نکتهٔ فقهی: شرط علم به معروف و منکر برای وجوب امر و نهی (امر به معروف و نهی از منکر)

‌امر به معروف و نهی از منکر به معنی واداشتن به نیکی و بازداشتن از بدی م. ب.. از آن در باب امر به معروف و نهی از منکر بحث شده است و امر به معروف و نهی از منکر از ضروریات دین اسلام و پنجمین اصل در مذهب معتزله م. ب..

نقش هر مسلمان در تعیین سرنوشت جامعه و تعهدی که باید در پذیرش مسؤولیت‌های اجتماعی داشته باشد، ایجاب می‌کند که او ناظر و مراقب همه اموری باشد که پیرامون وی اتفاق می‌افتد. این مطلب در فقه اسلامی تحت عنوان امر به معروف و نهی از منکر مطرح شده و از مهم‌ترین مبانی تفکر سیاسی یک مسلمان به شمار می‌رود؛ چنان‌که از مهم‌ترین فرایضی است که وجوب کفایی آن ضروری دین شناخته شده و ضامن بقای اسلام است. قرآن کریم در بیان صفات ممتاز مؤمنان می‌فرماید: «وَ الْمُؤْمِنُونَ وَ الْمُؤْمِناتُ بَعْضُهُمْ اَوْلِیاءُ بَعْضٍ یَاْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ یَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ وَ یُقِیمُونَ الصَّلاةَ وَ یُؤْتُونَ الزَّکاةَ وَ یُطِیعُونَ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ؛ مردان و زنان با ایمان ولی (و یار و یاور) یکدیگرند، امر به معروف و نهی ازمنکر می‌کنند، نماز را برپا می‌دارند و زکات را می‌پردازند و خدا و رسولش را اطاعت می‌کنند.» به موجب این آیه، افراد مؤمن به سرنوشت یکدیگر علاقمند بوده و به منزله یک پیکر می‌باشند. پیوند سرنوشت‌ها موجب می‌شود که تخلف و انحراف یک فرد، در کل جامعه تاثیر بگذارد؛ چنان‌که یک بیماری واگیر در صورتی که معالجه نگردد، از فرد به جامعه سرایت نموده و سلامت آن را به خطر می‌اندازد. پیامبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) در این زمینه می‌فرماید: یک انسان گنهکار در میان مردم، همانند فرد ناآگاهی است که با گروهی سوار کشتی شده و آن‌گاه که کشتی در وسط دریا قرار می‌گیرد، تبری برداشته و به سوراخ نمودن جایگاه خود می‌پردازد، هر کسی به او اعتراض می‌کند او در پاسخ می‌گوید: من در سهم خودم تصرف می‌کنم؛ به یقین این یک حرف احمقانه است. اگر دیگران او را از این عمل خطرناک باز ندارند، طولی نمی‌کشد که همگی غرق می‌شوند. معروف و منکر که دو مفهوم متقابلند، در لغت به معنای شناخته شده و ناشناخته می‌باشند؛ و در اصطلاح کارهایی که نیکی یا زشتی آن‌ها توسط عقل یا شرع ، شناخته شده باشند، به ترتیب معروف و منکر نامیده می‌شوند. منبع: وسائل الشیعه، ج۱۱، ص۳۹۵ · توبه/سوره۹، آیه۷۱ · تفسیر ابوالفتوح رازی، ج۴-۳، ص۱۴۲ · مفردات راغب، ماده عرف، ص۵۶۱ · تحریرالوسیله، ج۱، ص۳۹۷

به کارگیری لفظ معروف و منکر در امور مربوط به بایدها و نبایدهای دین ، بدین لحاظ است که فطرت پاک انسانی با کارهای معروف آشنا و مأنوس و با زشتی‌ها و امور ناپسند، بیگانه و نامانوس است. بنابراین معروف و منکر قلمرو وسیعی دارد و در محدوده عبادات یا یک سری از گناهان کبیره نمی‌گنجند. معروف شامل امور اعتقادی، اخلاقی، عبادی، حقوقی، اقتصادی، ‌نظامی (همانند مرزداری و پیکار در راه خدا) سیاسی (مثل حضور در صحنه‌های انقلاب اسلامی و حفظ دستاوردهای آن) و امور فرهنگی می‌شود و منکر نیز شامل منکرات اعتقادی، عبادی، اخلاقی، اقتصادی (مانند کم فروشی و احتکار )، سیاسی (همانند جاسوسی و کمک به ضد انقلاب)، نظامی (نظیر فرار از جبهه و جنگ ، عدم رعایت سلسله مراتب فرماندهی) و... می‌شود در مجموع می‌توان از معروف و منکر، به ارزش‌ها و ضد ارزش‌ها تعبیر نمود.

