصول فقه (روش استنباط)

اگر چند قطره از آن آب در آبی دیگر بریزد و مستهلک گردد، از آن جهت که بر چنین آبی، آب مستعمل صدق نمی‌کند، وضو و غسل با آن جایز است. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): اگر آب مستعمل در غسل در آب دیگری مستهلک شود، وضو و غسل با آن جایز است، زیرا عنوان آب مستعمل بر آن صدق نمی‌کند. شاخه: اصول فقه (روش استنباط)

مایع قلیل به ملاقات با نجاست، نجس می‌شود؛ هر چند نجس پس از ملاقات، در مایع قلیل مستهلک شود مانند ریختن مقداری شراب در دیگ خورش . — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): مایع قلیل با ملاقات نجاست، نجس می‌شود، حتی اگر نجاست پس از ملاقات در مایع قلیل مستهلک شود. شاخه: اصول فقه (روش استنباط)

آب نجس با ملاقات با آب کثیر مطلق و مستهلک شدن در آن- بنا بر اشتراط استهلاک در حصول طهارت و کافی نبودن صرف اتّصال- پاک می‌شود. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): آب نجس با ملاقات با آب کثیر مطلق و مستهلک شدن در آن پاک می‌شود، بنابر اشتراط استهلاک در حصول طهارت. شاخه: اصول فقه (روش استنباط)

همچنین گفته شده است مایع مضاف متنجّس جز به استهلاک پاک نمی‌گردد. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): مایع مضاف متنجس تنها با استهلاک پاک می‌گردد. شاخه: اصول فقه (روش استنباط)

اگر مایع مضاف - مانند شیر - در آب مطلق مستهلک شود، احکام آب مطلق - مانند جواز وضو و غسل با آن- بر آن مترتّب می‌گردد. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): اگر مایع مضاف در آب مطلق مستهلک شود، احکام آب مطلق بر آن مترتب می‌گردد. شاخه: اصول فقه (روش استنباط)

از شرایط لباس نمازگزار آن است که از جنس حریر خالص‌ نباشد، لیکن اگر آمیزه‌ای از حریر و غیر حریر باشد، جایز است، به شرط آن که غیر حریر در حریر به گونه‌ای که عنوان ممزوج و مخلوط بر آن صادق نباشد مستهلک نشود. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): لباس نمازگزار اگر آمیزه‌ای از حریر و غیر حریر باشد، جایز است، به شرط آنکه غیر حریر در حریر به گونه‌ای که عنوان ممزوج و مخلوط بر آن صادق نباشد، مستهلک نشود. شاخه: اصول فقه (روش استنباط)

سجده بر معدن جایز نیست، مگر آن که در خاک، مستهلک شود. نظر مشهور، در این صورت، جواز است. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): سجده بر معدن جایز نیست، مگر آنکه معدن در خاک مستهلک شود که در این صورت، سجده جایز است. شاخه: اصول فقه (روش استنباط)

نابود کردن و نابود شدن را استهلاک گویند و از این عنوان در باب‌های طهارت ، صلات ، صوم ، حج و اطعمه و اشربه به مناسبت بحث شده است.

واژۀ استهلاک در کلمات فقیهان به ویژه قدما، هم در معنای نابود کردن به کار رفته است که تحت عنوان اتلاف و قاعدۀ اتلاف مطرح می‌شود، و هم در مفهوم نابود شدن به سبب استحاله ، انقلاب و یا پخش و مستهلک شدن اجزای چیزی از نظر عرف در چیزی دیگر که غالب بر آن است. منبع: المبسوط ج۱، ص۲۳۳

کاربرد استهلاک در مورد استهلاک به سبب استحاله یا انقلاب در کلمات فقها اندک است و کاربرد رایج آن در مفهوم اخیر است که در این جا موضوع بحث م. ب.. ۲. ۱ - جهات استهلاک این نوع استهلاک یا به جهت ناچیز بودن « مستهلک » (استهلاک شده) و فزونی « مستهلک فیه » (آنچه استهلاک در آن تحقّق یافته) است مانند استهلاک قطره‌ای خون در آب زیاد؛ و یا به جهت هم‌جنس بودن مستهلک و مستهلک فیه، مانند استهلاک قطره‌ای آب در آب بیشتر. مراد از استهلاک در بیشتر موارد به ویژه نزد متأخّران، نوع نخست است. اطلاق استهلاک بر نوع دوم، مسامحه است؛ زیرا امتزاج چیزی با هم‌جنس خود، موجب افزایش آن خواهد بود، نه نابودی . منبع: جواهر الکلام ج۳۶، ص۳۱۹ · التنقیح (الطهارة) ج۱، ص۳۷۹

تفاوت این نوع استهلاک با استحاله در آن است که استحاله تبدیل حقیقت چیزی به چیزی دیگر است مانند تبدیل چوب به خاکستر ، ولی استهلاک، از بین رفتن عرفی چیز مستهلک شده است، نه تغییر و تبدیل ماهیّت آن.

