نکتهٔ فقهی: شیوه های مقابله با بغات (بغی (فقه سیاسی))

بَغی در فقه اسلامی به قیام مسلحانه گروهی منسجم علیه حکومت مشروع اسلامی اطلاق می‌شود. این مفهوم ریشه در قرآن کریم و سنت نبوی دارد و شرایط خاصی برای صدق عنوان باغی تعریف شده است. بغات باید دارای تشکیلات منسجم، خارج از حوزه اقتدار حکومت و دارای انگیزه غیرمادی باشند. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): بغی در فقه سیاسی به قیام مسلحانه گروهی منسجم علیه حکومت مشروع اسلامی اطلاق می‌شود که دارای تشکیلات منسجم، خارج از حوزه اقتدار حکومت و دارای انگیزه غیرمادی باشند. شاخه: اساسی

فقها براى صدق عنوان بغى و باغى چهار شرط قائل شده‌اند که عبارتند از: ۱. داشتن تشکیلات و جمعیت متشکل ۲. خارج بودن از حوزه اقتدار دولت اسلامی ۳. اقدام به مخالفت و قیام مسلحانه ۴. انگیزه غیرمادی و مبتنی بر اجتهاد — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): برای صدق عنوان بغی و باغی چهار شرط لازم است: داشتن تشکیلات و جمعیت متشکل، خارج بودن از حوزه اقتدار دولت اسلامی، اقدام به مخالفت و قیام مسلحانه، و انگیزه غیرمادی و مبتنی بر اجتهاد. شاخه: اساسی

دیدگاه مشهور: وجوب جنگ تا بازگشت به اطاعت — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): دیدگاه مشهور فقهی این است که جنگ با بغات تا بازگشت آنها به اطاعت واجب است. شاخه: اساسی

( وَ إِنْ طٰائِفَتٰانِ مِنَ اَلْمُؤْمِنِینَ اِقْتَتَلُوا فَأَصْلِحُوا بَیْنَهُمٰا فَإِنْ بَغَتْ إِحْدٰاهُمَا عَلَى اَلْأُخْرىٰ فَقٰاتِلُوا اَلَّتِی تَبْغِی ) — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): در صورت درگیری بین دو گروه از مؤمنین، اگر یکی از آنها تعدی کند، طرف متجاوز باغی نامیده شده و باید با آن جنگید. شاخه: اصول فقه (روش استنباط)

بَغی در فقه اسلامی به قیام مسلحانه گروهی منسجم علیه حکومت مشروع اسلامی اطلاق می‌شود. این مفهوم ریشه در قرآن کریم و سنت نبوی دارد و شرایط خاصی برای صدق عنوان باغی تعریف شده است. بغات باید دارای تشکیلات منسجم، خارج از حوزه اقتدار حکومت و دارای انگیزه غیرمادی باشند. مقابله با بغات با روش‌های مسالمت‌آمیز مانند گفت‌وگو و مذاکره آغاز می‌شود. در صورت عدم موفقیت، حکومت اسلامی مجاز به استفاده از قوه قهریه برای سرکوب شورش است.

فقها براى صدق عنوان بغى و باغى چهار شرط قائل شده‌اند که عبارتند از: ۲. ۱ - شرط اول: داشتن تشکیلات و جمعیت متشکل تعدادشان به‌اندازه‌اى باشد که جلوگیرى از آنها و متفرق کردن و دفع شرشان جز با طرق نظامى امکان‌پذیر نباشد. به تعبیر دیگر داراى تشکیلات منسجم بوده و از جمعیت متشکلى برخوردار باشند. ۲. ۲ - شرط دوم: خارج بودن از حوزه اقتدار دولت اسلامی از حوزه اقتدار امام خارج باشند، به‌طورى‌که در سرزمینى به‌سر برند که تحت کنترل دولت اسلامى نباشند. ۲. ۳ - شرط سوم: اقدام به مخالفت و قیام مسلحانه دست به مخالفت و نافرمانى بزنند و بر علیه امام قیام کنند. ۲. ۴ - شرط چهارم: انگیزه غیرمادی و مبتنی بر اجتهاد علت مخالفت و نافرمانیشان اغراض مادى و دنیوى نباشد، بلکه دلیل اشتباهى که در اجتهاد و برداشت از مسائل اسلامى مرتکب شده و دیدگاه متفاوتى پیدا کرده‌اند، دست به مخالفت با امام زده و علیه دولت اسلامى قیام کرده باشند. منبع: تذکرة الفقهاء، ج۱، ص۵۵۴

