نکتهٔ فقهی: ضمانت غصب اموال ذمی (اهل ذمه (فقه))

به کسانی که راه سوم را انتخاب کنند و به شرایط ذمه ملتزم شوند، اهل ذمه یا ذمی گفته می‌شود، و دولت اسلامی در قبال تعهد ایشان به شرایط ذمه، متعهد است از آنان به عنوان شهروند حمایت کند و هیچ مسلمانی حق تعرض به آنان را ندارد. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): اهل ذمه یا ذمی به اهل کتابی گفته می‌شود که با دولت اسلامی پیمان ذمه بسته‌اند و در قبال تعهد به شرایط ذمه، دولت اسلامی متعهد به حمایت از آنان به عنوان شهروند است و هیچ مسلمانی حق تعرض به آنان را ندارد. شاخه: اساسی

عقد ذمه از ایجاب و قبول تشکیل شده و با هر لفظی که بیانگر مقصود باشد، می‌توان آن‌ها را ادا کرد. امام علیه السلام یا نایب خاص او در زمان حضور، و فقیه جامع الشرائط به عنوان نایب عام امام در زمان غیبت در صورت داشتن بسط ید و قدرت اجرایی، بلکه حاکم جائر مسلمان از یک سو و اهل کتاب از سوی دیگر، دو طرف قرارداد ذمه می‌باشند. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): قرارداد ذمه از ایجاب و قبول تشکیل شده و با هر لفظی که بیانگر مقصود باشد، می‌توان آن را منعقد کرد. طرفین این قرارداد امام یا نایب خاص او، یا فقیه جامع الشرائط (در زمان غیبت و با بسط ید) یا حتی حاکم جائر مسلمان از یک سو و اهل کتاب از سوی دیگر هستند. شاخه: مدنی

تعهد پرداخت جزیه به دولت اسلامی، پرهیز از هر آنچه با امان و صلح منافات دارد-مانند تصمیم بر جنگ - پرهیز از آزار رساندن به مسلمانان، تظاهر نکردن به محرمات اسلامی، خودداری از احداث معبد -مانند کلیسا -زدن ناقوس و پایبندی به قوانین و مقررات دولت اسلامی، از شرایط ذمه است. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): تعهد به پرداخت جزیه، پرهیز از هر آنچه با امان و صلح منافات دارد (مانند تصمیم بر جنگ)، پرهیز از آزار رساندن به مسلمانان، تظاهر نکردن به محرمات اسلامی، خودداری از احداث معبد و پایبندی به قوانین و مقررات دولت اسلامی از شرایط ذمه است. برخی از این شرایط برای انعقاد عقد ضروری هستند و برخی دیگر در صورت عدم ذکر در عقد، ممکن است موجب بطلان آن نشوند. شاخه: مدنی

چنانچه ذمی به مقدسات دینی مسلمانان اهانت کند، حاکم شرع هر گونه صلاح بداند، می‌تواند او را کیفر نماید — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): چنانچه ذمی به مقدسات دینی مسلمانان اهانت کند، حاکم شرع می‌تواند او را کیفر نماید. شاخه: کیفری

به قول مشهور، حرمت ربا میان مسلمان و ذمی نیز ثابت است. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): به قول مشهور، حرمت ربا میان مسلمان و ذمی نیز ثابت است. شاخه: مدنی

چنانچه دو نفر ذمی نزد حاکم اسلامی شکایت برند، حاکم، بین حکم به مقتضای شریعت اسلام و ارجاع آنان به محاکم خودشان مخیر است. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): چنانچه دو نفر ذمی نزد حاکم اسلامی شکایت برند، حاکم بین حکم به مقتضای شریعت اسلام و ارجاع آنان به محاکم خودشان مخیر است. شاخه: آیین دادرسی