استهلاک موجب می‌شود مستهلک، حکم اولی خود را از دست داده و حکم مستهلک فیه بر آن مترتّب گردد. و مهم‌ترین موارد آن عبارت است از: ۴. ۱ - استهلاک چیز پاک در پاک در جواز استفادۀ مجدد از آب به کار رفته برای غسل در وضو یا غسل، اختلاف است. ۴.۱. ۱ - حکم استفاده مجدد از آب غسل بنا بر قول به عدم جواز ، اگر چند قطره از آن آب در آبی دیگر بریزد و مستهلک گردد، از آن جهت که بر چنین آبی، آب مستعمل صدق نمی‌کند، وضو و غسل با آن جایز است. ۴.۱. ۲ - حکم غوره جوشیده شده همراه انگور غوره‌ای که چند دانه انگور در میان آن است، پس از آن که آب مجموع گرفته شد و آب انگور در آب غوره مستهلک گشت، اگر بجوشد- بنا بر قول به نجاست آب انگور با‌ جوشیدن- نجس نمی‌شود و خوردن آن حرام نمی‌باشد. ۴. ۲ - استهلاک چیز نجس در پاک بیشتر مباحث و موارد مربوط به استهلاک دربارۀ این نوع استهلاک است که مصادیق گوناگونی دارد: ۴.۲. ۱ - حکم ملاقات مایع قلیل با نجاسات مایع قلیل به ملاقات با نجاست، نجس می‌شود؛ هر چند نجس پس از ملاقات، در مایع قلیل مستهلک شود مانند ریختن مقداری شراب در دیگ خورش . البته برخی قدما برآنند که چنان‌چه خون کمی در دیگ خورش بریزد و بر اثر جوشیدن مستهلک گردد، پاک می‌شود. ۴.۲. ۲ - حکم ملاقات آب نجس با آب کثیر آب نجس با ملاقات با آب کثیر مطلق و مستهلک شدن در آن- بنا بر اشتراط استهلاک در حصول طهارت و کافی نبودن صرف اتّصال- پاک می‌شود. ۴.۲. ۳ - راه پاک کردن مایع مضاف متنجّس همچنین گفته شده است مایع مضاف متنجّس جز به استهلاک پاک نمی‌گردد. اگر مستهلک فیه، مضاف باشد، با ملاقات با نجس، نجس می‌گردد؛ هر چند نجس در آن مستهلک شود. ۴. ۳ - استهلاک مایع قلیل خبیث در قلیل پاک خون برآمده از دندان - بنابر طهارت خون باطن - اگر در آب دهان مستهلک گردد، فرو بردن آب دهان حرام نیست. ۴. ۴ - استهلاک از حیث اضافه و اطلاق اگر مایع مضاف - مانند شیر - در آب مطلق مستهلک شود، احکام آب مطلق - مانند جواز وضو و غسل با آن- بر آن مترتّب می‌گردد. در صورت عکس، حکم آن نیز عکس می‌شود. ۴. ۵ - استهلاک در تیمّم در تیمّم شرط است که با خاک انجام شود و اگر غیر خاک با خاک مخلوط شود، تیمّم با آن جایز نیست، مگر آن که در خاک، مستهلک شده باشد. ۴. ۶ - استهلاک در نماز از شرایط لباس نمازگزار آن است که از جنس حریر خالص‌ نباشد، لیکن اگر آمیزه‌ای از حریر و غیر حریر باشد، جایز است، به شرط آن که غیر حریر در حریر به گونه‌ای که عنوان ممزوج و مخلوط بر آن صادق نباشد مستهلک نشود. سجده بر معدن جایز نیست، مگر آن که در خاک، مستهلک شود. نظر مشهور، در این صورت، جواز است. ۴. ۷ - استهلاک در روزه اگر روزه‌دار ، نخ مرطوب با آب دهان را دوباره در دهان خود قرار دهد، در صورتی که رطوبت نخ در آب دهان مستهلک شود، فرو بردن آب دهان موجب بطلان روزه نمی‌شود. ۴. ۸ - استهلاک در حج استعمال عطر - اعم از خوردن ، بوییدن و بر لباس