۱. باید امر به معروف و نهی از منکر کننده بداند آنچه مکلف ترک نموده، واجب و یا آنچه مرتکب گردیده از منکرات است و بر کسی‌که چنین علم و آگاهی از کار دیگری ندارد، واجب نیست. یعنی آمر به معروف و ناهی از منکر، معروف و منکر را بشناسد. برخی از متکلمان اشاعره علاوه بر شناخت معروف و منکر، آگاهی از وجه وجوب را نیز شرط می‌دانند تا مکلف با همان وجه نیت نموده و تکلیف را انجام دهد؛ مثلاً بداند که امر به معروف و نهی از منکر واجب معین است یا مخیر ، مضیق است یا موسع ، عینی است یا کفایی . عده‌ای علم به معروف و منکر را شرط واجب و عمل دانسته‌اند، نه وجوب. ۲. تأثیر امر و نهی، در انجام معروف و ترک منکر معلوم یا محتمل باشد اگر امر و نهی بی‌تأثیر باشد هر چند واجب نیست، ولی در حسن آن اختلاف است. ۳. امر به معروف و نهی از منکر مفسده و فتنه و خوف بر جان و مال به دنبال نداشته باشد. ۴. لازم است امر و نهی کننده بداند که شخص بر گناهش باقی است پس اگر دانست که وی گناهش را ترک نموده و آن را تکرار نخواهد کرد، امر به معروف و نهی از منکر بر او واجب نیست. یعنی اگر نهی از منکر نشود منکر ادامه پیدا کند. ۵. باعث تجسس در رفتار دیگران نشود. ۶. برخورد با گنهکار ضرر و مفسده‌ای برای امر و نهی‌کننده یا خویشان و برادران دینی‌اش نداشته باشد؛ مگر معروف و منکر از اموری باشند که شارع مقدس اهتمام ویژه‌ای نسبت به آن‌ها دارد؛ مانند حفظ اسلام و شعائر آن و امنیت جان و ناموس مسلمانان، بنابراین اگر شعائر اسلامی یا جان عده‌ای از مسلمانان در معرض خطر و نابودی شد، باید اصل اهم و مهم مورد توجه قرار گیرد و صرف ضرردیدن موجب سقوط وظیفه نمی‌شود. ۳. ۱ - وجوب کفایی بودن با وجود شرایط یاد شده به عقیده اکثر متکلمان و فقیهان، امر به معروف و نهی از منکر واجب کفایی است، زیرا هدف از آن، انجام معروف و از میان رفتن منکر است. اگر این هدف به وسیله عده‌ای تأمین شود، دیگران در این زمینه تکلیفی ندارند. برخی ب. ت. ب. آیه ۷۱ سوره توبه : (والمؤمنون والمؤمنات بعضهم أولیاء بعض یأمرون بالمعروف وینهون عن المنکر ویقیمون الصلاة...) وجوب امر به معروف و نهی از منکر را عینی می‌دانند. منبع: الفروع من الکافی، (۳۲۸ق) تحقیق: علی اکبر غفاری، دار صعب، بیروت، ۱۴۰۱ق، ج۵، ص۵۹ · شرح المقاصد، مسعود بن عمر (۷۹۳ق) تحقیق عبدالرحمان عمیره، منشورات شریف رضی، قم، ۱۴۰۹، ج۵، ص۱۷۳ · الحاشیة علی الاهیات الشرح الجدید للتجرید، تحقیق احمد عابدی، دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم، ۱۴۱۹هـ ق، ج۱، ص۴۸۴ · الذخیرة فی علم الکلام، (۴۳۶ق) تحقیق سیداحمد حسینی، مؤسسة النشر الاسلامی، قم، ۱۴۱۱ق، ج۱، ص۵۵۵ · شرح الاصول الخمسة، (۴۱۵) تحقیق: دکتر عبدالکریم عثمان، مکتبة وهبة، قاهره، ۱۴۱۶ق، ج۱، ص۱۷۳ · ج۱، ص۴۲۸، ترجمه ابن مطهر، حسن بن یوسف (۷۲۶)، تحقیق:حسن زاده آملی، مؤسسة النشر الاسلامی، قم، بی تا · الذخیرة فی علم الکلام، (۴۳۶ق) تحقیق سیداحمد حسینی، ج۱، ص۵۵۵، مؤسسة النشر الاسلامی، قم، ۱۴۱۱ق · شرح المواقف، (۸۱۶ق) تحقیق:دکتر عبدالرحمان عمیره، ج۸، ص۳۷۵، دارالجیل، بیروت، ۱۴۱۷ق · تحریرالوسیله، ج۱، ص۴۰۰-۴۰۶ · اوائل المقالات فی المذاهب والمختارات، ج۱، ص۱۳۷، ابوعبداللّه (۴۱۳) با مقدمه و تعلیقه فضل اللّه شیخ الاسلام زنجانی، بی تا بی جا · توبه/سوره۹، آیه۷۱ · التبیان فی تفسیر القرآن، (۴۶۰ق) تحقیق و تصحیح:احمد حبیب قصیر العاملی، ج۵، ص۲۵۸، دار احیاء التراث العربی، بیروت، بی تا

امر به معروف و نهی از منکر به دو قسم واجب و مستحب تقسیم می‌شود که عبارتند از: ۱. آنچه انجام آن از نظر عقل یا شرع لازم و واجب و یا ارتکابش از نظر آن دو، زشت و قبیح باشد، امر و نهی در موردشان واجب می‌گردد. ۲. هر کاری که انجامش از نظر عقل یا شرع خوب و مستحب یا ارتکابش از دیدگاه آن دو، پسندیده نیست، امر و نهیش مستحب است. گفتنی است امر به معروف و نهی از منکر از واجبات توصلی است یعنی قصد قربت در آن شرط نیست؛ هر چند با داشتن قصد قربت از پاداش الهی نیز برخوردار خواهد شد.