وکالت ذمی از ذمی و نیز از مسلمان برای گرفتن حقی از مسلمان دیگر جایز نیست. امام خمینی در تحریرالوسیله در این باره می‌نویسد: شرط نیست که وکیل مسلمان باشد، پس وکیل شدن کافر، بلکه مرتد - اگرچه فطری باشد - از طرف مسلمان و کافر صحیح است، مگر در موردی که وقوع آن از کافر صحیح نیست، مانند خریدن قرآن کریم برای کافر و مانند استیفای حقی از مسلمان یا مخاصمه‌ای با او اگرچه برای مسلمان باشد. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): وکالت ذمی از ذمی و نیز از مسلمان برای گرفتن حقی از مسلمان دیگر جایز نیست، مگر در مواردی که وقوع آن از کافر صحیح نباشد، مانند خریدن قرآن کریم برای کافر و استیفای حقی از مسلمان یا مخاصمه‌ای با او. شاخه: مدنی

به فتوای مشهور، شهادت ذمی به سود یا زیان ذمی دیگر، پذیرفته نیست. امام خمینی در تحریرالوسیله در این باره اظهار می‌دارد: «آیا شهادت دادن هر ملتی بر ملتشان قبول می‌شود؟ روایتی در آن هست و شیخ (قدس‌سرّه) به آن عمل نموده است.» — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): به فتوای مشهور، شهادت ذمی به سود یا زیان ذمی دیگر، پذیرفته نیست، هرچند روایتی در این باره وجود دارد که شیخ به آن عمل نموده است. شاخه: ادلهٔ اثبات

اهل ذمه یا ذمی ( کافر ذمی ) به اهل کتاب متعهد به شرایط پیمان ذمه اطلاق می شود. از این موضوع در باب جهاد بحث شده است و در باب‌های خمس ، تجارت ، ایلاء ، وکالت ، شهادت ، حدود ، قصاص و دیات به مناسبت از آن سخن رفته است.

کافران دو گروه‌اند: اهل کتاب ( کتابی ) و غیر اهل کتاب. ۱. ۱ - تکلیف اقسام کفار در قبال اسلام غیر اهل کتاب، راهی جز پذیرش اسلام ندارند، لیکن اهل کتاب سه راه در پیش دارند: پذیرش اسلام، جنگ ، و التزام به شرایط ذمه . ۱. ۲ - تعریف اهل ذمه به کسانی که راه سوم را انتخاب کنند و به شرایط ذمه ملتزم شوند، اهل ذمه یا ذمی گفته می‌شود، و دولت اسلامی در قبال تعهد ایشان به شرایط ذمه، متعهد است از آنان به عنوان شهروند حمایت کند و هیچ مسلمانی حق تعرض به آنان را ندارد. منبع: فقه الصادق ۱۳، ص۵۰-۵۲

عقد ذمه از ایجاب و قبول تشکیل شده و با هر لفظی که بیانگر مقصود باشد، می‌توان آن‌ها را ادا کرد. ۲. ۱ - طرفین قرارداد ذمه امام علیه السلام یا نایب خاص او در زمان حضور، و فقیه جامع الشرائط به عنوان نایب عام امام در زمان غیبت در صورت داشتن بسط ید و قدرت اجرایی، بلکه حاکم جائر مسلمان از یک سو و اهل کتاب از سوی دیگر ، دو طرف قرارداد ذمه می‌باشند. منبع: مهذب الاحکام ۱۵، ص۱۸۰ · جواهر الکلام ج۲۱، ص۲۷۶

تعهد پرداخت جزیه به دولت اسلامی، پرهیز از هر آنچه با امان و صلح منافات دارد-مانند تصمیم بر جنگ - پرهیز از آزار رساندن به مسلمانان، تظاهر نکردن به محرمات اسلامی، خودداری از احداث معبد -مانند کلیسا -زدن ناقوس و پایبندی به قوانین و مقررات دولت اسلامی ، از شرایط ذمه است. شرط اول و آخر باید در عقد ذمه ذکر گردد و در صورت عدم ذکر آن، عقد منعقد نمی‌شود. مخالفت با شرط دوم موجب بطلان عقد است، هرچند در عقد ذکر نشده باشد. مخالفت با سایر شرایط در صورتی که در عقد ذکر شده باشد عقد را باطل می‌کند، لیکن در صورت عدم ذکر در عقد، آیا عقد به صرف مخالفت با آن شرط باطل می‌شود یا نه، اختلاف است. منبع: جواهر الکلام ج۲۱، ص۲۶۷-۲۷۲ · جواهرالکلام ج۲۷، ص۲۶۷۲۷۲