و تن زدن- بر محرم حرام است، لیکن اگر مقدار کمی از آن در خوردنی مستهلک گردد، به گونه‌ای که اوصاف آن ( بو ، رنگ یا مزه ) زایل شود، خوردن آن جایز است. ۴. ۹ - استهلاک در خوردنی و نوشیدنی اگر چیزی حرام ـ مانند سرگین یا ادرار حیوان حلال گوشت ـ در خوردنی حلال ـ مانند شیر ـ مستهلک شود، خوردن آن به تصریح عدّه‌ای حلال است. از موارد دخالت و عدم دخالت استهلاک در حکم خوردن و آشامیدن، استهلاک گِل و استهلاک و عدم استهلام چیزی است که برای سرکه شدن شراب ضمیمه آن می‌شود. و گل، خاک مختلط با آب است در حال تری و همچنین است «کلوخ» و آن گل خشک است؛ و خاک بنابر احتیاط (مستحب) به آن‌ها ملحق می‌شود اگرچه عدم الحاق آن خالی از قوت نیست مگر با ضرر رساندن آن. و آنچه که از خاک و کلوخ با گندم و جو مختلط است و به‌صورت گرد درآمده و در آن مستهلک گردیده اشکالی ندارد. و همچنین است آنچه که از غبار و خاک روی میوه‌ها و مانند آن‌ها می‌نشیند. و همچنین است گِلی که با آب ممزوج گردد و آب را گل‌آلود نموده باشد به‌طوری‌که آب بر مطلق بودنش باقی باشد. البته اگر ذائقه انسان در وقت آشامیدن آن، اجزای گل را احساس کند، احتیاط (مستحب) آن است که اجتناب نماید تا صاف شود اگرچه اقرب آن است که در صورت استهلاک‌، خوردنش جایز باشد. و «اگر شراب به سرکه منقلب شود حلال می‌باشد، خواه انقلابش خودبه‌خود باشد یا با وسیله و علاجی باشد، خواه بدون آنکه چیزی با آن ممزوج شود یا با چیزی ممزوج شود، خواه استهلاک‌ چیزی که ضمیمه شده قبل از انقلاب شراب به سرکه باشد - مانند اینکه با مختصری نمک یا سرکه ممزوج گردد و در شراب مستهلک شوند سپس‌ شراب سرکه شود - و خواه آن ضمیمه مستهلک نشود بلکه تا بعد از انقلاب شراب به سرکه همان‌طور باقی بماند. لیکن شرط است که اختلاط آن جهت علاج و به‌اندازه متعارف باشد، ولی اگر زیادتر از آن باشد محل اشکال است، بلکه با غلبه آن، اقوی آن است که حرام و نجس باشد. و اما چیزی که در حدّ متعارف ممزوج با آن شده و باقی مانده است، به تبعیت آن پاک می‌گردد، همان‌طور که ظرف آن به تبعیت پاک می‌شود.» منبع: مستمسک العروة ج۱، ص۲۳۶ · مستمسک العروة ج۲، ص۱۱۰ · جواهر الکلام ج۳۶، ص۳۸۱ · العروة الوثقی ج۱، ص۴۳ · مستمسک العروة ج۲، ص۴۸ · مستمسک العروة ج۲، ص۱۰۱ · العروة الوثقی ج۱، ص۶۶ · جواهر الکلام ج۱، ص۳۳۰ · مستمسک العروة ج۱، ص۱۱۸ · جواهر الکلام ج۵، ص۱۳۷ · جواهر الکلام ج۸، ص۱۳۸ · جواهر الکلام ج۱۶، ص۲۹۹ · جواهر الکلام ج۱۸، ص۳۲۳ · جواهر الکلام ج۳۶، ص۳۷۶ · موسوعة الامام الخمینی، ج۲۳، تحریرالوسیلة، ج۲، ص۱۷۶، کتاب الاطعمة و الاطعمة، القول فی غیر الحیوان، مسالة۷، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۹۹ ه ش · موسوعة الامام الخمینی، ج۲۳، تحریرالوسیلة، ج۲، ص۱۷۸، کتاب الاطعمة و الاطعمة، القول فی غیر الحیوان، مسالة۱۷، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۹۹ ه ش