در امر به معروف و نهی از منکر باید مراتب آن رعایت شود و به قاعده «الأیسر فالأیسر» و «الأسهل فالاسهل» عمل شود. زیرا هدف از آن، رواج معروف و از میان رفتن منکر است. اگر هدف مزبور با نصیحت دلسوزانه و بدون خشونت تأمین شود، به لحاظ عقل و نقل، پرخاشگری و خشونت جایز نیست. عده‌ای از متکلمان اهل سنت می‌گویند: اگر امر به معروف و نهی از منکر نیازمند حمل اسلحه یا قتل باشد وظیفه سلطان است و نیز اگر منوط به اجتهاد باشد وظیفه مجتهد است. نخستین و مؤثرترین روش برای دعوت دیگران به نیکی‌ها و بازداشتن از منکرات، آراستگی خود انسان به تقوی و اخلاق حسنه است. در فقه اسلامی سه مرحله برای این وظیفه مهم در نظر گرفته شده است. هر مرحله نیز خود دارای مراتب و درجاتی است و در صورت مؤثر بودن یک مرحله یا یک مرتبه، اقدام به مرحله یا مرتبه بعدی جایز نیست. آن سه مرحله عبارتند از: ۵. ۱ - اظهار تنفر قلبی امر و نهی‌کننده ناراحتی قلبی خود را از منکر واقع شده آشکار کند و به طرف بفهماند که منظورش از این کار، این است که وی معروف را انجام داده و یا منکر را ترک نماید. برای این‌کار چند درجه است از قبیل روی هم فشردن پلک‌های چشم و روی ترش کردن، روگرداندن، پشت کردن، ترک رفت و آمد و امثال این‌ها. گفتنی است تنفر قلبی از گناه لازمه ایمان بوده و بر همگان واجب عینی است، گرچه توان هیچ‌گونه امر به معروف و نهی از منکر نداشته باشند و آنچه به عنوان امر به معروف و نهی از منکر باید انجام گیرد، اظهار تنفر قلبی از گناه است. اگر بداند که مرحله قلبی اثر ندارد و بایستی با لحن آمرانه امر و نهی کند، باید همین کار را بکند در عین حال باید درجات تندی در گفتار را رعایت نماید. ۵. ۳ - استفاده از زور و قدرت اگر دو مرحله قبلی کارآیی نداشته باشند؛ باید از زور و قدرت استفاده گردد، بدین معنا که با اِعمال فشار جلوی انجام گناهان گرفته شود و بین شخص و گناه مورد نظرش فاصله ایجاد گردد. د. ا. م. نیز باید از مراتب سبک‌تر شروع کرد؛ اما در فرضی که بازداری از گناه متوقف بر کتک‌کاری و ایجاد جراحت و امثال آن باشد، باید با اذن فقیه جامع الشرایط انجام گیرد و در شرایط فعلی که نهادهای قانونی جمهوری اسلامی شکل گرفته، چنین کاری باید با اجازه نهادهای مربوط باشد. گفتنی است آنجا که از فرد کاری ساخته نیست، باید امر به معروف و نهی ازمنکر به شکل جمعی و گروهی انجام گیرد. همچنین از تدابیر عملی نباید غفلت کرد یعنی باید دید چه طرح و رفتاری، مردم را نسبت به کار نیک تشویق می‌کند و یا از کار زشت باز می‌دارد و این به معنای دخالت دادن عقل و منطق، در اجرای قانون امر به معروف و نهی ازمنکر است؛ برخلاف واجبات عبادی همانند نماز که شکل انجام آن نیز باید با تعبد به دستور شرع صورت پذیرد. نتیجه این که امر به معروف و نهی از منکر همچون خون در پیکره دین جریان دارد و ضامن حیات اسلام است. منبع: الفروع من الکافی، (۳۲۸ق) تحقیق:علی اکبر غفاری، ج۵، ص۵۶، دار صعب، بیروت، ۱۴۰۱ق · الاقتصاد الهادی إلی طریق الرشاد، (۴۶۰ق) مکتبة جامع چهلستون طهران، ج۱، ص۱۵۰، ۱۴۰۰ق · الذخیرة فی علم الکلام، (۴۳۶ق) تحقیق سیداحمد حسینی، ج۱، ص۵۶۰، مؤسسة النشر الاسلامی، قم، ۱۴۱۱ق · شرح المقاصد، ج۵، ص۱۷۴، مسعود بن عمر (۷۹۳ق) تحقیق عبدالرحمان عمیره، منشورات شریف رضی، قم، ۱۴۰۹ · شرح الاصول الخمسة، (۴۱۵) تحقیق: دکتر عبدالکریم عثمان، ج۱، ص۱۴۸، مکتبة وهبة، قاهره، ۱۴۱۶ق · جواهر الکلام، ج۲۱، ص۳۸۲ · تحریرالوسیله، ج۱، ص۴۰۹-۴۱۱، مساله ۷-۸ · تحریرالوسیله، ج۱، ص۴۱۱ · تحریرالوسیله، ج۱، ص۴۱۲-۴۱۳، مساله۱ · تحریرالوسیله، ج۱، کتاب امر به معروف و نهی ازمنکر