۴. ۱ - سکونت اهل ذمه ورود اهل ذمه به مسجد ، سکونت آنان در حجاز و بلند کردن خانه ‌هایشان بر خانه‌های مسلمانان ، جایز نیست. ۴. ۲ - ممنوعیت احداث معبد کفار اگر اهل ذمه، در قلمرو اسلامی معبدی احداث کنند، بر حاکم اسلامی است که آن را ویران سازد، لیکن تعمیر و مرمت پرستشگاهی که از قبل وجود داشته، جایز است. ۴. ۳ - اهانت کردن ذمی به مقدسات اسلام چنانچه ذمی به مقدسات دینی مسلمانان اهانت کند، حاکم شرع هر گونه صلاح بداند، می‌تواند او را کیفر نماید و در صورت نقض عهد و فرار به قلمرو کفر ، مالش در امان است. ۴. ۴ - پرداخت خمس توسط ذمی ذمی باید خمس زمینی را که از مسلمان می‌خرد، بپردازد. ۴. ۵ - غصب شراب یا خوک ذمی غصب شراب یا خوک متعلق به ذمی، در صورتی که تظاهر به نوشیدن و بهره‌برداری از آن‌ها نکند، موجب ضمان است. ۴. ۶ - ربا و اهل ذمه به قول مشهور، حرمت ربا میان مسلمان و ذمی نیز ثابت است. ۴. ۷ - داوری حاکم اسلامی به شکایت دو ذمی چنانچه دو نفر ذمی نزد حاکم اسلامی شکایت برند، حاکم، بین حکم به مقتضای شریعت اسلام و ارجاع آنان به محاکم خودشان مخیر است. ۴. ۸ - وکالت ذمی علیه مسلمان وکالت ذمی از ذمی و نیز از مسلمان برای گرفتن حقی از مسلمان دیگر جایز نیست. ۴. ۹ - شهادت ذمی بر له یا علیه ذمی به فتوای مشهور، شهادت ذمی به سود یا زیان ذمی دیگر، پذیرفته نیست. البته شهادت ذمّی که در دینش عادل است در وصیت مالی ، درصورتی‌که مسلمان عادلی نباشد که به آن شهادت دهد، قبول می‌شود و معتبر نیست که موصی در غربت باشد؛ پس اگر در وطنش باشد و مسلمان عادلی پیدا نشود شهادت ذمّی در آن وصیت قبول می‌شود.» ۴. ۱۱ - وقف مسلمان برای ذمی در صحت وصیت و وقف مسلمان برای ذمی اختلاف است. برخی آن را صحیح دانسته و برخی قائل به عدم صحت شده‌اند. برخی تنها در صورتی که ذمی از خویشاوندان باشد جایز دانسته‌اند. و اما بر کافر حربی و مرتد فطری، مورد تامل است.» ۴. ۱۲ - صدقه دادن به ذمی بنابر قول مشهور صدقه دادن به ذمی جایز است. ۴. ۱۳ - قصاص مسلمان در برابر ذمی مسلمان در برابر ذمی قصاص نمی‌شود. برخی قدما ـ در فرضی که اولیای مقتول ، مقدار اضافی دیه مسلمان نسبت به دیه ذمی را به اولیاء قاتل بدهند ـ قائل به ثبوت