تعریف و شرایط ذکر شده را نمى‌توان از مسائل مورد اتفاق فقهى تلقى کرد؛ گروه متشکلى که براساس یک تفکر انحرافى در برابر امام (دولت اسلامى) شورش کنند و مردم را به قیام علیه امام دعوت نمایند و حاکمیت دولت اسلامى را به مخاطره افکنند و با خط مشى و سیاست براندازى، جریانى را در جامعه اسلامى به‌وجود آورند، بغاة نامیده مى‌شوند. منبع: جواهر الکلام، ج۲۱، ص۳۳۲

این واژۀ سیاسى در اسلام ، هم ریشۀ قرآنى و هم‌ریشه در حدیث نبوی دارد. ۴. ۱ - آیه ۹ سوره حجرات ( وَ إِنْ طٰائِفَتٰانِ مِنَ اَلْمُؤْمِنِینَ اِقْتَتَلُوا فَأَصْلِحُوا بَیْنَهُمٰا فَإِنْ بَغَتْ إِحْدٰاهُمٰا عَلَى اَلْأُخْرىٰ فَقٰاتِلُوا اَلَّتِی تَبْغِی ) قرآن به‌هنگام وقوع درگیرى بین دو گروه (طائفه) از مؤمنین، بقیه امت اسلام را موظف به اصلاح و برقرار کردن صلح عادلانه بین دو گروه متخاصم کرده است و در صورت بروز تعدى از جانب یکى از آن دو گروه، طرف متجاوز را باغى نامیده است. ۴. ۲ - روایت فئه باغیه در منابع شیعه و سنی در حدیث نبوى آمده است که عمار را فئه باغیه به قتل خواهد رسانید. «یا عمار تقتلک الفئه الباغیه» روایات متعددى در این زمینه تحت عنوان فئه باغیه از ائمه معصومین (علیهم‌السلام) نقل‌شده است. منبع: جواهر الکلام، ج۲۱، ص۳۲۷ · جواهر الکلام، ج۲۱، ص۳۲۹

براین اساس مى‌توان موارد زیر را از مصادیق باغى دانست: ۵. ۱ - گروه‌های سرکش در دارالاسلام احزاب و گروه‌هایى که در دارالاسلام از اطاعت امام سرپیچى مى‌کنند و دست به قیام علیه دولت مى‌زنند و فرمانبردارى خود را موکول به ایجاد تغییرات و اصلاحات مورد نظر خود مى‌کنند. ۵. ۲ - گروه‌های برانداز بدون برنامه جایگزین احزاب و گروه‌هایى که با تحریک، مردم را به شورش و قیام علیه امام با قصد سرنگون کردن حکومت اسلامى، ایجاد هرج و مرج، و نقض حاکمیت اسلام را دارند، بدون آنکه طرحى براى به‌دست گرفتن قدرت داشته باشند. ۵. ۳ - گروه‌های تجزیه‌طلب احزاب و سازمان‌هایى که به‌منظور تجزیۀ قسمتى از دارالاسلام و جداکردن آن از حاکمیت امام دست به شورش و تحریک مردم مى‌زنند و با مخالفت و نافرمانى از امام، مرکزیت حکومت اسلامى را نقض و خواستار سیاست ملوک‌الطوایفى یا ایجاد دولت جدید در بخشى از دارالاسلام هستند و هدف خود را از راه تضعیف دولت اسلامى و ایجاد تفرقه، بدبینى و در نهایت سلب حاکمیت در قلمروى موردنظر دنبال مى‌کنند. ۵. ۴ - حرکت‌های خزنده و نفوذی جمعیتى که با تشکیلات سازمان‌یافته با اعمال فشار سیاسى، تبلیغاتى، راه‌اندازى توطئه‌ها از خارج دارالاسلام و نفوذ در داخل بخواهند به‌صورت یک حرکت خزنده مردم را علیه امام بشورانند، حاکمیت دولت اسلامى را نقض و حکومت را ساقط کنند. ۵. ۵ - قیام مسلحانه احزاب و سازمان‌هایى که بخواهند یکى از اهداف ذکر شده را از طریق اعمال قوه قهریه از خارج یا داخل کشور اسلامى دنبال و علیه امام مسلحانه قیام کنند. ۵. ۶ - طرف متجاوز پس از صلح گروهى که پس از درگیرى با گروهى دیگر و ایجاد صلح عادلانه بین آن دو توسط گروه سوم دست به تجاوز علیه رقیب خود بزند. منبع: جواهر الکلام، ج۲۱، ص۳۳۴