قرآن کریم برای تنظیم روابط اجتماعی و سیاسی پیروان خود، ‌اصلی را به عنوان « تولّی و تبرّی » مشخص کرده و از آنان خواسته تا آن را پایه و محور تلاش‌ها و روابط خود با دیگران قرار دهند. به موجب این اصل هر فرد مسلمان باید در برابر صالحان و تبهکاران و در مقابل جریان‌های سیاسی، موضع‌گیری مناسبی اتخاذ نماید. همچنین موضع‌گیری حکومت اسلامی در برابر جریانات داخلی و ملت‌های دیگر، می‌بایست بر اصل تولی و تبری استوار باشد. پس اصل یاد شده جهت حرکت مسلمانان را مشخص می‌سازد و چراغ راه آنان در کوران‌های سیاسی و اخلاقی است. پیامبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) می‌فرماید: «... اَوْثَقُ عُرَی الایمانِ الْحُبُّ فی اللهِ وَ البُغْضُ فِی اللهِ وَ‌ تَوالی اَوْلیاءِ اللهِ وَ التَّبَرّی مِنْ اَعْداءِ اللهِ؛ محکم‌ترین دستاویز ایمان، دوستی و دشمنی برای خدا و پیوستن به اولیای خداوند و دوری گزیدن از دشمنان خداوند است. در زیر، به اختصار درباره دو اصل مهم سخن خواهیم گفت: ۶. ۱ - تبرّی قرآن کریم مسلمانان را از دوستی و پذیرش سرپرستی غیرمسلمان سخت برحذر می‌دارد و از آنان می‌خواهد که به کافران به عنوان اجنبی و بیگانه بنگرند و آنان ر. ا. خ. ندانند. در این زمینه می‌فرماید: «یا اَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لا تَتَّخِذُوا عَدُوِّی وَ عَدُوَّکُمْ اَوْلِیاءَ تُلْقُونَ اِلَیْهِمْ بِالْمَوَدَّةِ وَ قَدْ کَفَرُوا بِما جاءَکُمْ مِنَ الْحَقِّ؛ ‌ای کسانی‌که ایمان آورده‌اید دشمن من و دشمن خودتان را دوست نگیرید! شما نسبت به آنان اظهار محبت می‌کنید، در حالی‌که آن‌ها به آنچه از حق برای شما آفریده کافر شده‌اند. و در آیه بعد از آن می‌فرماید: اگر آن‌ها بر شما مسلط شوند، دشمنانتان خواهند بود و دست و زبان خ. ر. ب. بدی کردن نسبت به شما می‌گشایند و دوست دارند شما به کفر بازگردید. این آیه لزوم پرهیز از بیگانگان را به این دلیل می‌داند که آنان دوست دارند مسلمانان به کیش و آیین آنان درآیند، و برای این هدف، تلاش و جدیت هم می‌کنند. گفتنی است قرآن کریم، طرفدار دشمنی مسلمانان با همه کافران نیست؛ چرا که در آیه‌ای دیگر می‌فرماید: خداوند باز نمی‌دارد شما را از کسانی که با شما در دین مقاتله و جنگ نکرده‌اند و شما را از خانه‌هاتان بیرون نرانده‌اند که نسبت به آنان نیکی و دادگری کنید. همانا خداوند دادگران را دوست دارد. بنابراین قرآن کریم یک اصل کلی و اساسی در چگونگی رابطه مسلمانان با غیر مسلمین ارائه می‌دهد که در همه اعصار کاربرد دارد و آن این‌که مسلمانان موظفند در برابر هر گروه و جمعیّت و هر کشوری که موضع خصمانه با آن‌ها داشته باشند و بر ضد اسلام قیام کنند و یا دشمنان اسلام را یاری دهند، سرسختانه بایستند و هر‌گونه پیوند محبت و دوستی را با آن‌ها قطع کنند. اما اگر آن‌ها در عین کافر بودن نسبت به اسلام و مسلمین بی‌طرف بمانند یا تمایل نشان دهند، مسلمین می‌توانند با آن‌ها رابطه دوستانه برقرار سازند، البته نه در آن حد که با برادران مسلمان دارند و نه به آن حدّ که موجب نفوذ آن‌ها در میان مسلمین گردد. ۶. ۲ - تولّی اسلام از مسلمانان می‌خواهد همدیگر را دوست بدارند و به ولایت و سرپرستی خدا و پیامبرش و جانشینان وی گردن نهاده و رشته محبتشان را در دل داشته باشند. پیامبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) می‌فرماید: داستان اهل ایمان در پیوند مهربانی و در عواطف میان خودشان، داستان پیکری است که اگر عضوی به درد آید، سایر اعضا با تب و بی‌خوابی با او همراهی می‌کنند. قرآن کریم نیز خطاب به مسلمانان می‌فرماید: سرپرست و ولی شما تنها خداست و پیامبر او و آنان که ایمان آورده‌اند؛ همان‌ها که نماز را برپا می‌دارند و در حال رکوع ، زکات می‌دهند. در این آیه از مسلمانان خواسته شده ولای رهبری و سرپرستی خدا و پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) و اهل بیتش ‌(علیهم‌السّلام) (در جای خود به اثبات رسیده که این آیه در مورد علی (علیه‌السّلام) نازل شده است.) را بپذیرند و در عصر غیبت به مقتضای ضرورت تشکیل حکومت بر پایه قوانین الهی، وظیفه همگان بر تولی و پذیرش سرپرستی حاکمیت فقیه عادل بر جامعه و طرد رهبران تبهکار است. ۶. ۳ - ابعاد تولّی و تبرّی از آنچه گفته شد روشن گردید که تولی و تبری ابعاد گسترده‌ای دارد که عبارتند از: الف) بُعد عقیدتی؛ به این معنا که یک مؤمن باید از نظر عقیده خ. ر. ب. خدای یکتا وابسته بداند و خود را تحت ولایت و تدبیر او قرار دهد و از همه‌ مظاهر دورغین و سست چون شیطان و طاغوت تبرّی جوید. ب) بُعد سیاسی؛ انسان با ایمان از نظر شؤون اجتماعی ـ سیاسی نیز باید زیر نظر بندگان صالح و شایسته خدا باشد و از حاکمان فاسد و تبهکار پرهیز نماید. ج) بُعد اخلاقی؛ در روابط اجتماعی نمی‌توان با دوست و دشمن، با کافر و مسلمان و پرهیزکار و گنهکار یکسان برخورد کرد، بلکه باید علاوه بر اجتناب از بیگانگان، با نوعی برخورد منفی، گنهکاران مسلمان را نیز نهی از منکر نموده و با دوستی افراد شایسته، به آنان نزدیک شد. منبع: اصول کافی، ج۲، ص۱۲۶ · ممتحنه/سوره۶۰، آیه۲ · ممتحنه/سوره۶۰، آیه۳ · ممتحنه/سوره۶۰، آیه۸ · تفسیر نمونه، ج۲۴، ص۴۵ · بحارالانوار، ج۶۱، ص۱۵۰ · مائده/سوره۵، آیه۵۵