قصاص شده‌اند؛ لیکن اگر به کشتن ذمی عادت کند، بنابر قول مشهور بعد از دادن مقدار اضافی دیه مسلمان ، قصاص می‌شود. برخی دیه ذمی را در این‌صورت دیه مسلمان یا چهار هزار درهم ـ به صلاحدید حاکم شرع ـ دانسته‌اند. ۴. ۱۳ - قصاص مسلمان در برابر ذمی چنانچه ذمی، به عمد مسلمانی را بکشد، همراه اموالش در اختیار اولیای مقتول قرار می‌گیرد و آنان بین کشتن و به بردگی گرفتن او مخیرند. برخی گفته‌اند: اموال قاتل تنها در صورتی که اولیای مقتول او را به بردگی بگیرند به آنان منتقل می‌شود. ۴. ۱۵ - دیه مرد و زن اهل ذمه دیه مرد ذمی آزاد ، هشت صد، و دیه زن ذمی آزاد، چهارصد درهم و دیه جنین آنان یک دهم دیه پدرش است. ۴. ۱۶ - دیه ای که ذمی باید بپردازد دیه‌ای که ذمی به جهت جنایت باید بپردازد؛ هر چند خطای محض باشد، از مال وی پرداخت می‌شود نه عاقله او. منبع: جواهر الکلام ج۲۱، ص۲۸۶-۲۸۷ · جواهر الکلام ج۲۱، ص۲۸۹ · جواهر الکلام ج۲۱، ص۲۸۴ · جواهر الکلام ج۲۱، ص۲۸۳ · مهذب الاحکام ۱۵، ص۱۹۰ · جواهر الکلام ج۴۱، ص۶۳۲ · جواهر الکلام ج۱۶، ص۶۵ · جواهر الکلام ج۳۷، ص۴۴-۴۵ · جواهر الکلام ج۲۳، ص۳۸۲ · جواهر الکلام ج۳۳، ص۳۲۹ · جواهر الکلام ج۲۷، ص۳۹۶ · موسوعة الامام الخمینی، ج۲۳، تحریرالوسیلة، ج۲، ص۴۷۲، کتاب الوکالة، مسالة۳، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۹۹ ه ش · جواهر الکلام ج۴۱، ص۲۲ · موسوعة الامام الخمینی، ج۲۳، تحریرالوسیلة، ج۲، ص۴۷۳، کتاب الشهادات، القول فی صفات الشهود، الثالث، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۹۹ ه ش · موسوعة الامام الخمینی، ج۲۳، تحریرالوسیلة، ج۲، ص۴۷۲، کتاب الشهادات، القول فی صفات الشهود، الثالث، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۹۹ ه ش · الحدائق الناضرة ج۲۲، ص۵۱۹۵۲۴ · جواهر الکلام ج۲۸، ص۳۳۳۴ · موسوعة الامام الخمینی، ج۲۳، تحریرالوسیلة، ج۲، ص۷۷، کتاب الوقف، مسالة۳۸، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۹۹ ه ش · جواهر الکلام ج۲۸، ص۱۳۰ · المقنع، ص۵۳۴ · جواهر الکلام ج۴۲، ص۱۵۰-۱۵۵ · تلخیص المرام، ص۳۵۶ · جواهر الکلام ج۴۲، ص۱۵۶ · کتاب السرائر ج۳، ص۳۵۱ · جواهر الکلام ج۴۳، ص۳۸-۳۹ · جواهر الکلام ج۴۳، ص۴۳۰