مقابله با اهل بغى باید با ظرافت، دقت و استفاده از راه‌حل‌هاى فرهنگى و سیاسى انجام شود. ۶. ۱ - گفت‌وگو و مذاکره دولت اسلامى پس از گفت‌وگو، بحث و مذاکره در راه‌حل مشکل اعتقادى، فقهى و اجتماعى آنان بکوشد و از آنان به روش مسالمت‌آمیز بخواهد که از حکومت و امام پیروى کنند، وحدت جامعه اسلامى و رفتار به مقتضاى اخوت اسلامى، انصاف و عدل را رعایت کنند. ۶. ۲ - راه‌حل‌ فرهنگی هرگاه نیاز به مطالعه، بحث و تحقیق دارند از مساعدت و همکارى فروگذار نباشد. ۶. ۳ - اعطای مهلت و بررسی نیات شورشیان هرگاه مهلت بطلبند، باید به آنها فرصت داده شود. در این مدت لازم است دولت اسلامى از جریان امر مطلع باشد و با مراقبت کامل مقاصد آنها را دریابد. اگر تمایلى به فرمانبردارى از آنها مشاهده کرد، مهلت کافى بدهد. ۶. ۴ - اقدام اقتصادی امام پس از پیمودن راه‌هاى مسالمت‌آمیز و یأس از امکان راه‌حل فرهنگى و سیاسى مى‌تواند با استفاده از عنوان ( اَلْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ‌ ) از راه کمک‌هاى مادى و اقتصادى به عادى سازى شرایط و فرونشاندن شورش بپردازد و از بیت‌المال (زکات) در این راه سود ببرد. ۶. ۵ - مجازات و سرکوب در صورتى‌که قصد فریب دارند و به این بهانه درصدد تقویت خود و جمع‌آورى نیرو و امکانات هستند، چنین فرصتى را از آنان بگیرد. همچنین اگر خطر به حدى باشد که فرصتى براى اعمال راه‌هاى مسالمت‌آمیز در میان نباشد. ۶. ۶ - وجوب دفاع و فراخوان عمومی با فرض ناکامى در همۀ این راه‌ها هنگامى‌که امام تصمیم به مجازات و سرکوب شورشیان مى‌گیرد، بر همۀ اقشار امت واجب است به نداى امام پاسخ مثبت بدهند. سرپیچى از خواسته امام گناه کبیره است و کسانى‌که مخاطب خاص امام باشند، مشارکت در این امر بر آنها واجب عینی خواهد بود. ۶. ۷ - عدم پذیرش درخواست آتش‌بس درخواست آتش‌بس و مهادنه از شورشیان پذیرفته نمى‌شود و به خاطر جنایاتى که به هنگام شورش مرتکب شده‌اند، پس از سرکوب و فرونشاندن فتنه طبق مقررات اسلامى مجازات مى‌شوند. منبع: تذکرة الفقهاء، ج۱، ص۵۵۶ · تذکرة الفقهاء، ج۱، ص۵۵۴ · تذکرة الفقهاء، ج۱، ص۴۵۶ · تذکرة الفقهاء، ج۱، ص۴۵۷

۷. ۱ - دیدگاه مشهور: وجوب جنگ تا بازگشت به اطاعت جنگ با بغاة مانند جهاد با مشرکین است و به مقتضاى آیۀ ۹ سوره حجرات تا دست از شورش برنداشته و به حکم خدا راضى نشده و به اطاعت امام بازنگشته‌اند، تحت تعقیب نظامى قرار مى‌گیرند. زیرا سپاس خدا را که شما دلیل و حجت دارید. اگر دست به جنگ نزنید تا آنها آغازگر باشند، دلیل و حجت دیگرى خواهید داشت. منبع: تذکرة الفقهاء، ج۱، ص۴۵۴ · تذکرة الفقهاء، ج۱، ص۴۵۵ · تذکرة الفقهاء، ج۱، ص۴۵۷