در فقه اسلامی احکامی وجود دارد که می‌توان آن‌ها را مواردی از تبرّی برشمرد. برخی از آن‌ها عبارتند از: ۱. ممنوعیت فروش اسلحه به کافران، بلکه ممنوعیت هر معامله‌ای که بازتاب منفی برای جامعه اسلامی داشته باشد یا موجب تقویت بنیه دشمن گردد. ۲. محدودیت فرهنگی؛ ممنوع و محدود بودن چاپ، نشر و خرید و فروش نشریات گمراه‌کننده دشمنان اسلام، برای عدم نفوذ فرهنگ بیگانه به درون جامعه اسلامی. گفتنی است تبادل علوم و فنونی که در تقویت پایه‌های علمی جوامع اسلامی نقش داشته و بازتاب منفی ندارند، از این مساله مستثنا است. ۳. لزوم پرهیز از یاری ستمگران؛ در اسلام کمک نمودن به ستمگر در ستمگری و یا کمک به انجام‌دهنده هرکار حرام دیگر گرچه مرتکب شونده مسلمان باشد به شدت ممنوع گردیده و از مؤمنان خواسته شده با پرهیز از هرگونه اعتماد به ستمگران، از آنان فاصله بگیرند. منبع: تحریرالوسیله، ج۱، ص۴۲۸ · تحریرالوسیله، ج۱، ص۴۲۹، مساله ۱۵ · تحریرالوسیله، ج۱، ص۴۲۸-۴۲۹، مساله ۱۵

«امر» در لغت به معنای دستور مقام بالا به پایین‌تر از خود است. و «معروف» به معنای شناخته شده و پسندیده م. ب.. «نهی» به معنای بازداشتن و «منکر» به معنای ناشناخته و ناپسند آمده است. بنابراین، امر، ضد نهی و معروف، ضد منکر م. ب.. معروف در اصطلاح عبارت است از هر فعل و قولی که به لحاظ عقل یا شرع پسندیده است و منکر ضد آن است؛ یعنی هر کار و سخنی که مورد انکار عقل و شرع است. منبع: لسان العرب، (۷۱۱)، ج۴، ص۲۶، دارصادر، بیروت، بی تا · المفردات فی غریب القرآن، (۵۰۲ق)، تحقیق:محمد سیدگیلانی، ص۳۳۱