دولت اسلامی در قبال تعهد ایشان به شرایط ذمه، متعهد است از آنان به عنوان شهروند حمایت کند و هیچ مسلمانی حق تعرض به آنان را ندارد. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): دولت اسلامی در قبال تعهد اهل کتاب به شرایط ذمه، متعهد است از آنان به عنوان شهروند حمایت کند و هیچ مسلمانی حق تعرض به آنان را ندارد. شاخه: اساسی

تعهد پرداخت جزیه به دولت اسلامی، پرهیز از هر آنچه با امان و صلح منافات دارد-مانند تصمیم بر جنگ - پرهیز از آزار رساندن به مسلمانان، تظاهر نکردن به محرمات اسلامی، خودداری از احداث معبد -مانند کلیسا -زدن ناقوس و پایبندی به قوانین و مقررات دولت اسلامی، از شرایط ذمه است. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): تعهد پرداخت جزیه به دولت اسلامی از شرایط ذمه است. شاخه: اداری

چنانچه ذمی به مقدسات دینی مسلمانان اهانت کند، حاکم شرع هر گونه صلاح بداند، می‌تواند او را کیفر نماید — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): چنانچه ذمی به مقدسات دینی مسلمانان اهانت کند، حاکم شرع می‌تواند او را کیفر نماید. شاخه: کیفری

غصب شراب یا خوک متعلق به ذمی، در صورتی که تظاهر به نوشیدن و بهره‌برداری از آن‌ها نکند، موجب ضمان است. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): غصب شراب یا خوک متعلق به ذمی، در صورتی که تظاهر به نوشیدن و بهره‌برداری از آن‌ها نکند، موجب ضمان است. شاخه: مدنی

چنانچه دو نفر ذمی نزد حاکم اسلامی شکایت برند، حاکم، بین حکم به مقتضای شریعت اسلام و ارجاع آنان به محاکم خودشان مخیر است. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): چنانچه دو نفر ذمی نزد حاکم اسلامی شکایت برند، حاکم، بین حکم به مقتضای شریعت اسلام و ارجاع آنان به محاکم خودشان مخیر است. شاخه: آیین دادرسی

وکالت ذمی از ذمی و نیز از مسلمان برای گرفتن حقی از مسلمان دیگر جایز نیست. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): وکالت ذمی از ذمی و نیز از مسلمان برای گرفتن حقی از مسلمان دیگر جایز نیست. شاخه: مدنی

به فتوای مشهور، شهادت ذمی به سود یا زیان ذمی دیگر، پذیرفته نیست. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): به فتوای مشهور، شهادت ذمی به سود یا زیان ذمی دیگر، پذیرفته نیست. شاخه: ادلهٔ اثبات

امام علیه السلام یا نایب خاص او در زمان حضور، و فقیه جامع الشرائط به عنوان نایب عام امام در زمان غیبت در صورت داشتن بسط ید و قدرت اجرایی، بلکه حاکم جائر مسلمان از یک سو و اهل کتاب از سوی دیگر، دو طرف قرارداد ذمه می‌باشند. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): امام یا نایب او (فقیه جامع الشرائط یا حاکم جائر مسلمان) از یک سو و اهل کتاب از سوی دیگر، طرفین قرارداد ذمه هستند. شاخه: مدنی

شرط اول و آخر باید در عقد ذمه ذکر گردد و در صورت عدم ذکر آن، عقد منعقد نمی‌شود. مخالفت با شرط دوم موجب بطلان عقد است، هرچند در عقد ذکر نشده باشد. مخالفت با سایر شرایط در صورتی که در عقد ذکر شده باشد عقد را باطل می‌کند، لیکن در صورت عدم ذکر در عقد، آیا عقد به صرف مخالفت با آن شرط باطل می‌شود یا نه، اختلاف است. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): شرط پرداخت جزیه و پایبندی به قوانین دولت اسلامی باید در عقد ذمه ذکر شود و عدم ذکر آن موجب عدم انعقاد عقد است. مخالفت با شرط پرهیز از آنچه با امان و صلح منافات دارد، موجب بطلان عقد است، حتی اگر در عقد ذکر نشده باشد. مخالفت با سایر شرایط در صورت ذکر در عقد، آن را باطل می‌کند. شاخه: مدنی

چنانچه ذمی به مقدسات دینی مسلمانان اهانت کند، حاکم شرع هر گونه صلاح بداند، می‌تواند او را کیفر نماید — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): چنانچه ذمی به مقدسات دینی مسلمانان اهانت کند، حاکم شرع می‌تواند او را کیفر نماید. شاخه: کیفری

ذمی باید خمس زمینی را که از مسلمان می‌خرد، بپردازد. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): ذمی باید خمس زمینی را که از مسلمان می‌خرد، بپردازد. شاخه: اموال و مالکیت

به فتوای مشهور، شهادت ذمی به سود یا زیان ذمی دیگر، پذیرفته نیست. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): به فتوای مشهور، شهادت ذمی به سود یا زیان ذمی دیگر، پذیرفته نیست. شاخه: ادلهٔ اثبات