برای امر به معروف و نهی از منکر تعریف‌های دیگری نیز ارائه شده است که حقیقت آن‌ها یک چیز است و تفاوت‌ها لفظی است، مانند: امر به معروف، یعنی دستور به کارهایی که موافق با کتاب و سنت باشد و نهی از منکر، یعنی جلوگیری کردن از پیروی شهوت و هوای نفس ، یا امر به معروف، یعنی راهنمایی به خیر و نیکی و نهی از منکر یعنی بازداشتن از شر و بدی یا امر به معروف، یعنی دستور به اطاعت از خدا و نهی از منکر، یعنی بازداشتن از معصیت او. منبع: التعریفات، ج۱، ص۳۶، دار السرور، بیروت، بی تا · مجمع البیان فی تفسیر القرآن، (قرن۶ق) تصحیح وتحقیق:سیدهاشم رسولی محلاتی و سیدفضل اللّه یزدی طباطبائی، ج۲، ص۸۰۷، دارالمعرفة، بیروت، ۱۴۰۸ق

قانون امر به معروف و نهی از منکر از پیشینه طولانی برخوردار است و اختصاص به شریعت اسلام ندارد، بلکه در ادیان و شرایع آسمانی دیگر نیز مورد توجه و تأکید بوده است. این قانون الهی در شریعت اسلام جایگاه ویژه‌ای دارد، و آیات متعددی از قرآن کریم به آن اختصاص یافته است در منابع حدیثی نیز روایات فراوانی درباره وجوب، اهمیت و فواید امر به معروف و نهی از منکر و پیامد بی‌توجهی به آن دو نقل شده است. ب. ت. ب. تأکید قرآن و سنت درباره امر به معروف و نهی از منکر، از زمان‌های دور مفسران، محدثان، فقیهان، عالمان اخلاق و اکثر متکلمان اسلامی در کتاب‌های مستقل یا باب جداگانه درباره آن دو بحث کرده‌اند. امر به معروف و نهی از منکر که برخی از آن به «حسبه» تعبیر کرده‌اند، از ضروریات دین اسلام، برترین فریضه، ضامن اجرای سایر واجبات، معیار ایمان و نفاق ، فلسفه بعثت انبیاء (علیهم‌السلام)، غایت دین و... است. منبع: الفروع من الکافی، (۳۲۸ق) تحقیق:علی اکبر غفاری، دار صعب، بیروت، ۱۴۰۱ق، ج۵، ص۵۶ · آل عمران:۱۰۴ · الفروع من الکافی، (۳۲۸ق) تحقیق:علی اکبر غفاری، ج۵، ص۵۶ ۵۸، دار صعب، بیروت، ۱۴۰۱ق · الاحکام السلطانیة، (۴۵۰ق) دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم، ج۲، ص۲۸۴، ۱۴۱۹ق · تحریرالوسیله، ج۱، ص۴۶۲، (۱۳۶۸ش)، تحقیق ونشر:مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، تهران، ۱۴۲۱ق · الفروع من الکافی، (۳۲۸ق) تحقیق:علی اکبر غفاری، ج۵، ص۵۵، دار صعب، بیروت، ۱۴۰۱ق · آل عمران/سوره۳، آیه۶۷ · احیاء علوم الدین، (۵۰۵ق) دارالکتب العلمیه، ج۲، ص۳۳۳، بیروت، ۱۴۰۶ · غرر الحکم و درر الکلم، (۵۵۰ق) شرح جمال الدین محمد خوانساری، ج۱، ص۴۶۹، تصحیح:جمال الدین ارموی، انتشارات دانشگاه تهران، تهران ۱۳۶۶ش

امر به معروف و نهی از منکر از مسائل فقهی و اخلاقی است، نه علم کلامی، زیرا مربوط به افعال بشر است، نه افعال الهی، با این حال متکلمان نیز از دیر زمان به بررسی آن پرداخته‌اند. اهتمام به این مسئله نخست توسط خوارج و سپس معتزله صورت گرفت و اکثر متکلمان مذاهب دیگر به پیروی از معتزله در کتاب‌های کلامی خویش از آن دو سخن به میان آوردند. منبع: جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام، (۱۲۶۶ق) تحقیق عباس قوچانی، ج۱، ص۴۴۱ـ ۴۴۲، داراحیاء التراث العربی، بیروت، ۱۹۸۱م · شرح المواقف، (۸۱۶ق) تحقیق: دکتر عبدالرحمان عمیره، ج۳، ص۶۴۵، دارالجیل، بیروت، ۱۴۱۷ق

اگر چه دلیل طرح این مسئله در علم کلام دقیقاً روشن نیست، ولی وجوه زیر در این‌باره درخور توجه است: ۱. امر به معروف و نهی از منکر در بازدارندگی از معصیت و عدم توجه به آن‌دو در اخلال به واجب شبیه « توبه » است و بحث توبه هم در زیر مجموعه مباحث معاد مطرح می‌شود. ۲. امر به معروف و نهی از منکر نسبت به انجام معروف و ترک منکر لطف است و لطف هم طبق نظر عدلیه بر خدا واجب است. ۳. وجوب امر به معروف و نهی از منکر با وجود شرایط مورد اجماع مذاهب اسلامی است اختلاف تنها در دلیل وجوب آن دو است. منبع: شرح المقاصد، ج۵، ص۱۷۲، مسعود بن عمر (۷۹۳ق) تحقیق عبدالرحمان عمیره، منشورات شریف رضی، قم، ۱۴۰۹ · الاقتصاد الهادی إلی طریق الرشاد، (۴۶۰ق) مکتبة جامع چهلستون طهران، ج۱، ص۲۳۷، ۱۴۰۰ق · الاقتصاد الهادی إلی طریق الرشاد، (۴۶۰ق) مکتبة جامع چهلستون طهران، ج۱، ص۱۵۰، ۱۴۰۰ق · الذخیرة فی علم الکلام، (۴۳۶ق) تحقیق سیداحمد حسینی، ج۱، ص۵۵۳، مؤسسة النشر الاسلامی، قم، ۱۴۱۱ق

به عقیده ایشان اگر عقل بر وجوب امر به معروف و نهی از منکر دلالت می‌کرد بر خداوند نیز واجب بود، چون هر واجب عقلی بر همه کسانی که ملاک وجوب را دارا باشند، واجب خواهد بود، و اگر بر خداوند واجب بود، از آن‌جا که خداوند ترک واجب نمی‌کند، کارهای معروف واقع می‌شد و منکرات واقع نمی‌شدند و این، بر خلاف واقع است. برخی دیگر عقیده دارند علاوه بر شرع، عقل هم بر وجوب امر به معروف و نهی از منکر دلالت می‌کند، زیرا لطف است و لطف هم عقلا واجب م. ب. و نیز معنای وجوب بر خدا این نیست که انسان بدون اختیار، کارهای خوب را انجام دهد و از کارهای زشت دوری کند بلکه لازمه وجوب عقلی آن این است که خداوند آن را بر مکلفان واجب گرداند. منبع: التبیان فی تفسیر القرآن، (۴۶۰ق) تحقیق و تصحیح:احمد حبیب قصیر العاملی، ج۵، ص۲۵۸، دار احیاء التراث العربی، بیروت، بی تا · الاقتصاد الهادی إلی طریق الرشاد، (۴۶۰ق) مکتبة جامع چهلستون طهران، ج۱، ص۱۴۷، ۱۴۰۰ق · الدروس الشرعیة فی فقه الإمامیة، (۸۸۶ق) تحقیق:مؤسسة النشر الإسلامی، ج۲، ص۴۷، قم، ۱۴۱۴ق

به اعتقاد عده‌ای از متکلمان، همه امر به معروف‌ها و نهی از منکرها، هر چند شرایط موجود باشد واجب نیستند، بلکه امر به واجب و نهی از حرام واجب و امر به مستحب و نهی از مکروه مستحب م. ب.. ولی اکثر متکلمان عدلیه، می‌گویند: چون همه منکرات قبیح است هرگونه نهی از منکری واجب است و نهی از منکر مستحب وجود ندارد، ولی امر به معروف به واجب و مستحب تقسیم می‌شود. برخی، معروف را با واجب و منکر را با حرام یکی دانسته‌اند، لذا امر به معروف و نهی از منکر را واجب می‌دانند؛ به عقیده این گروه کار مستحب و مکروه اساساً معروف و منکر نیست. منبع: کشف المراد فی شرح تجرید الاعتقاد، ج۱، ص۴۲۷، (۷۲۶)، تحقیق:حسن زاده آملی، مؤسسة النشر الاسلامی، قم، بی تا · الذخیرة فی علم الکلام، (۴۳۶ق) تحقیق سیداحمد حسینی، ج۱، ص۵۵۳، مؤسسة النشر الاسلامی، قم، ۱۴۱۱ق · شرح المقاصد، ج۵، ص۱۷۱ ۱۷۲، مسعود بن عمر (۷۹۳ق) تحقیق عبدالرحمان عمیره، منشورات شریف رضی، قم، ۱۴۰۹

اگر دفع منکر متوقف بر اتلاف مال دیگری باشد، در صورت نابود کردن آن، ناهی ضامن نیست مانند آلات لهو و آلات قمار ، لیکن چنانچه ناهی در جلوگیری از منکر، از حد لازم و ضروری تجاوز کند و منجر به وارد آمدن خسارت به طرف گردد، ضامن است. منبع: جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام، (۱۲۶۶ق) تحقیق عباس قوچانی، ج۳۷، ص۱۱۱، داراحیاء التراث العربی، بیروت، ۱۹۸۱م · تحریر الوسیلة ج۱، ص۴۸۰

گرفتن اجرت برای امر به معروف و نهی از منکر جایز نیست، زیرا از واجبات است. منبع: جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام، (۱۲۶۶ق) تحقیق عباس قوچانی، ج۲۲، ص۱۱۶، داراحیاء التراث العربی، بیروت، ۱۹۸۱م

بر عدم وجوب امر به معروف و نهی از منکر گاهی به آیه: «یا أیّها الّذین آمنوا علیکم أنفسکم لا یضرّکم مَن ضلّ إذا اهتدیتم؛ ای کسانی‌که ایمان آورده اید! مراقب خود باشید هنگامی که شما هدایت یافتید گمراهی کسانی‌که گمراه شده‌اند به شما زیانی نمی‌رساند.» و آیه «لا إکراه فی الدّین قد تبیّن الرُّشد من الغیّ؛ در قبول دین اکراهی نیست زیرا راه درست از راه منحرف آشکار شده است» استدلال شده است، ولی این سخن نادرست است، زیرا مفاد آیه نخست این است که مؤمنان به گناه گنهکاران مؤاخذه نمی‌شوند، هر کس پاسخگوی رفتار خویش است و از سوی دیگر گمراهی و گناه دیگران و آلودگی محیط، نباید در مؤمنان مؤثر باشد و ایشان را از تهذیب نفس و جهاد در راه خدا و اطاعت از دستورهای او باز دارد. امر به معروف ونهی از منکر از مهم‌ترین جهادها و اطاعت از دستورهای خداوند و تهذیب نفس است. بنابراین آیه مورد بحث نه تنها با وجوب امر به معروف و نهی از منکر مخالفت ندارد، که آن را تأیید می‌کند. احتمال دارد آیه ناظر به زمانی باشد که شرایط امر به معروف و نهی از منکر مانند احتمال تأثیر و نبودن مفسده فراهم نباشد. در برخی احادیث هم به این احتمال اشاره شده است. آیه نفی هم، خبر از یک واقعیت می‌دهد و آن این‌که چون دین از امور اعتقادی و قلبی است، نمی‌شود به زور بر کسی تحمیل کرد، اساساً امور قلبی اکراه‌پذیر نیست افزون بر این‌که امر و نهی همواره، همراه با زور و اجبار نیست. منبع: مائده/سوره۵، آیه۱۰۵ · بقره:/سوره۲، آیه۲۵ · المیزان فی تفسیر القرآن، (۱۴۰۲ق) مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، ج۶، ص۱۶۳ـ ۱۶۴، بیروت، ۱۳۹۱ · مجمع البیان فی تفسیر القرآن، (قرن۶ق) تصحیح وتحقیق:سیدهاشم رسولی محلاتی و سیدفضل اللّه یزدی طباطبائی، ج۳، ص۳۹۲، دارالمعرفة، بیروت، ۱۴۰۸ق · الانتصار والرد علی ابن الرواندی الملحد، (حدود ۳۰۰هـق) مقدمه و تحقیق: محمد حجازی، ج۱، ص۱۸۸ · المیزان فی تفسیر القرآن، (۱۴۰۲ق) مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، ج۲، ص۳۴۲ ۳۴۳، بیروت، ۱۳۹۱ · شرح المقاصد، ج۵، ص۱۷۳، (۷۹۳ق) تحقیق عبدالرحمان عمیره، منشورات شریف رضی، قم، ۱۴۰۹

باید امر به معروف و نهی از منکر کننده بداند آنچه مکلف ترک نموده، واجب و یا آنچه مرتکب گردیده از منکرات است و بر کسی‌که چنین علم و آگاهی از کار دیگری ندارد، واجب نیست. یعنی آمر به معروف و ناهی از منکر، معروف و منکر را بشناسد. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): برای وجوب امر به معروف و نهی از منکر، آمر و ناهی باید بداند آنچه مکلف ترک نموده واجب است یا آنچه مرتکب گردیده از منکرات است. شاخه: اصول فقه (روش استنباط)

این مطلب در فقه اسلامی تحت عنوان امر به معروف و نهی از منکر مطرح شده و از مهم‌ترین مبانی تفکر سیاسی یک مسلمان به شمار می‌رود؛ چنان‌که از مهم‌ترین فرایضی است که وجوب کفایی آن ضروری دین شناخته شده و ضامن بقای اسلام است. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): امر به معروف و نهی از منکر از مهم‌ترین فرایضی است که وجوب کفایی آن ضروری دین شناخته شده و ضامن بقای اسلام است. شاخه: اصول فقه (روش استنباط)

باید امر به معروف و نهی از منکر کننده بداند آنچه مکلف ترک نموده، واجب و یا آنچه مرتکب گردیده از منکرات است و بر کسی‌که چنین علم و آگاهی از کار دیگری ندارد، واجب نیست. یعنی آمر به معروف و ناهی از منکر، معروف و منکر را بشناسد. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): برای وجوب امر به معروف و نهی از منکر، آمر و ناهی باید بداند که آنچه مکلف ترک کرده واجب است یا آنچه مرتکب شده از منکرات است. شاخه: اصول فقه (روش استنباط)